Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The performance of suvora in the Khorezm musical art
Samandar KHUDOIBERGANOV
Urgench State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 June 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 July 2024
This article is devoted to the role and significance of
Khorezm music in the history of Uzbek music. The originality of
this local style, its melodies, maqoms, suvors, and the art of the
epic are discussed. These are the role of Suvars in the Khorezm
musical art, their order and some other issues. In addition,
many of the instrumental and chanting techniques of a number
of modern maqom series are precisely the features of the
regime and method that take priority, and certain forms are
formed through their interaction.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
uzbek music,
Khorezm,
suvora,
maqom art,
goyands,
musicology.
Хоразм мусиқа санъатида сувора ижрочилиги
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
ўзбек мусиқаси,
Хоразм,
сувора,
мақом санъати,
гўяндалар,
мусиқашунослик.
Мазкур мақола Хоразм мусиқасининг ўзбек мусиқа
санъати тарихидаги ўрни ва аҳамиятига бағишланади.Бу
маҳаллий услубнинг ўзига хослиги, оҳанглари, мақомлари,
суворалари, достончилик санъати ҳақида сўз боради.
Сувораларнинг Хоразм мусиқа санъати шаклланишидаги
роли кетма
-
кетлик тартиби ва бошқа баъзи масалалардир.
Шунингдек, бир қатор чолғу ва айтим мақомларнинг
муайян усуллари ва хусусиятлари ҳақида сўз боради.
Исполнение суворы в хорезмском музыкальном искусстве
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
узбекская музыка,
Хорезм,
сувора,
макомное искусство,
Данная статья посвящена роли и значению хорезмской
музыки в истории узбекской музыки. Обсуждается
своеобразие этого местного стиля, его мелодии, макомы,
суворы, искусство эпоса. Это роль сувар в хорезмском
1
Professor of Urgench State University. E-mail: samandar@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
231
гоянды,
музыковедение.
музыкальном искусстве, их порядок и некоторые другие
вопросы. Кроме того, многие из инструментальных и
певческих приемов ряда современных макомных серий
являются в точности особенностями режима и метода,
которые имеют приоритет, и определенные формы
формируются посредством их взаимодействия.
КИРИШ
Ўзбек миллий мумтоз мусиқаси ўзининг кенг кўламлилиги ва бой мероси
билан ажралиб туради. Хусусан, нодир куй
-
қўшиқлари, лапар, ялла
-
ўланлари,
хилма
-
хил достонлари
-
рақслари ҳамда миллий мусиқа меросининг олий
кўриниши бўлмиш –
мақомлар ўзининг таркибий тузилиши, ижро анъаналари
билан ўзига хос ва такрорланмасдир.
Ўтмишдаги алломаларнинг ёзишларича Хоразм тупроғи инсониятнинг энг
қадимий
маконларидан биридир. Шунинг учун ҳам Хоразмнинг тарихига, урф
-
одатларига, уларнинг меъморчилиги
-
ю санъатига, қўйингки, барча турмуш
ҳаётига
қизиқиш ҳамиша кучли бўлган.
Маълумки, бугунги кунга келиб ўзбек миллий мусиқасининг турли
тармоқлари ҳақида кўплаб илмий ишлар ва тадқиқотлар амалга оширилган.
Бироқ, ўзбек мусиқасининг кўлами кенг ва мураккабдир. Ўзбек миллий мумтоз
мусиқаси ҳамда халқ мусиқасида ҳар бир жанр ва услуб нуқтаи назаридан ўзига хос
хусусиятларини ўрганиш, илмий асослаб бериш талаб этилмокда.
Хоразм диёри ўзининг мусиқа санъатига ихлосмандлиги, ўзига хос мумтоз
қўшиқчилиги, лазгилари ва мақом, суворалари билан донг таратган. Қадимий
мусиқа шаклларига бориб тақалувчи Хоразм мақомлари, Дутор мақомлари, эл
орасида кенг тарқалган куй
-
қўшиқлари ва лазги рақслари мусиқа аҳли томонидан
севиб ардоқланади ҳамда бир неча асрлар давомида асраб авайланиб келинмоқда.
