Гендер в английском и узбекском фольклорном дискурсе: семиотический анализ

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Gender in the English and Uzbek folklore discourse:
semiotic analysis

Makhina ABDUVAKHABOVA

1

Uzbekistan State World Languages University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received June 2024

Received in revised form

10 June 2024

Accepted 25 July 2024

Available online

15 July 2024

This article discusses semiotics, presented as the science of

the study of signs and their role in society. Signs surround us

everywhere, and their functions are much broader than simply
representing objects. For example, the colors on a national flag

carry deep symbolic meaning, expressing national identity and
ideology. Semiotics, which emerged in the late 19th century
through the work of Ferdinand de Saussure and Charles

Sanders Peirce, studies how signs function and interact in
different cultural contexts, playing a key role in shaping our

perception of the world.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp115-123

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

folklore discourse, s

emiotics,

symbol,

critical,

discourse analysis.

Ingliz va o’zbek folklor diskursida gender: semiotik tahlil

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

folklor diskursi,

semiotika,

ramz,

gender,

diskurs tahlili.

Agar biz semiotikaga oddiy tilda ta'rif beradigan bo'lsak, unai

belgilar va ularning jamiyatimizda qanday ishlashini o'rganish
deb atash mumkin edi. Atrofimizga nazar tashlasak, dunyoda

son-sanoqsiz belgilar mavjudligini ko'ramiz. Masalan, za'faron,
oq va yashil ranglar bilan bo'yalgan mato yoki qog'ozga qarasak,

u nimanidir anglatishini yoki o'zidan kattaroq narsani

anglatishini bilamiz. U shunchaki rangli qog‘oz bo‘lib qolmaydi,
balki Vatanimiz milliy g‘oyasini o‘zida mujassam etgan,

merosimizni eslatuvchi, vatanparvarlikka chorlovchi davlat

bayrog‘imizga aylanishi mu

mkin. Semiotika fan sifatida 19-asr

oxirida rivojlandi va dastlab shveytsariyalik tilshunos

Ferdinand de Sossyur va amerikalik faylasuf Charlz Sanders Pirs
tomonidan ilgari surilib tadqiq etildi.

1

PhD, docent, English languages faculty 2, Department of Theoretical Disciplines of the English language, Uzbekistan

State World Languages University. E-mail:

makhina.abduvahabova@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

116

Гендер в английском и узбекском фольклорном
дискурсе: семиотический анализ

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

фольклорный дискурс,

семиотика,

символ,

гендер,

дискурс анализ

.

В

данной

статье

рассматривается

семиотика,

представленная как наука об изучении знаков и их роли в
обществе. Знаки окружают нас повсеместно, и их функции

значительно шире, чем простое представление предметов.
Например, цвета на национальном флаге несут глубокий

символический

смысл,

выражая

национальную

идентичность и идеологию. Семиотика, возникшая в конце
19 века благодаря работам Фердинанда де Соссюра и

Чарльза

Сандерса

Пирса,

изучает,

как

знаки

функционируют и

взаимодействуют в

различных

культурных контекстах, играя ключевую роль в

формировании нашего восприятия мира.

КИРИШ

F.Sossyur oʻzining belgilar va ularni tartibga soluvchi qonunlarni oʻrganish

jarayoini yunoncha semeion ya’ni “semiologiya” deb atagan. Semiotika atamasini birinchi
marta ingliz faylasufi Jon Lokk “Inson tushunchasi haqida ocherk” asarida kiritgan. Lokk

o'z asarida fanni uch qismga bo'lish mumkinligini ta'kidlagan, bunda uchinchi qism
narsalarning tabiati va odamlarning qanday qilib ma'lum bir maqsadga erishishi haqidagi

bilimlarni yetkazish bilan bog'liq [8]. Uning fikricha, til odamlarga o'zlari uchun voqelikni
qurishda yordam beradigan tizimdir, ya'ni til yoki tilda ishlatiladigan belgilar nafaqat

