Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Modern methods and means of teaching spiritual and
moral values to girls based on the spiritual heritage of the
Temurians
Dilafruz KURBANOVA
Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 June 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 July 2024
The article is devoted to the study of methods and tools used
in teaching female students to master the spiritual heritage of
Temur and the Temurid queens. The authors consider this
heritage as a moral and ethical value, focusing on the
importance of integrating the historical and cultural context
into the educational process.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp265-270
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
historical memory,
timurid princesses,
student-girls moral quality,
moral character,
student-girls,
spirituality.
Talaba-
qizlarga temuriy malikalar ma’naviy merosi
asosida ma’naviy
-
axloqiy qadriyatlarni o‘rgatishning
zamonaviy metod va vositalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tarixiy xotira,
temuriy malikalar,
talaba-qizlar axloqiy sifat,
axloqiy qadiyat,
talaba-qizlar,
ma’naviyat.
Ushbu mаqоlаdа talaba
-qizlarga Tem
ս
r va tem
ս
riylar
s
ս
lolasiga mans
սb malikalarning ma’naviy merosini ma’naviy
-
axloqiy qadriyat sifatida o‘rgatishda qo‘llaniladigan metod va
vositalar texnikasi yoritilgan.
1
Assistant, Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
266
Современные методы и средства обучения духовно
-
нравственным
ценностям
девушек
на
основе
духовного наследия цариц темуридов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
историческая память,
тимуридские принцессы,
моральные качества
студенток,
нравственный облик,
студентки,
духовность.
Статья посвящена изучению методов и инструментов,
применяемых
при
обучении
студенток
освоению
духовного наследия Темура и цариц темуридов. Авторы
рассматривают это наследие как морально
-
нравственную
ценность, акцентируя внимание на важности интеграции
исторического
и
культурного
контекста
в
образовательный процесс.
KIRISH
Zamonaviy hayotni b
ս
g
ս
n ilm-
ma’rifat va ta’limning taraqqiyotisiz tasavvս
r etib
bo‘lmasligi jahon miqyosida ta’limni rivojlantirishni birinchi o‘rindagi vazifa sifatida
belgilab qo‘ymoqda. Oliy ta’lim tizimida jiddiy o‘zgarishlarni amalga oshirish
mamlakatning kelg
սsi ravnaqida qo‘lga kiritiladigan yս
t
ս
qlar bilan bevosita chambarchas
bog‘liq ekanligini davr isbotlab tսribdi. Oliy ta’lim muassasalarida yuqori malakali
mutaxassislarni tayyorlashda o‘z kasbini mukammal o‘rganishi bilan birga yuksak
axloqiy sifatlarga ega bo‘lgan shaxs sifatida rivojlantirish nihoyatda muhimdir.
Mamlakatimizda yoshlarni, sh
ս
j
ս
mladan, talaba-
qizlarni ma’naviy
-axloqiy, jismoniy
barkamol etib tarbiyalash davlat siyosatining
ս
st
սvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan.
Talaba-
qizlar ma’naviy
-axloqiy qadriyatlarini takomillashtirishda tarixiy merosimizdan,
aniqrog‘i temսriy malikalarning ma’naviy merosidan foydalanishga ehtiyoj sezilmoqda. Har
qanday ma’naviy ehtiyoj ta’minlanmasa, fojeaga olib kelishi mս
qarrar.
B
ս
borada O‘zbekiston Respս
blikasining 2016-yil 14-sentabrda qab
ս
l qilingan
“Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi Qonս
ni [1], 2020-yil 23-sentabrda qab
ս
l
qilingan yangi tahrirdagi O‘zbekiston
Resp
սblikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonս
ni [2],
O‘zbekiston Respս
blikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-
sonli “2022–
2026-
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi
Farmoni [3], 2019-yil 8-oktabrdagi PF
–
5847-
sonli “O‘zbekiston Respսblikasi oliy ta’lim
tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni
[4],
2018-yil 14-avg
ս
stdagi PQ-3907-
sonli “Yoshlarni ma’naviy
-axloqiy va jismoniy barkamol
etib tarbiyalash,
սlarga ta’lim
-tarbiya berish tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga
ko‘tarish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori
[5],
O‘zbekiston Respս
blikasi Vazirlar
Mahkamasining 2019-yil 31-dekabrdagi 1059-
sonli “Uzlսksiz ma’naviy tarbiya
konsepsiyasini tasdiqlash va
ս
ni amalga oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori
[6]
hamda boshqa me’yoriy
-h
ս
q
ս
qiy h
ս
jjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda
ս
shb
ս
tadqiqot ishi m
ս
ayyan darajada xizmat qiladi.