МУҲОКАМА
Хоразм мусиқа санъати, жумладан унинг ўтмиши хақида Мулла Бекжон
Раҳмон ўғли ва Муҳаммад Юсуф Девонзодаларнинг “Хоразм мусиқий тарихчаси”
рисоласидан кўп қимматли маълумотлар ва далиллар олишимиз мумкин
[1].
1864 йили Саййид Муҳаммадхон ўрнига келган Муҳаммад Раҳимхон соний
мусиқий илмга ғоят ҳавасли бўлиб, мусиқий ишларни олдинги замоналардан кўра
юксак ривожланишга даъват этади. Бунинг натижасида Хоразм мусиқасида қайта
уйғониш юзага келдики, муҳташам сарой мақом анъаналарининг ривожи давлат
аҳамияти даражасигача кўтарилади. Бундан ташқари, эл орасидаги азалдан
истеъмолда бўлган мумтоз куй ва ашулалар, Дутор мақомлари, достон йўллари,
мақом суворалари изчил тараққийлаша бошлайди.
Умуман олганда, Хоразм мақомларининг тарихига мурожаат қиладиган
бўлсак, Муҳаммад Раҳимхон аввал замонидан то Муҳаммад Раҳимхон Соний
(Феруз) давригача мақомларимиз ривожи энг чўққига кўтарилган экан. Унинг
муваффақияти шундаки, Феруз хоннинг мусиқани жону дилидан севганлиги,
хонанда ва созандаларга ҳомийлик қилганлиги хақида бирқанча тарихий
манбаларда келтирилган.
Шашмақом ва Олти ярим мақом мумтоз мусиқамизнинг юксак кўриниши
сифатида ўзининг устивор қонун
-
қоидалари, тартиб ва низомларига эга. Дутор
мақомларининг ҳам ўзига яраша ички урф
-
одатлари мавжуд.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
232
Олти ярим мақом тизимидан фарқли ўлароқ Дутор мақомларининг ўқ
илдизлари қадимий муштараклик тамойиллари, яъни санъат унсурлари
–
мусиқа,
шеърият, ижро –
бир
-
биридан тўла ажралмаган ҳолда келади. Шунга кўра, Дутор
мақомларининг ён илдизлари ҳам илоҳий айтимлар –
суворийлар, достон йўллари
эл созандачилигининг куй ва ашулалари, ҳалфаларнинг қўшиқ ва рақсларининг
бир
-
бирига чамбарчас уланганлиги ҳам сезилиб туради.
Хоразм воҳасининг маҳаллий услуби, аввало, ўзининг шеваси ва мусиқий
колорити билан ажралиб туради. У халқ орасида тарқалган куй
-
қўшиқлар,
лапарлар, яллалар, термалар, достонларнинг интонацион куй тузилиши ва ижро
йўналишига ўз таъсирини кўрсатган. Шунингдек, хоразм услубининг туркман ва
озарбайжон мусиқаси билан маълум даражада яқин эканлиги ҳам шубҳасиздир.
Хоразм мусиқасининг ўзига хослиги унинг анъанавий чолғуларида ҳам акс
этган. Хусусан, дутор, буламон, ғижжак, най, сурнай, қўшнай, тор, гармон чолғулари бу
услубда кенг қўлланилади. Айниқса, буламон ва гармон чолғулари ижрочилар
томонидан севиб ижро қилиниши, бошқа маҳаллий услублар учун унчалик хос эмас.
Хоразм мусиқа санъатида талқинчи ва гўяндалар ижоди ҳам алоҳида
эътиборимизни тортади. Уларнинг ўзига хос мусиқий услуби мавжуд бўлиб,
хоразмнинг муайян мусиқий шакли сифатида қайд этиш мумкин. Айниқса, улар
суворалар ва уларнинг савтлари ҳамда бошқа йирик шаклдаги мумтоз ашулаларини
Машраб, Сўфи Оллоёр, Маҳтумқули каби шоирларнинг тасаввуф йўлидаги ғазаллари,
насиҳат ўгитларига солиб куйлаганлар. Шунингдек, мусулмончиликни тарғиб
қилувчи
“Кийикнома”, “Саййид Ваққос”, “Меърожнома”, “Султонбобо ҳикояти”,
“Пайғамбарлар ҳикояти” каби номаларни ижод қилишган. Талқинчи ва гўяндалар
“Дийралишма” деб номланган эркин танловларда синалган
[2].