odamlar yashayotgan haqiqatni tushuntirish bilan bog'liq, balki bu belgilar haqiqiy
voqeliklarning qurilish materiali hisoblanadi. Masalan, odamlar tildan moddiy olamni

tushuntirish uchungina foydalanmaydilar, balki mavjud bo‘lmagan yoki mavhum bo‘lgan

narsalar haqidagi fikrlarni tushuntirish uchun ham foydalanadilar. Sossyur semiotikani

ikkita asosiy komponentga ega bo'lgan diadik tizim sifatida tushuntirdi - moddiy shaklda
mavjud bo'lgan va inson sezgilari tomonidan kuzatilishi va aniqlanishi mumkin bo'lgan

narsa; va belgilovchining natijasi yoki talqini bo'lgan ishora. Mavjud bo'lmagan yoki

mavhum tushuncha bo'lib, lekin belgilovchi yordamida tushuntirilishi mumkin bo’lgan

belgilangan narsa.

Sossyurning ta'kidlashicha, ishora qiluvchi va ishora qilingan narsa o'rtasida yaqin

munosabat mavjud va ularning har ikkisi ma'no bilan mavjud bo'lish uchun bir-biriga
muhtoj. Sossyurdan farqli o'laroq, Pirs mantiq va pragmatizm tushunchasi sifatida

belgilarni o'rganishga e'tibor qaratdi. Saussurening diadik tizimidan farqli o'laroq, Pirs
semiotikani triadik tizim sifatida tushuntirdi, jumladan - belgi, ob'ekt va sharhlovchi. Pirs

bu uchlik o'rtasidagi munosabatni Semioz deb atagan. Asosan, Pirsning yondashuvi
Sossyurning yondashuviga zid edi, chunki u odamlar belgilarda o'ylaydilar va boshqa

narsa haqida ma'noni etkazish uchun belgi moddiy jihatdan mavjud bo'lishi shart emas. U
inson aqli tomonidan idrok etilishi mumkin bo'lgan har qanday narsa inson tomonidan

yaratilganmi yoki yo'qmi, ishora bo'lishi mumkinligiga ishongan. Pirs tomonidan taklif
qilingan triadik tizimni icon, indeks va simvol tizimi sifatida ham tushunish mumkin.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

117

MUHOKAMA

. Gap shundaki, semiotika go‘yoki ma’no bilan bog‘liq bo‘lsa

-da,

o‘rganilayotgan ma’lumotlarning psixologik jihatlariga emas, balki mantiqiy jihatlariga
urg‘u berishga intiladi. Semiotikaning yo'nalishlaridan biri sifatida tushunilgan

strukturalizm, aslida, tavsif etnografiyasining qat'iy quroli sifatida qaralishi kerak.
Aksincha, o'rganilayotgan ob'ektning mohiyatini bilish kerak. Fazo-vaqt uzluksizligini

ta'riflash bilan bog'liq simvolizm alohida e'tiborga loyiqdir, chunki makon va vaqt

tushunchalari folklorda bir xil kuchga ega. Folklor matnlarining o’ziga xos klishelari

mavjud, xususan:

zamon klishelari

(once upon a time), there was once a king who is witty

(The haughty princess);

makon klishelari

(in a house, in a forest, in a village…);

holat

klishelari

(her daughter was married to a prince…, …and they lived happily…)

(“

KateCrackernuts

”).

Folkloristikaning semiotik imkoniyatlari chog‘ishtirilayotgan ikkala madaniyatda

nihoyatda kengdir. Masalan, tug‘ilish simvolikasi. “Alp –

qahramon tug‘ilishidan oldin ota

-

onasining farzandsizligi aslida ramziy ma'noga ega bo‘lib, gap bu yerda saltanatni

mustahkamlaydigan, parokanda elni yana birlashtiradigan yangi avlod

–

Alpning

tug‘ilishi haqidadir. “Alpomish” dostonida millatning bo‘linishi, parokandaligi
Boysarining qalmoq eliga ko‘chishi orqali ifodalanadi. O‘zaro bo‘