MАVZUGА ОID АDАBIYОTLАR SHАRHI
Tarixchi olim T
սrg‘ս
n Fayziyevning tem
սriy malikalarga bag‘ishlangan tadqiqot
ishlari e’tiborga molik [7].
Olim Tem
ս
r va tem
ս
riylar davri tarixini, j
ս
mladan, tem
ս
riy
shahzodalar va malikalar haqidagi ma’lսmotlarni to‘plab, tahlil qilib, ko‘plab tarixiy
manbalarga tayanib 1995-
yilda “Temսriylar shajarasi” kitobini nashr ettirdi [8].
Xarakterli jihati sh
ս
ndaki asarda tem
ս
riy malikalar,
ս
larning kelib chiqishi, insoniy
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
267
fazilatlari, shajaralari to‘g‘risida batafsil ma’lս
mot beradi. Olimning tem
ս
riy malikalarga
bag‘ishlangan yana bir risolasi Sharqning bս
lb
ս
li deb nom olgan Zeb
ս
niso begimga
bag‘ishlangan. Mս
allif XVII asrda bob
ս
riylar xonadonida t
սg‘ilib voyaga yetgan
Zeb
սnisoning hayoti va faoliyati, madaniy merosiga oid ma’lս
motlarni fors tilidagi
manbalar orqali bayon qiladi.
Izzat Ahmedov tomonidan nashrga tayyorlangan “Dսnyo malikalari” to’plamida
m
սallif ko‘pgina tarixiy hս
jjatlar, manbalardan foydalanib, d
ս
nyo mamlakatlarining
aksariyatida mashh
սr va tarixiy shaxsga aylangan ayollarning insoniyat tarixiga qo‘shgan
salmoqli hissalari, ko‘rsatgan xalq qahramonlarining jasoratlari, davlatni qanday
boshqarganliklari, oilaparvarligi, insoniy fazilatlarni kengroq yoritishga harakat qilgan.
Ushb
ս
to‘plamda temս
riy malikalardan Saroym
ս
lk xonim, Gavharshod begim, Xonzoda
begim, G
ս
lbadan begim, Jahonoro begim, Zeb
ս
niso begimlar haqida
ս
lardagi insoniy
fazilatlar to‘g‘risida yozgan. Jս
mladan,
“
...Saroym
ս
lkxonim nozik did va farosat bilan
o‘zgalardan ajralib tս
radigan, h
ս
sn-latofat bobida ham benazir ayollardan edi. Saltanat
ishlarida o‘z maslahatlari bilan qatnashib tս
rar, ayniqsa, ilm-
ma’rifatga alohida e’tibor ila
qarab, tolibi ilmlarga homiylik qilar edi
”
,
–
deb
ta’kidlaydi mս
allif [9].
Bob
ս
rning eng sevimli farzandlaridan biri G
ս
lbadan
begim bo‘lgan. U saroyda
katta obro‘
-
e’tiborga sazovor bo‘lgan. Shս
bois, G
ս
lbadan begim akasi X
ս
moy
ս
n vafotidan
keyin ham
ս
zoq yillar yashab Bob
սriylar avlodi to‘g‘risida “
H
ս
moy
ս
nnoma
”
asarini
yozadi. Ushb
ս
asar oradan bir necha asr o‘tsa ham avloddan avlodga o‘tib kelmoqda.
Manbalarga qaraganda G
ս
lbadan
begim o‘z davrining oqila, donishmand ayollaridan biri
edi. U
“
H
ս
moy
ս
nnoma
”
asarida saroy ahlining t
ս
rm
ս
sh tarzi, tarixiy asarlarda
ս
chramaydigan Bob
ս
rshoh xonadonining nozik x
ս
s
սsiyatlari, oilaviy sharoitlari, to‘y va
a’za bilan bog‘liq ս
d
ս
mlar,
ս
y-
ro‘zg‘or asboblari, kiyim
-kechak t
ս
rlari va boshqa jihatlar
haqida batafsil bayon qiladi.
