Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Types of dictionaries in Linguistics
Madina DJURAEVA
Central Asian University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 June 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 July 2024
This article explores the diverse types of dictionaries in
linguistics, encompassing their varying purposes, structures,
and target audiences. It examines key types, including
monolingual, bilingual, and specialized dictionaries, highlighting
their unique contributions to language research, education, and
communication. Dictionaries, essential tools for understanding
and using language, exist in numerous forms, each serving
distinct purposes. Monolingual dictionaries, focusing on a single
language, provide definitions, pronunciations, and usage
examples. Bilingual dictionaries, bridging two languages,
facilitate translation and cross-cultural understanding.
Specialized dictionaries, catering to specific domains like
medicine or law, offer detailed vocabulary and terminology
within a particular field.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp281-285
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
dictionaries,
lexicography,
monolingual,
bilingual,
specialized,
etymological,
historical,
thesaurus,
concordance,
language learning,
linguistics,
research,
communication.
Tilshunoslikda lu
g‘
at turlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
lu
g‘
atlar,
leksikografiya,
bir tilli,
ikki tilli,
ixtisoslashgan,
etimologik,
tarixiy,
tezaurus,
kelishuv,
til
o‘
rganish,
tilshunoslik,
tadqiqot,
Ushbu maqola tilshunoslikdagi lu
g‘
atlarning turli xil turlari,
ularning turli maqsadlari, tuzilmalari va maqsadli auditoriyasini
qamrab oladi. U asosiy turlarni, shu jumladan, bir tilli, ikki tilli
va ixtisoslashtirilgan lu
g‘
atlarni
o‘
rganadi, ularning til
tadqiqotlari, ta
’
lim va muloqotga q
o‘
shgan noyob hissalarini
ta
’
kidlaydi. Lu
g‘
atlar, tilni tushunish va undan foydalanish
uchun muhim vositalar, har biri alohida maqsadlarga xizmat
qiladigan turli shakllarda mavjud. Bir tilli lu
g‘
atlar, bitta tilga
e
’
tibor qaratib, ta
’
riflar, talaffuzlar va foydalanish misollarini
beradi. Ikki tilli lu
g‘
atlar, ikki tilni k
o‘
paytirish, tarjima va
madaniyatlararo tushunishni osonlashtiradi. Tibbiyot yoki
1
Lecturer, Central Asian University. E-mail: djuraeva_mb@mail.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
282
aloqa.
huquq kabi ma
’
lum sohalarga m
o‘
ljallangan ixtisoslashtirilgan
lu
g‘
atlar ma
’
lum bir sohada batafsil lu
g‘
at va terminologiyani
taklif etadi.
Виды словарей в языкознании
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
словари,
лексикография,
одноязычные,
двуязычные,
специализированные,
этимологические,
исторические,
тезаурус,
изучение языка,
лингвистика,
исследование,
коммуникация.
В этой статье рассматриваются различные типы
лингвистических словарей, их назначение, структура и
целевая аудитория. Рассматриваются ключевые типы
словарей,
включая
одноязычные,
двуязычные
и
специализированные
словари,
подчеркивается
их
уникальный вклад в языковые исследования, образование и
коммуникацию. Словари, необходимые для понимания и
использования языка, существуют в различных формах,
каждая из которых служит своим целям. Одноязычные
словари, ориентированные на один язык, содержат
определения, произношение и примеры использования.
Двуязычные словари, объединяющие два языка, облегчают
перевод и межкультурное понимание. Специализированные
словари, ориентированные на конкретные области, такие как
медицина или юриспруденция, содержат подробную лексику
и терминологию в определенной области.
KIRISH
Til, tovushlar, ramzlar va ma’nolardan to‘
qilgan murakkab jarayon b
o‘
lib, insoniyat
sivilizatsiyasida markaziy
o‘
rinni egallaydi. Ushbu murakkab s
o‘
zlar dunyosida harakat
qilish uchun biz lu
g‘
atlarga tayanamiz
–
til sirlarini ochadigan, muloqotni boshqaradigan
va inson tafakkuri evolyutsiyasini yoritadigan bebaho vositalar. Ammo bizning kitob
javonlarimizdagi tanish lu
g‘
atdan tashqari, leksikografik manbalarning boy va xilma-xil
manzarasi kashfiyotni kutmoqda. Ushbu sayohat tilshunoslikdagi lu
g‘
at turlarining
maftunkor dunyosiga kirib boradi, ularning turli maqsadlari, tuzilmalari va tilni
tushunishga q
o‘
shgan hissalarini
o‘
rganadi. Biz bir tilli va ikki tilli lu
g‘
atlarni bosib
o‘
tamiz, texnik va tarixiy leksikonlarning ixtisoslashgan sohalarida harakat qilamiz va
tezauruslar va kelishuvlar kabi resurslarning noyob kuchini kashf etamiz. Ushbu xilma-
xil turlarni
o‘
rganish orqali biz tilning k
o‘
p qirrali tabiati va lu
g‘
atlarning atrofimizdagi
dunyo bilan tushunishimiz va
o‘
zaro munosabatimizni shakllantirishda hal qiluvchi rolini
chuqurroq anglaymiz.