-linishlar, urushlar va

boshqa sabablar tufayli bu buyuk saltanatga putur yetgan. So‘ngra xalqni, millatni
birlashtira olgan Alpomishga o‘xshash yangi avlod –

Alplar tug‘ilib, turkiy xalqlarning

tarix sahnasidagi oldingi yuksak mavqeyi yana qo‘lga kiritilgan. Xuddi shu voqealarning
badiiy ifodasi “Alpomish”ning asl mohiyatini tashkil etadi [17]. Tug‘ilish “Go‘ro‘g‘li”

dostonida tabiat fasllarini anglatishi, xususan, shu nuqtai nazardan, Go‘ro‘g‘li obrazining
mavsum marosim folkloriga taqalishi ma'lum bo‘ladi [12].

Tug‘ilishi simvolikasi ingliz folklor madaniyatida ham o‘ziga xos o‘ringa ega,

masalan:

Monday’s child is fair of face,

Tuesday’s child is full of grace,

Wednesday’s child is full of woe,

Thursday’s child has far to go,

Friday’s child is loving and giving,

Saturday’s child works hard for a living,

But the child that is born on the Sabbath day
Is blithe and bonny, good and gay.

NATIJALAR

. Tug'ilganda ba'zi holatlar bolaning kelajakdagi xarakterini yoki

taqdirini bashorat qilishiga inglizlar ishonishgan, masalan, ma'lum bo'lgan hafta kunlari

haqidagi to’rtlikda farzand tug’ilishida hafta kunlari ham o’ziga xos ahamiyatga ega

ekanligi hikoya qilingan.

Mahluqlarning ham folkloristikada o’ziga yarasha simvolikasi bo’lib, ingliz

folklorida ular quyidagidan iborat:

Black dog (do’zaxning iblisona iti), Boggart (botqoqlik

ruhi), Brownie (uy domovoyi, sovg’a

-salom ulashilganda tark etishi mumkin), ajdar,

gnomlar (donolik va mehnatkashlik ramzi), elf, ogre (bolalar va chaqaloqlarni yeydigan

mahluq) [15], Saint Swithun (Angliya ob-havosi)

[13], M

errou (suv parilari), pixi, fairy

[14],o’zbek folklorida esa simvolik obrazlar zamirida

yomon ruhlar- insu-jinslar, ajdar-

ilonlar, yalmog’iz kampir, jodigar, devu parilar.

Folklorshunos A.Musaqulov alohida ta'kidlab o‘tganidek, to‘y qo‘shiqlarida,

(ayniqsa, nikoh to‘yi qo‘shiqlarida –qizil rang, odatda, qiz, oq rang esa yigit ramzi bo‘lib

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

118

keladi [5]. Lirik qo‘shiqlarda oq va qizil rang yonma

-

yon qo‘llanilganda erkak va ayol

ma'nolarida kelishini qator misollar bilan yoritish mumkin. Odatda kelinchak to‘ydan
keyin toki birinchi farzandni ko‘rgunga qadar qizil yoki alvon ko‘ylak kiyib yurgan va bu

kiyim uning kelinlik belgisi hisoblangan. Shundan bo‘lsa kerakki, ayrim qo‘shiqlarda qizil

kiygan yor ta'rifi alohida e'tiborni tortadi: Qizil-

qizil ro‘mollar qizda bo‘lar, Qizni suygan

bandasi mirza bo‘lar [7]. Ingliz folklorida ko’k rang o'g'il bolalarga xos kiyimning umumiy

belgisi yoki sadoqat va haqiqiy sevgi bilan bog'liq rang [2]. Ingliz folklorida hamoq rangli

kelinlik liboslar deyarli urf bo'lishidan avval, yashil omadsiz deb chetlashtirildi;
Bleykboroning so'zlariga ko'ra, XIX asrda Yorkshirda ko'k rang kelinlik libosi uchun afzal

ko’rilgan:

Married in green, ashamed to be seen

Married in grey, will go far away
Married in red, wish yourself dead

Married in blue, always be true
Married in yellow, ashamed of your fellow

Married in black, wish yourself back

Married in pink, of you he’ll think

Married in white, sure to go right.