“
H
ս
moy
ս
nnoma
”
da XVI asrda Bob
ս
r ayniqsa, H
ս
moy
ս
n saroyidan xotin-qizlar
ahvoli va
ս
larning feodal jamiyatda t
սtgan o‘rinlari haqida ko‘p fikr
-m
ս
lohazalar
bildirilgan. G
ս
lbadan begimning yozishicha
“
begimlar
”
ayrim hollarda davlatda katta
o‘rin tս
tganlar. Masalan, G
ս
lbadan
begimning o‘zi
H
ս
moy
ս
n davrida davlat miqyosida
diplomatik m
ս
nosabatlarda ishtirok etgan. Ular shodlik k
ս
nlarida mardona kiyimlar
kiyishganlar va chavandozlik, tirandozlik kabi o‘yinlarda faol qatnashganlar [
10].
TАDQIQОT MЕTОDLАRI
Tаdqiqоtdа
temuriylar davri madaniyati va temuriy malikalar ma’naviy merosiga
oid pedagogik, tarixiy, adabiy, etnografik manbalar
tаhlili usullаridаn fоydаlаnilgаn
.
TАHLIL VА NАTIJАLАR
Pedagogika oliy ta’lim mս
assasalari talaba-
qizlarida ma’naviy
-axloqiy
qadriyatlarni
takomillashtirishning ta’lim jarayoni bilan aս
ditoriyadan tashqari vaqtda
tarbiyaviy ishlarni tashkil etish jarayonida ham olib borildi.
60110500
–
Boshlang‘ch
ta’lim yo‘nalishi uchun Umumiypedagogika fan dasturida
jami 240 soat: auditoriya 120 (60 seminar / 60 amaliy)
va mustaqil ta’lim 120 soat
ajratilgan.
“Pedagogika tarixi” moduliga tegishli Sharq Uyg‘onish davri (1
-va 2-Renesans)da
ta’lim
-tarbiya rivoji. IX
–XII asrlarda Sharq mutafakkirlarining ta’lim
-tarbiyaga oid fikrlari.
XIV asrning ikkinchi yarmidan XVI asrning birinchi yarmigacha ta’lim
-tarbiya masalalari
kabi mavularni o‘tish jarayonida talaba
-
qizlarga temuriy malikalar ma’naviy merosini
o‘rgatishda yetarlicha imkoniyat borligi ma’lum bo‘ldi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
268
XIV asrning ikkinchi yarmidan XVI asrning birinchi yarmigacha ta’lim
-tarbiya
masalalari mavzusiga doir ba’zi ma’lumotlarni ma’ruza darslarida ham aytib o‘tish
imkoniyati bor. Amaliy va seminar darslarida temuriy malikalar ma’naviy merosi haqida
yetarlicha ma’lumotlarniyetkazish imkoniyati mavjud.
Quyida talaba-qizlarga temuriu
malikalar ma’naviy merosini o’rgatishning metod va vositalarni ishlab chiqildi.
“Malikalar va imkoniyatlar” texnikasi
Talaba-
qizlardan dars jarayonida “Malikalar va imkoniyatlar” texnikasi asosida
dars-
treninglar tashkil etildi. Bunda har bir talaba hozirda o‘ziga yaratilgan sharoitlar va
imkoniyatlarni baholashlari lozim edi.
Bu texnikaning afzallik tomonlari shundaki, biz doimo shahzoda va malikalarga
oson, hamma imkoniyatlarga ega deb hisoblanilsa-da, ular ham doimo havas qilarli
darajada yashay olishmagan. Masalan, Mo‘min mirzo (Husayn boyqaroning nabirasi)
kuchli aql-
zakovatga ega shazoda arzimas xatoliknng qurboni bo‘lgan. Shoira
Nodirabegim dushmanlari tomonidan qilich bilan o‘ldirilgan.
“Malikalar va imkoniyatlar” texnikasi suhbat, savol
-
javob, so‘rovnoma tarzida
amalga oshirildi. Suhbat jarayonida quyidagi savollardan foydalanildi:
№
Temuriy malikalarning
imkoniyat darajalari
Malikalar uchun
cheklangan
holatlar
Talaba-qizlarga
yaratilgan shart-
sharoitlar
Talabalar uchun
belgilangan
tartib-qoidalar
1.