Axborot-kommunikatsion texnologiyalarning jadal rivoji tilshunoslik, xususan,
leksikografiya sohasida ham yangi tipdagi lu
g‘
atlarning paydo b
o‘
lishiga zamin
yaratmoqda. Kompyuter tarjimasi, tahriri, tahlili, elektron lu
g‘
atlar va tezaurus (til
xazinasi)larning yaratilishi fikrimizning dalili. Ayniqsa, zamonaviy elektron lu
g‘
atlarni
yaratish, undan foydalanish madaniyatini shakllantirish til imkoniyatini egallashda
samarador ekanligini asoslashga hojat y
o‘
q.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
O‘
zbek leksikografiyasida yaratilgan mavjud ilmiy manbalar,
o‘
quv adabiyotlarida
mazkur davr lu
g‘
atchiligi haqida sh
o‘roviy mafkura ta’sirida yetarlicha ma’lumotlar
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
283
keltirimagan edi. Bunda Abdulla Qodiriy, Abdurauf Fitrat, Ashurali Zohiriy, Elbek,
Ishoqxon Ibrat, Nazir T
o‘raqulov kabi jadid ma’rifatparvarlarining lug‘
atchilik faoliyatlari
tahlili asosida
o‘
zbek zamonaviy leksikografiyasining asoslari aynan jadid
ma’rifatparvarlari tomonidan yaratilganligiga oid ilmiy asoslangan xulosalar berildi.
O‘
zbek leksikografiyasida mustaqillik davrida k
o‘
plab yangi turdagi lu
g‘
atlar paydo b
o‘
ldi.
Q
o‘
llanmada mustaqillikdan keyingi davrda yaratilgan lu
g‘
atlar, ularning turlari,
yaratilish tamoyillarini tavsiflashda tilshunos olim, filologiya fanlari nomzodi
A. Madvaliyevning ilmiy tadqiqot ishlaridan foydalanildi.
Lu
g‘
atlarning tuzilishi turlaridan kelib chiqib belgilanadi va shunga k
o‘
ra, turli
k
o‘rinishlarda beriladi. Masalan, “O‘
zbek mumtoz adabiyoti asarlari uchun qisqacha
lu
g‘at” (–
Toshkent, 1953) quyidagi sxemada tuzilgan: I. Tuzuvchilardan; II. Lu
g‘
atdan
foydalanish tartibi; III. Lu
g‘
atdagi qisqartilgan belgilar; IV. Alifbo tartibidagi s
o‘
zlar izohi.
Yoki J.Lapasov tomonidan tuzilgan “Mumtoz adabiy asarlar o‘
quv lu
g‘ati”ning
(
–
Toshkent, 1994) tuzilish tartibi quyidagicha: I. Muallifdan; II.Shartli qisqartmalar;
III. Alifavit tartibidagi lu
g‘at. Akademik A.Hojiyev tomonidan tuzilgan “Tilshunoslik
terminlarining izohli lu
g‘ati” (–
Toshkent, 2002) quyidagi sxemada tuzilgan: I. S
o‘
zboshi;
II. Lu
g‘
atning hajmi va tuzilishi; III. Lu
g‘
at maqolasi ( har bir lu
g‘
at maqolasi bosh s
o‘
z
sifatida lingvistik terminini keltirish bilan boshlanadi). Agar termin boshqa tildan
o‘
zlashgan b
o‘
lsa, qavs ichida qaysi tildan, qanday s
o‘
z yoki til unsurlari asosida
o‘
zlashganligi k
o‘rsatiladi. Azim Hojiyev “O‘
zbek tilining izohli lu
g‘ati”ni tuzish
printsiplarini ishlab chiqar ekan, s
o‘
zlarni izohlashning olti qatlamini ochib beradi. Bular:
bosh s
o‘
z; lu
g‘
at maqolasining bosh s
o‘
zdan keying komponenti, bosh s
o‘
zning
etimologiyasi haqidagi ma
’
lumot; lu
g‘
at maqolasining etimologik ma
’
lumotdan keyingi
bosh s
o‘
zga uning ma
’
nosi oldidan beriladigan grammatik, uslubiy va havola etuvchi
qaydlar; izohlanuvchi birliklar (bosh s
o‘
z va tur
g‘
un iboralar) ma
’
nosini belgilash va qayd
etish; lu
g‘
at maqolasining eng asosiy qismi izohlanuvchi birliklar ma
’
nolariga beriladigan
izoh; lu
g‘
at maqolasining s
o‘
nggi komponenti izohlanuvchi birlik ma
’
nosi izohidan keyin
beriladigan illyustrativ misollar.