Allalar simvolikasi folkloristika beqiyos, Ibn Sino ta'biri bilan aytganda allalar

“bolaning mijozini kuchaytirish” hamda uni kuy og‘ushida hayot bilan tanishtirish,
qo‘shiq orqali hayot bilan tanishtirish semiosemantikasi yotadi [6].

Shu bilan bir qatorda, allalar “go‘daklarga atalgan qo‘shiqqina emas, balki

onalarning o‘z qo‘shig‘i hamdir”, ularda onalar hech bir muammolari, turmush

-tarzlarini,

murakkab kechinmalarini yashirmaydilar, ular allalar orqali go‘daklari bilan suhbat qurib

ma'lum ma'noda taskin topadilar:

Alla, alla, ahdi bor, alla,
Uyquni ham vaqti bor, alla.

Alla aytgan onangni, alla,
Qop-qoraygan baxti bor, alla.

Kundoshimning yo‘g‘ida, alla,

Qalani erdi kovushim, alla.

Kundoshligi qurisin, alla,
Balolarga qoldi boshim, alla.

Lola gullar bor edi, alla,

Suvlarga solsam so‘limas, alla.

Kundoshlikniig dardidan, alla,

Ko‘zlarda yoshim qurimas, alla.

Yuragimning dardlari, alla,
Qizil gulday qatma-qat, alla.

Yurakkinamning o‘tiga, alla,

Do‘zax o‘ti mos faqat, alla.

Ushbu to‘rtlikda kundoshlik “ayol baxtini qoraytirgan” faktor kundoshlikka urg‘u

beriladi.

Ingliz allalarida ham ma'lum motivlar simvolikasi ko‘rish mumkin, ular yetarli

darajada ko‘p emas hamda ular hujjatlashtirilmagan: Quyidagi to‘rtlikdan ham ingliz

folklor madaniyatida turli jinslar rollarini ilg‘ab olish mushkul emas:

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

119

Sleep like a lady (or gentleman)

You shall have milk
When the cows come home

Father is the butcher
Mother cooks the meat

Johnnie rocks the cradle
While baby goes to.

Folklor turli hududlarda turlicha ifodalanadi. O‘zbekistonda

toshkentliklar

“

-

votti”,

buxorolik va samarqandliklar “

-

opti”, qarshiliklar “

-

iychi”, xorazmliklar “

-

votir”

qo‘shimchalariga ko‘chgan sheva simvolikasi mavjud, bu holat xalq qo‘shiqlari tilida yana
bir lokal belgi bo‘lib ko‘rinadi:

Mutti-mutti, deydi,
Ketuttiman, deydi.

Namangan geografiyasi o‘zining so‘lim joylari va ularning simvolikasi bilan

mashhur, ular o‘ziga xos, Namangan uchun lakunar milliy

-

madaniy simvol bo‘lib xizmat

qiladi. Norin, Sho‘rbuloq, Chust, Axsining daryo va soylari, meva

-chevalari, shirmon

nonlari, Chust do‘ppisi va pichoqlari, Namangan shoyi va atlaslari, ipagi, to‘nu chorsi

(belbog‘)lari, ayniqsa, gullariga badiiy ishora ko‘p kuzatiladi. Ingliz folklor
madaniyatining ham o‘ziga xos belgilari mavjud, masalan,

“five

-

o’clock

-

tea”, Britaniya

xandasi, uchqirrali klever bargi, Birlashgan qirollikning milliy o‘simliklari, Birlashgan

Qirollikning muqaddas homiylari

, XVIII asrdan beri mavjud bo‘lgan

“God Save The King!”

madhiyasi.

Masalan, folklor poetikasiga xos muhim lokal belgilardan biri sifatida e'tiborni

tortadi. Masalan:

Namangan soyiga tushdi pichog‘im,

Qachon kelar ekan bo‘z to‘pichog‘im.

Yoki:

Namangan soyiga tushdi obdastam,

Qachon kelar ekan bo‘yi barvastam?