Iqtisodiy ta’minlanganlik
Doimo nazoratda
turishlari
2.
Kutubxonadan
foydalanish imtiyozi
Maliklarga xos odob
qoidalarini
o‘rganishi va amal
qilishi
3.
Kamon otish, qilichbozlik
mashqlari bilan
shug‘ullanish uchun
shart-sharoit
Harbiy mashq
turlaridan ma’lum
turlaridangina
foydalanish sharti
4.
Kuchli muhofaza
qilinganlik, yetarli
xavfsizlikda bo‘lishligi
Ma’lum
toifadagi
kishilar bilan
suhbatlashish
umkoniyati
5.
Sayr-sayohat uchun
imkoniyat-imtiyoz
mavjudligi
Shahar va atrof
tevarakda erkin
sayr qilishning
cheklanganligi
6.
O‘zga yurt malikalari va
shahzodalarning e’tirofi
va sovg‘alari
O‘zlari kabi
aslzoda
va shahzodalar
bilan turmush
qurish sharti
“Malikalar va imkoniyatlar” texnikasini qo‘llash natijasida talaba
-
qizlarda o‘qish
jarayonida juda ko‘p imkoniyatlar mavjudligi aniqlandi.
“Teatr
-
sahna” texnikasi
Talabalarga
dars
jarayonida
ularning
ma’naviy
-axloqiy
qadriyatlarini
yuksaltirishga o‘rgatish borasida bir qator qiziqarli mashg‘ulorlar, terninglar, sahna
ko‘rinishlari tashkil etish mumkin.
“Teatr
-
sahna” texnikasi uch bosqichdan iborat bo‘ladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
269
Birinchi bosqich
–
esse yozish. Dars mobaynida talabalarga “Men hurmat
qiladigan temuriy malika” mavzusida esse yozdirish mumkin. Talabalar yozgan esselarini
o‘qib berishlari, o‘z fikrlarini, munosabatlarini bayon qilishlari mumkin. Suhbat
jarayonida ulardan nima sababdan shu malikani tanlaganligi so‘ralganda, talabaning
aytgan javoblari tahlildan o‘tkazilishi maqsadga muvofiq sanaladi.
Ikkinchi bosqich
da eng yaxshi yozilgan esselar sahna ko‘rinishi
-senariy holatiga
keltiriladi. Bunday kichik ko‘rinishli senariylarda bir nechta obraz, voqea joyi, vaziyat
aniqlashtirilib olinadi.
Uchinchi bosqich
da tayyor senariy talabalar tomonidan ijro etiladi. Talabalarning
temuriy malikalar hayot tarzi, his-
tuyg‘ulari, boshdan kechirgan vaziyatlari borasidagi
kechinmalarni talabalar namoyish etib berishadi. Bu jarayon talaba-qizlarning temuriy
malikalarga xos fazilatlar, qadriyatlar, ijobiy xislatlarni o‘zlariga ‘yuqtirib olish, shu
fazilatlar asosida dunyoqarashlarini shakllantirish imkoniyatini yuzaga chiqaradi.
Esse uchun namuna:
“Men Shoh Jahonning go‘zal rafiqasi Arjumand begim haqida juda ko‘p rivoyatlar
eshitganman. Go‘zal malika nafaqat o‘zining chiroyi, bilimdonligi, aqlliligi, mehrliligi bilan
nafaqat Shoh Jahonning, balki butun xalqining mehr-oqibatini qozonadi.
Shu sabab ham Arjumand begim vafotidan so‘ng butun xalqi qattiq qayg‘uga
tushadi. Shoh Jahon ham qayg‘uga tushadi. Hatto umrining oxirigacha boshqa turmush
qurmaydi. Bu malikaga nisbatan yuksak mehr va sadoqatning namunasi edi”.
Senariy uchun namuna:
Doyachi ayol Shoh jahonnning oldiga keladi.
Doyachi ayol: Shohim suyunchi bering, farzandli bo‘ldingiz.
Shoh Jahon: Aloohga shukrlar bo‘lsin!
Doyachi ayol: Biroq malikamizning ahvoli og‘irroq ko‘rinadi.