Lu
g‘
atlar q
o‘
llanish doirasiga k
o‘
ra ikki xil b
o‘
ladi: umumiy lu
g‘
atlar va maxsus
lu
g‘
atlar. Umumiy lu
g‘
atlar barchaga m
o‘
ljallangan b
o‘
lib, ulardan turli soha vakillari
foydalanishi mumkin. Masalan: “Imlo lug‘ati”, “Izohli lug‘at”, “Ruscha
-
o‘
zbekcha lu
g‘at”.
Maxsus lu
g‘
atlar esa ma
’
lum bir soha vakillari uchun m
o‘
ljallangan b
o‘ladi: “Sinonimlar
lu
g‘ati”, “Matematik terminlar lug‘ati”.
S
o‘
zligining bir til yoki bir necha tildan iborat
b
o‘
lishiga k
o‘
ra tarjima lu
g‘
atlari va bir tilli lu
g‘
atlar farqlanadi. I. Tarjima lu
g‘
atlarida bir
tilning lu
g‘aviy birligiga boshqa tildagi mos birlik beriladi. Masalan, “O‘
zbekcha-ruscha
lu
g‘at”. II. Bir tilli lug‘
atlar (
o‘
z til lu
g‘
atlari) ning s
o‘
zligi bir tilda b
o‘
ladi. Bir tilli
lu
g‘
atlarning quyidagi turlari bor.
1. Izohli lu
g‘
atda lu
g‘
aviy birliklarning (s
o‘
z yoki iboralarning) ma
’
nosi izohlanadi.
Lu
g‘
aviy birlik k
o‘
p ma
’
noli b
o‘
lsa, uning barcha ma
’nolari beriladi va izohlanadi. “O‘
zbek
tilining izohli lu
g‘ati” 1981
-yilda 2 jild holida nashr etilgan b
o‘
lib, oltmish besh mingga
yaqin s
o‘
z izohlangan.
2. Imlo lu
g‘
ati s
o‘
zlarning imlo qoidalariga binoan qanday yozilishini qayd etadi.
Imlo lu
g‘
ati (orfografik lu
g‘
at) s
o‘
zlarning t
o‘g‘
ri yozilishini k
o‘
rsatadi. Katta hajmli imlo
lu
g‘
ati 1976-yilda nashr etilgan, unda 65 ming s
o‘
zning t
o‘g‘
ri yozilishi qayd qilingan.
O‘
quvchilar uchun chiqarilgan maxsus imlo lu
g‘
atida 17 ming s
o‘
zning t
o‘g‘
ri yozilishi
berilgan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
284
3. Orfoepik lu
g‘
atda s
o‘
zlarning adabiy talaffuzi qayd etiladi.
4. Morfem lu
g‘
atda s
o‘
zlarning morfem tuzilishi, ma
’
noli qismlari beriladi. Ular
lingvistik maqsadlarda tuziladi.
5. Chastotali lu
g‘
at s
o‘
zlarning q
o‘
llanish miqdori va foizi haqida ma
’
lumot beradi.
6. Ters (chappa, teskari) lu
g‘
atda s
o‘
zlar qaysi harf bilan tugashiga qarab
joylashtiriladi.
7.
O‘
zlashma s
o‘
zlar lu
g‘
atida boshqa tillardan
o‘
zlashgan s
o‘
zlar izohlanadi.
8.
O‘
zbek tilining izohli frazeologik lu
g‘
atida frazeologik birliklar (iboralar) izohlanadi.
Sh.Rahmatullayevning “O‘
zbek tilining izohli frazeologik lu
g‘ati” 1978 yilda tuzilgan.
9. Sinonimlar lu
g‘
atida sinonimlar izohlanadi.
10. Omonimlar lu
g‘
atida omonimlar izohlanadi.
11. Antonimlar lu
g‘
atida antonimlar (qarama-qarshi ma
’
noli s
o‘
zlar) beriladi.
12. Dialektal lu
g‘
atda
o‘
zbek tilining dialekt va shevalariga xos b
o‘
lgan s
o‘
zlar qayd
etiladi.
13. Terminologik lu
g‘
atda terminlar izohlanadi.