Хоразмда кенг тарқалган айтим ижроларидан бири Сувора йўлларидир. Сувора
ибораси тожикча “отлиқ, чавандоз” маъноларини билдиради. Суворалар шакл
жиҳатдан мақом шўъбалари каби йирикдир ва усуллари Соқийнома ёки Уфар дойра
усулларида бўлади. Ҳозирда Сувора йўлларининг турли намуналари кенг тарқалган.
Суворалар –
илоҳий айтимлар бўлиб, асрлар оша аждодлардан мерос бўлиб
қолган
бектакрор ва беқиёс мусиқий
-
маънавий ҳазина. Хоразм сувора айтимлари
халқимизнинг дурдона асари ҳисобланиб, ўзида сўз, соз ва мусиқа
муштараклигини мужассам этувчи манбадир. Сувора санъатининг қанчалик
қадимий
эканлигини Хоразмда мусиқа ижрочилик санъатининг вужудга келиши
билан боғлаш мумкин. Бу санъатни суворийхонлик дейилишига сабаб
эшитувчиларнинг хос давраларида ижро қилингани учундир.
Суворалар Хоразм айтимларининг ўзига хослигини билдириб турувчи
хусусиятга эгалилиги ва айнан мазкур воҳа мусиқий
-
маънавий муҳитининг
маҳсули эканлиги билан ажралиб туради. Мақом суворалари эса миллий мумтоз
мусиқимизнинг йирик мажмуалари Бухоро Шашмақоми, Хоразм мақомлари ва
Фарғона
-
Тошкент мақом йўлларида мавжуд шакллардан бири ҳисобланади. Бироқ,
ушбу жанр ҳар бир маҳаллий услубнинг ўз таркибига сингиши натижасида
бошқача кўринишга келиб қолганлигини қайд этиб ўтиш зарур.
Маълумки, ҳозирги кунга қадар сувораларнинг бешта асосий ва бир нечта
атоқли хонандаларимиз томонидан басталанган кўринишлари мавжуд. Биринчи
асосий Катта Сувора “Она Сувора” дейилади ёки “Ўзбек Сувораси” дейилади.
Асосий суворалар қуйидагилардан иборат:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
233
1.
Она Сувора (катта Сувора).
2.
Чапандози Сувора.
3.
Якпарда Сувора.
4.
Кажҳанг Сувора.
5.
Қўшпарда
Сувора.
6.
Беш парда Сувора.
7.
Калта Сувора.
Савти Суворалар: Савти Сувора I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII, XIII, XIV,
XV ва ҳоказоларга бўлинади.
Мақомдон устоз Хожихон Болтаев савти сувораларни қатор вариантларини
яратган. “Уфори савти сувора” I, II ҳамда “Гул уфор савти сувора” йўллари шулар
жумласидандир.
Бошқа мақом туркумлари сингари суворалар ижросида ҳам кетма
-
кетлик
тузими қўлланилган. Хусусан, суворалардан кейин уларнинг савтлари ижро
қилинади. Форсчада “савт” –
“қамчи” маъносини англатиб, тезроқ суръатда ижро
қилиниши лозим бўлади. Улар суворалар каби муайян усулда ва тезроқ ритмда
ижро этилади. Савтларнинг куйи ва сўзлари суворалардан янгича бўлади.
Сувораларнинг аниқ хусусияти шундаки, уларнинг доимо усуллари бир хилликни
ташкил этади. Сувора йўллари усулга айни мос усулдан олдин ёки усулдан кейин
бошлаб ижро этилади.
НАТИЖАЛАР
Сувораларнинг яна бир хусусиятли томони шундаки, улардаги намудлар
(авжлар) нинг бир
-
бирига ўхшашлигидадир. Мисол учун, Она сувора, Кажҳанг
сувора, Чапандози сувора, Сувораи Комил ва Гўжайи сувораларнинг авжлари бир
-
бирига ўхшаб кетади. Умуман, ҳамма сувораларда ҳам оҳангдорлик (интонация)
жиҳатидан бир
-
бирига яқинлик сезилади. Шу боисдан, кўпгина созанда ва
хонандалар ҳам сувораларни бир
-
биридан ажратишда қийналишади.