Yana:

Namangan soyida qolgan tarog‘im

Qachon kelar ekan qoshi barog‘im.

Ushbu to‘rtlik semantikasi o‘tmishda sevgan yori yoki turmush o‘rtog‘ini, uzoq

muddatli safarga yuborgan ayollar o‘z juftlarini tez orada, sog‘

-salomat qaytishini tilab,

oqar soylarga ro‘zg‘orda ishlatilib turilgan biror turmush predmetini, qo‘shiqda tilga

olinayotgandek, yo obdasta, yo pichoq, yo taroq, yo marjon yoki uzuk kabilarni ataylayin

oqizishgan. Ular skeptik nuqtai nazardan suv kulьtiga sadaqa qilingan bu predmetlarning

magik ko‘mak berishiga ishonishgan. Shuningdek, bunday amalni baxti ochilmay, o‘ziga

munosib yor topilishini kutib yurgan qizlar ham bajarishgan. Hozirgi vaqtga kelib esa

suvga sadaqa sifatida tashlangan narsalar nomi estetik mohiyat kasb etib, o‘z yori uchun

jonini ham ayamaydigan fidoyilikni anglatuvchi badiiy timsolga aylangan.

Ingliz folklorida ham suv ayollar uchun o‘ziga xos energiya manbai va afrodoziak

sifatida talqin qilingan, Buyuk Britaniyaning chekka hudud folklori an'analariga ko‘ra esa

suvni isrof qilgan ayollar o‘z turmush o‘rtoqlari qarg‘ishiga uchragan. LLyr, Manannan
mac Lir kabi suv pari va Xudolari ayollarni o‘z panohiga olganlar [16].

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

120

Dialog shaklida qizlar bir tomon, ya'ni kuyov tomon yigitlar (kuyov navkarlar) qiz

tomonning ayollari bilan aytganda, “yor

-

yor” radifi qo‘shilsa, “o‘lan aytdik” deyishadi,

shuning uchun biz dam bunday namunalarni “o‘lan” shaklida berdik:

Yigit: Serkalarning boshida shoxi bordir, yor-yor,
Har bozorning uzining narxi bordir, yor-yor,

Qiz bolaning barisin birday dema, yor-yor,
Qiz bola bilan qiz bola farqi bordir, yor-yor.

Qiz: Saratonda tog‘dagi qorday bo‘lar, yor

-yor,

Yarashiqli qatorda norday bo‘lar, yor

-yor,

Sinchi bo‘lsang aytib ber, oxun og‘a, yor

-yor,

Yaxshi, yomon farqlari qanday bo‘lar, yor

-yor.

Yigit: Toshkentning bir bozori uymoq bozor, yor-yor,

Yigitlik jumard elga qo‘y boqtirar, yor

-yor,

qiz bolaning yaxshisi tushib qolsa, yor-yor,

Oting boylab oldingda o‘ynab turar, yor

-yor.

Yilqi ichida minganim jiyron chubar, yor-yor,
Qayoqdagi shumliklar biydan chiqar, yor-yor,

Qiz bolaning yaxshisi tushib qolsa, yor-yor,
Tol chiviqday buralib uydan chiqar, yor-yor.

Ingliz folklor matnlarida ham qiz va yigitlar tomonidan birgalikda aytilgan

balladalar uchrab turadi, biroq ularning motivlari veyoristik ruhda:

I wish I were a small bird, had wings and could fly;

Right to my love’s dwelling this night I’d draw nigh;

In her arms all night I would lie

And out some small window next morning I’d fly

I wish I were a butterfly, I’d fly to my love’s nest;

I wish I were a linnet. I’d sing my love to rest [3].

Olma va behi

—

xalq qo‘shiqlarida ko‘p uchraydigan an'anaviy ramziy obrazlardan

bo‘lib, ular ko‘pincha yor —

ma'shuqa qiz timsolini o‘zida mujassamlantirib kelishi

ma'lum. Birinchidan, olma nikoh marosimlariga aloqador predmet. Behi ham shunday.