14. Etimologik lu
g‘
atda s
o‘
zlarning kelib chiqishi, shakllanish tarixi yoritiladi.
“O‘
zbek tilining etimologik lu
g‘
ati
”
2000-yilda prof. Sh. Rahmatullayev tomonidan
yaratildi. Ona tilimizda “O‘
zbek tilining izohli etnografik lu
g‘ati”, “Qo‘
shma s
o‘
zlar lu
g‘ati”
hali yaratilmagan.
NATIJA VA MUHOKAMALAR
Tilshunoslikdagi lu
g‘
atlarning turli turlarini
o‘
rganishimiz natijalari jozibali
manzarani ochib beradi: lu
g‘
atlar shunchaki s
o‘
zlarning passiv ombori emas; ular tilni
tushunish, shakllantirish va saqlashda hal qiluvchi rol
o‘
ynaydigan dinamik vositalardir.
* Til evolyutsiyasi: lu
g‘
atlar statik shaxslar emas. Ular tilning davom etayotgan
evolyutsiyasini aks ettiradi, ma
’
no, foydalanish va madaniy ta
’
sirlardagi
o‘
zgarishlarni
hujjatlashtiradi. Tarixiy lu
g‘
atlar, xususan, tilning dinamik tabiati haqida bebaho
tushunchalar beradi.
* Mavjudlik va inklyuzivlik: elektron lu
g‘
atlarning tobora k
o‘
payib borishi turli xil
o‘
quvchilar va tadqiqotchilar uchun til manbalariga kengroq kirish imkoniyatini yaratib,
mavjudlik va inklyuzivlikni tar
g‘
ib qiladi.
* Tilshunoslikka ta
’
siri: lu
g‘
atlar lingvistik tadqiqotlar uchun asos b
o‘
lib, s
o‘
z
ma
’
nolari, foydalanish naqshlari va til
o‘
zgarishini tahlil qilish uchun qimmatli
ma
’
lumotlar manbai b
o‘
lib xizmat qiladi.
* Til
o‘
rganish: lu
g‘
atlar til
o‘
rganish, s
o‘
z boyligini
o‘
rganish, grammatikani
tushunish va muloqot qobiliyatlarini yaxshilash uchun muhim vositadir.
XULOSA
Biz lu
g‘
atlar tilning tobora rivojlanib borayotgan tabiatining dinamik aksi b
o‘
lib
xizmat qilishini, ma
’
noning nozik nuanslarini aks ettirishini, foydalanishdagi
o‘
zgarishlarni hujjatlashtirishini va s
o‘
zlarning madaniy va tarixiy kontekstini ochib
berishini k
o‘
rdik. Raqamli asrda harakatlanar ekanmiz, texnologiya va sun
’
iy
intellektning integratsiyasi leksikografiyani yanada inqilob qilishga, tilni
o‘
rganish uchun
yanada kuchli va moslashtirilgan resurslarni yaratishga va
’
da beradi. Lu
g‘
at turlarining
xilma-xilligi tilning k
o‘
p qirrali tabiatini, inson tafakkuri, madaniyati va
o‘
zaro ta
’
sirini
aks ettiruvchi murakkab va dinamik tizimni ta
’
kidlaydi. Lu
g‘
atning har bir turining noyob
hissalarini qadrlash orqali biz s
o‘
zlarning murakkab dunyosini va ularning
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
285
muloqotimizni va atrofimizdagi dunyoni tushunishimizni shakllantirishda muhim rol
o‘
ynashini chuqurroq tushunamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Islomov I. Bobojonov SH. "O‘zbek tilining so‘zlar darajalanishi o‘quv lug‘ati"
2007-2009.
2.
Mengliyev B. Xudoyberdiyeva M. "O‘zbek tili iboralari o‘quv lug‘
ati" 2007-2009.
3. Xojiev A. Explanatory dictionary of linguistic terms.
–
T.: National Encyclopedia of
Uzbekistan, 2002.
3.
Abdukhalilova, D. (2019). The formation of double words and their place in
linguistics. In Proceedings of the scientific-practical conference" Young philology of
Uzbekistan-2019 (Vol. 1, No. 30, pp. 172-173).
4.
Sanakulov, Z. Linguistic Classification of Word-Forming Units in German and
Uzbek: in the Confrontational Aspect. ACTA NUUz, 1(4), 2020. 81-86s.
5.
Ruscha-o
‘
zbekcha
yuridik
tezaurus.
Tuzuvchilar:
O.R. Sulaymanov,
Sh.T. Ziyamuxamedova.
–
Toshkent, 2011.
–
278 b.
6.
Vikipediya materiallari.