Умуман суворалар шеърий вазнларнинг муҳаммас деб номланувчи турида
ижро қилинади. Сувораларнинг мусиқий асоси, яъни, пардалари ва доира усули
бир хил лекин мусиқанинг ривожланиши турлича шаклда ифодаланади.
Чолғу муқаддимадан кейин муҳаммаснинг биринчи бешлиги ижро
қилинади. Муҳаммасларнинг иккинчи ва учинчи бешлиги орасидаги чолғу
қисмлари деярли фарқ қилмайди. Аммо тўртинчи муҳаммасдан бошлаб асар авжга
интилганидан сўнг пардалар ўзгариши рўй беради. Бешинчи муҳаммас авж
пардаларида ижро қилиниб, олтинчи муҳаммас фуровард, яъни, туширим,
асарнинг якунловчи мисралари айтилиб, ниҳоясига етади.
Айтиб ўтилганидек сувораларнинг доира усуллари деярли бир хил, аммо тез
ёки вазмин суратда ижро этилиши гўянда ва даврани эгаллаб ўтирган
шинавандаларнинг эхтиёжларига боғлиқ.
Хоразм мақом туркумидаги суворалар эса асосан Танимақом ёки Наср
қисмларидан
кейин, камдан
-
кам ҳолларда Талқинлардан кейин тароналар
кўринишида киритилишини кузатиш мумкин. Бунда мустақил ашула туркуми
сифатида мавжуд сувора ва унинг Кажҳанг сувора, Чапандози сувора, Савти сувора,
Уфори сувора ва Гулуфори сувора каби турлари киритилганлигини кўрамиз.
Демак, Хоразм воҳасида мустақил туркумли жанр бўлмиш илоҳий суворалар билан
бирга мақомларнинг
таркибий қисми саналган суворалар мавжудлигиини қайд
этиб ўтиш зарур.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
234
ХУЛОСЛАР
Сувораларнинг яқин ўтмиши тарихи давомида Мадраҳим Шерозий, Ҳожихон
Болтаев, Нурмуҳаммад Болтаев, Комилжон Отаниёзов, Рўзмат Жуманиёзов,
Отажон Худайшукуров, Матёқуб Раҳимов, Қувондиқ Искандаров, Матназар
Худойназаров, Раҳматжон Қурбанов ва бошқалар Хоразм сувораларининг таниқли
намояндалари ҳисобланишади. Сувора анъаналарининг шаклланишида ва кенг
тарқалишида юқоридаги санъаткорларнинг ўрни беқиёсдир. Устоз
-
шогирд
анъаналарининг давом этиши ва янгидан
-
янги суворий истеъдодларининг
етишиб чиқишида Хоразм сувора анъаналарининг намояндарини ўрни катта.
Хулоса қиладиган бўлсак, бугунги кунда ҳам Хоразм мусиқа санъатига
қизиқиш
ўз долзарблигини йўқотмаган. Хусусан, ҳазрат Навоийдан тортиб
ЮНЕСКОнинг Лазги рақсига бўлган эътирофи бу маҳаллий услубга бўлган
қизиқишимизни
янада оширади. Халфачилик санъати ва илоҳий айтимлар
бўлмиш –
суворалар мусиқаси мазкур Хоразм санъатининг ўзига хос қирраларини
намоён этади.
Хоразмнинг бой мусиқа меросини ижро қилиб, шакллантириб келган
ижрочи
-
устозлар шажараси, устоз
-
шогирд анъаналарини бугунги кунда ҳам давом
эттирилмоқда ва шу кунга қадар муайян тарихи шаклланди, десак муболаға
бўлмайди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Мулла Бекжон Раҳмон ўғли, Муҳаммад Юсуф Девонзода. Хоразм мусиқий
тарихчаси.
-
Т., 1998 й.
2.
Матякубов О. Мақомот.
-
Т., 2004й.
3.
Фитрат А. Узбек классик мусиқаси ва унинг тарихи.
-
Т., 1993 й.
4.
Ражабов. И. Мақомлар. Т., 2006 й.
5.
Матякубов О. Хоразм Дутор мақомлари ва Олти ярим мақоми.
-
Т., 2018й.
6.
Матякубов О. Узбекская классическая музыка. I
-
II том.Т., 2015 й.
7.
Матякубов О, Болтаев Р, Аминов Х. Хоразм танбур чизиғи. Т., 2010 й.