Ikkinchidan, olma o‘rnini anor obrazi bu joyda ololmasligi bu ikkala ramziy obrazning

semiotik tabiati bilan bog‘liq. Zero, anor folklorda ona, farzandli ona, mehr

-muruvvat,

oqibat ramzlarini ifodalab kelsa, olma ramzi ko‘pincha sevgi

-muhabbat, yor, farzand

timsollarini o‘zida mujassamlantiradi. Behi obrazida ham, asosan, yor timsoli aks
ettiriladi. Xullas, tahlilga tortilgan yuqoridagi qo‘shiq matnida olma va behi obrazlari,

H.Boltaboyev ta'biri bilan aytganda, “muloqot vositasi, kommunikativ birlik” vazifasini
o‘tagan [1]:

Olma deb otgan otam,
Behi deb sotgan otam.

O‘z qizini tanimay,

O‘zgaga sotgan otam.

Ingliz folklorida “olma”ning simvolikasi diniy ildizlarga ega. Bibliyaning birinchi

kitobi bo'lgan Ibtidoda tasvirlangan vasvasa epizodi, ya’ni Odam Ato va Momo Havo,

birinchi erkak va ayol Edem bog'ida yashagan. Alloh taolo ularga bog‘da o‘sgan bir

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

121

daraxtning

–

yaxshilik va yomonlikni biluvchi daraxtning mevasini eyishni man qilgan.

Ular vasvasaga berilib, mevani tatib ko'rganlarida, Xudo amrini buzgani uchun ular Adan

bog'idan quvib chiqarilgan. Odam tomog‘idagi xalkum Odam alayhissalomning bo‘g‘ziga

tiqilib qolgan harom mevadan bo‘rtib chiqqan degan xalq og’zaki ijodida qaydnomalar
mavjud. Ingliz folklorida olma, jinsiy vasvasaning ramzi sifatida ifodalanganligini “

Adam’s

apple”

xalqumning bo’rtmasi biologik jihatdan faqat erkaklarga xosligida ko;rish mumkin.

Mifologiyada alohida o‘rin tutgan olovning obrazga aylanishi haqida fikr yuritilgan.

Tadqiqotchi S.V.Chagdurov talqinicha, “xatun” so‘zi qadim turkiycha so‘z,

“xat” –

“olov” va

“

-

un”

qo‘shimchasidan yasalgan bo‘lib, asl ma'nosi “olov bekasi”. Olovni asrash, uni

ishlatish, avvalo, ayollar zimmasiga tushgan yumushligini mushohada qiladigan bo‘lsak,
talqin kishini ma'lum ma'noda ishontiradi [11]. Tadqiqotchi D.Mingboyeva “Olov –

dahshatli va xavfli unsur; biroq jilovlangan va insonga xizmat qiladigan o‘choq olovi –

oilaviy farovonlik va tinchlik ramzi”, –

deydi [4, 38]. Bundan ma'lum ma'noda, olov

folkloristik qarashlarda ayollarga ma'lum ma'noda muqoyasa qilingan. Xotun so‘zi turkiy

xalqlar eposida bir titul, bir unvon ma'nosida keladiki, shuning uchun u hamisha

“alp”,

“bek”, “xon”, “to‘ra”

kabi so‘zlar bilan baravar qo‘llaniladi. Bu esa “xotun” oddiy bir kalima

emas, yuksak bir unvon, ulkan martabani ifodalashidan darak beradi [17].

“Uch” soni og'zaki xalq og'zaki ijodining ko'p sonli asarlarida uchraydi. Uchlik juda

ramziy ma'noga ega, bu ilohiy tamoyilning, barqarorlik, sharafning uch tomonlama

timsolini anglatadi va uchburchak va to'liqlik bilan bog'liqdir. Sarlavhalari uchtadan
iborat bo'lgan juda ko'p ertaklar mavjud, bundan tashqari, ertaklarning mazmuni uchta

istak, uchta urinish, uchta yo'l, uchta qahramon va hokazolarni juda ramziy qiladi:

“The

three Billy Goats”, “The Three Sillies”, “The Three Wishes”.