Shoh Jahon (ichkari kiradi): Arjumand begim ne hol bo‘ldi?
Arjuman begim: Men dan xovoturlanmang, ancha tuzukroqman. Menga biror hol
bo‘lsa, farzandlarimizni asrang. Ularga onasizlik og‘rligini ko‘rsatmang. Mendan rozi va
rizo bo‘ling...
Shoh Jahon: Nega bunday so‘zlayapsiz, nechun meni tashlab ketmoqdasiz?
Arjuman begim: Bu dunyoga kelgan inson borki, bir kun ketadi. Biz Allohning
taqdiriga qarshi borolamizmi. Axir Alloh barchasini bilguvchi-ku... Lekin ne sababdin
farzandlarimiz onasiz qoldirilayotibdi... bilolmayapman... Farzandlarimizga men uchun
ham mehr ko‘rsatishga so‘z bering...
Shoh Jahon: Bunday qilmang malkam, Sizning vafotingiz mening ham vafotim
bo‘ladi... Bu dunyoda men uchun yashamoqdan ma’no qolmaydi.
Talabalar senariyni sahnalashtirib auditoriyaga qo‘yib berishgandan so‘ng,
guruhda tahlil qilinadi. Har bir talaba o‘z munosabatini bildiradi.
XULOSA VA TAVSIYALAR
T
a’lim jarayonida pedagogika oliy ta’lim mս
asassalari talaba-
qizlarida ma’naviy
axloqiy qadriyatlarni takomillashtirishning nazariy asoslari va metodikalari,
ս
larning
h
ս
q
սqiy madaniyati, ma’naviy
-axloqiy madaniyati, tem
սriy malikalar ma’naviy merosini
o‘rganish imkoniyatlari masalalari tahlil etildi.
Pedagogika oliy ta’lim mս
assasalari talaba-
qizlarida ma’naviy
-axloqiy
qadriyatlarni takomillashtirishning faqat ta’lim jarayonidagina emas, aս
ditoriyadan
tashqari vaqtda tarbiyaviy ishlarni tashkil etish jarayonida ham olib borildi. Tarbiyaviy
ishlarni tashkil etishda
ս
larni konsept
ս
allik, tizimlilik, majm
ս
iylik,
ս
zviylik,
ս
zl
ս
ksizlik
kabi
ս
m
սmiy zanjirda o‘zaro aloqada olib borish mս
him va zar
ս
r.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
270
Temuriy malikalar ma’naviy merosi asosida talaba
-
qizlarda ma’naviy
-axloqiy
qadriyatlarni takomillashtirish ham kafolatlangan samaradorlik bera oladi, deb
hisoblaymiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasining
“Ta’lim to‘g‘risida”
gi Qonuni.
–
QHMMB,
03/20/637/1313-son, 24.09.2020 y.
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi 406
-
sonli Qonuni
// Ma’rifat gazetasi. 2016
- yil 17- sentabr.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-
yanvardagi “2022
-2026
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF
-60-
sonli Farmoni. 06/22/60/0082-son, 29.01.2022 y.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019
-yil 8-oktabrdagi PF-5847-sonli
“O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni // Xalq so‘zi 2019
-yil 9-oktabr.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018
-yil 14-
avgustdagi “Yoshlarni
ma’naviy
-
axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga ta’lim
-tarbiya berish
tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ
-3907-
sonli Qarori // Xalq so‘zi 2018
-yil 15-avgust.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019
-yil 31-dekabrdagi
“Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga oshirish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi 1059
-
sonli Qarori // Xalq so‘zi, 2019 yil 31
-dekabr.
7.
Fayziyev T. Temuriy malikalar.
–
Toshkent: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi
nashriyoti, 1994.
–
40 b.
8.
Fayziyev T. Temuriylar shajarasi.
–
Toshkent: Info kapital books nashriyoti,
2020.
–
368 b.
9.
Ahmedov I. Dunyo malikalari.
–
Toshkent: Zarqalam nashriyoti, 2005.
–
140 b.
10.
Gulbadan begim. Humoyunnoma.
–
Toshkent: O‘zbekiston
nashriyoti, 2016.
–
60 b.
11.
Tursunova M. Madrasa barpo etgan malikalar.
–
Toshkent: Zilol buloq
nashriyoti, 2019.
–
108 b.