Ertaklarda, odatda, hamma

narsa uchinchi urinishda, uchinchi marta ishlaydi va oilada uchinchisi odatda eng aqlli,
eng baxtli va baxtlidir. Uch - baxtli, omadli raqam, har qanday tashabbus, harakat,

jasoratning ijobiy natijasi bilan bog'liq, hamma narsa har doim uchinchi marta ishlaydi va
rejalashtirilganidek chiqadi. Maqol va maqollar ham bu raqam bilan to'la:

“When three

know it, all know it”, “Two is company, but three is none”, “Third time lucky”.

Xalqimiz maishiy turmushida soch bilan bog‘lik ko‘plab irimlar, odatlar,

tasavvurlar hozir ham ko‘p uchraydi. Masalan, ayollarning sochini yozib yurishi falokat,
sochini qirqishi behayolik ramzi xisoblaigan. Shu sabab qo‘shiqlarda shunday kuylanadi:

Oq suv yuzli, qalamqosh,
Chiqma yorim, yalangbosh.

Darichadan qaramang, boshim yalang,
Qarasang, qaramasang qoshim qalam.

Sochimni qirtsay desam,

Uvolidan qo‘rqaman....

Xalqda yaqin kishisi vafot etgan xotin-

qizlar soch yozib yig’laydilar. Umuman,

sochning yoyiqligi o‘zbek xalida tarixan azadorlik, buzuklik, yomonlik ma'nolarini

anglatib, magik ishonch bilan bog‘lik bo‘lgan . Sochning ikki o‘rilishi qizlikdan ayolikka
o‘tish ramzi ekanligi xalq qo‘shiqlarida ham o‘z badiiy ifodasini topgan:

Yorimning qora sochi,

Ikkiga bo‘lgudek bo‘pti.

Shu damda o‘yin qilsam,

Qarab kulgudek bo‘pti.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

122

Mutaxassislar fikricha, turkiy xalklar og‘zaki ijodida soch va uning analoglaridan

qil, qosh, kiprik, mo‘ylov, soqolning qalinligi xosildorlik ramzi bulib, farovon turmush va
serpushtlikka magik ta'sir ko‘rsatadi, deb talqin qilingan [10]. Yorning folklor

qo‘shiqlarida qoshi, sochi, bel, yuzlarini ko‘rsatishni so‘rashdan maqsad uning balog‘atga
yetganligini aniqlashdir. Umuman, xalq qo‘shiqlarida sochning uzunligi, belga, qoshga

tushishi hamisha balog‘atni anglatadi:

Olma pishganda keling,

Tagiga tushganda keling.
Orqa sochim jamalak,

Belimga tushganda keling.

Soch magiyasi va soch poetik obrazining qirralaridan biri kokil va xaydar deb

ataluvchi soch xolatlari bilan bog‘liq. Etnograf G. P. Slesarev shunday etnografik faktni
keltiradi: uzoq vakt farzand ko‘rmagan eru xotinlar bo‘lajak farzandlarini muqaddas joy

yoki biror eshonga ataganlar [9]. Bu nazr deyilgan. Bola tug‘ilib, ilk bor sochi olinganda

nazr belgisi sifatida bir tutam soch koldirganlar. Bola 7-9 yoshga tulgach, nazr qilingan

joy yoki eshon xonadoniga topshirilgan. Uning kokil yoki xaydari ota-onada koldirilgan.

Bu mulohazalardan so‘ng “Kokilim kimmatbaxo, tashlab ketolmaysan meni...” folklor

qo‘shig‘ining asl ma'nosi ma'lum ma'noda oydinlashadi. Qizning xursand bo‘la olmasligi,

yigitning uni ola olmasligiga sabab nazr odatidir. Qahramon (qiz) yoshligidan birov-

eshonga atalgan. Shuning uchun qattiq xafa. Ammo soch magiyasi kudrati tufayli yigit
kizdan voz kechib xam ketolmaydi.

XULOSA.

Folkloristik (mifologik) belgilar quyidagi frazelogizmlarda ifodalanadi:

Lyutsifer kabi mag‘rur bo‘lmoq

proud as the devil (Lucifer),

juda mag‘rur;

as if by magic

go‘yo sehr bilan;

to move heaven and earth

- qo'ldan kelganini qilmoq, qo'ldan kelganicha

harakat qilmoq, bor kuchingizni sarflamoq;

to go through hell

- og'ir ruhiy azoblarni

boshdan kechirish, qattiq azob chekish, eng katta mashaqqatlarni tortish;

to be between

the devil and the blue sea

(umidsiz vaziyatda, ikki olov orasida qolmoq),

a gentleman’s

agreement

;

to wear one’s heart on one’s sleeve

(O'z his-tuyg'ularingizni namoyon etish,

qadimda ingliz ritsarlar an'anaviy ravishda o'z xonimlariga hadiya qilish uchun

yenglarida gul olib yurishgan),

John Bull, Bloody Mary, Toss the bouquet

(to’y marosimida

gul magik element hisoblangan birikma).

O’zbek linfvofolkloristikasida ham shu kabi frazeologik birliklar tadqiq qilindi:

ayol

boshi bilan, atlas taxlamoq, beshik kerti qilib qo‘ymoq (qulog‘ini tishlatib qo‘ymoq), boshi

bog‘liq qiz, boshiga baxt qushi qo‘ndi, boshini bog‘lab qo‘ymoq, boshini ikkita qilmoq,
boshini qovushtirmoq, bo‘yi yetgan, bo‘y yigit, bo‘yniga ola xurjun tushgan, “gah” desa

qo‘liga qo‘nadi, yetim (pahmoq) qizni baxtini bersin, yetti nomusim yerga kirgudek bo‘ldi,
yostiq tagi, joyi chiqdikavushim ko‘chada qolibdimi, kelinsalom, qo‘lini halollamoq,

qulchilikka keldik, qulog‘ini tishlab qo‘ymoq, qog‘ozga o‘ralgan qanddek qiz, qirq kokil qiz,
qiz berkitar, qiz chiqarmoq, oq o‘rash, oq fotiha.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Boltaboyev H. Adabiyor entsiklopediyasi. -

Toshkent: “Mumtoz so’z”.

-2015.-

b.657.

2.

Dictionary of folklore, - Oxford university press, 2000.- 424p.

3.

Eighty English Folk Songs Collected by Cecil Sharp and Maud Karpeles. London

and Boston, 1968.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

4 (2024) / ISSN 2181-3701

123

4.

Mingboyeva D. Timsollar tilsimi.

–

Toshkent: Yangi asr avlodi, 2007.

–

B. 38.

5.

Musaqulov A. O‘zbek xalq lirikasi. –

T.: Fan, 2010.

6.

Safarov O. Bolalarni erkalovchi o‘zbek xalq qo‘shiqlari. –

B5.

7.

To‘y muborak yor

-yor.- T.: Ma'naviyat,2000.

8.

Локк Дж. Сочинения в 3

-

х томах. –

Т. 2. –

М.: Мысль, 1985. –

560 с

9.

Слесарев Г. Хорезмские легенды как источник по истории религиозных

культов Средней Азии.

-

Москва: “Наука”

-

с.208.

10.

Тюркология: к 80

-

летию академика А. Н. Кононова.

-

М.

-

Л: Наука, 1986.

-

с.240.

11.

Чагдуров С.Ш. Происхождение Гэсэриады, Н., 1980.

12.

http://sayfiddin.oyina.uz/kiril/article/2130

13.

https://hmong.ru/wiki/English_folklore

14.

https://moluch.ru/archive/378/83712/

15.

https://ru.wikibrief.org/wiki/English_folklore

16.

https://www.learnreligions.com/water-element-folklore-and-legends-

2561689

17.

https://ziyouz.uz/suhbatlar/jabbor-eshonqul-folklor-millatning-boqi-tarixi/