Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The practical importance of creating electronic
dictionaries in English and Uzbek
Shakhnoza KULMAMATOVA
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 June 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 July 2024
This article explores the significant benefits of developing
electronic dictionaries for English and Uzbek languages. It
highlights the convenience and accessibility these digital
resources offer, allowing users to find definitions, translations,
and pronunciation guides quickly. The annotation emphasizes
the role of electronic dictionaries in language learning,
facilitating bilingual support and enhancing proficiency for
speakers of both languages. Furthermore, it addresses the
diverse needs of learners by offering customizable experiences
and supporting various proficiency levels. The importance of
electronic dictionaries in academic research and translation
work is also underscored, positioning them as essential
resources for students, researchers, and professionals.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp271-275
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
language accessibility,
learning,
literacy,
language proficiency,
learning resource,
translation.
Ingliz va o‘zbek tillarida elektron lug‘atlar yaratishning
amaliy ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tilga kirish,
o‘
rganish,
savodxonlik,
tilni bilish,
o‘
quv manbai,
tarjima.
Ushbu maqolada ingliz va
o‘
zbek tillari uchun elektron
lu
g‘
atlarni ishlab chiqishning muhim afzalliklari k
o‘
rib
chiqilgan. Bu raqamli manbalar taqdim etadigan qulaylik va
qulaylikni ta
’
kidlab, foydalanuvchilarga ta
’
riflar, tarjimalar va
talaffuz q
o‘
llanmalarini tezda topishga imkon beradi. Izoh
elektron lu
g‘
atlarning til
o‘
rganishdagi rolini ta
’
kidlaydi,
ikki tilli q
o‘
llab-quvvatlashni osonlashtiradi va ikkala tilda
s
o‘
zlashuvchilar uchun malakani oshiradi. Bundan tashqari, u
moslashtirilgan tajribalarni taklif qilish va turli malaka
darajalarini q
o‘
llab-quvvatlash orqali
o‘
quvchilarning turli
ehtiyojlarini qondiradi. Ilmiy tadqiqotlar va tarjima ishlarida
1
Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
272
elektron lu
g‘
atlarning ahamiyati ham ta
’
kidlanib, ularni
talabalar, tadqiqotchilar va mutaxassislar uchun muhim
manbalar sifatida joylashtirmoqda.
Практическое
значение
создания
электронных
словарей на английском и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
доступность языка,
обучение,
грамотность,
уровень владения языком,
учебный ресурс,
перевод.
В
этой
статье
рассматриваются
значительные
преимущества разработки электронных словарей для
английского и узбекского языков. В ней подчеркивается
удобство и доступность этих цифровых ресурсов,
позволяющих
пользователям
быстро
находить
определения, переводы и руководства по произношению.
В аннотации подчеркивается роль электронных словарей
в изучении языка, облегчающих двуязычную поддержку и
повышающих уровень владения обоими языками. Кроме
того, он учитывает разнообразные потребности учащихся,
предлагая настраиваемый опыт и поддерживая различные
уровни владения. Также подчеркивается важность
электронных словарей в академических исследованиях и
переводческой работе, что позиционирует их как
незаменимые ресурсы для студентов, исследователей и
профессионалов.
KIRISH
Ingliz va
o‘
zbek tillari uchun elektron lu
g‘
atlar yaratish bugungi
o‘
zaro bo
g‘
liq
dunyoda amaliy zaruratdir. Ushbu raqamli manbalar ma’lumotlarga tezkor kirishni
ta’minlash orqali til o‘
rganishni yaxshilaydi, kontekstli tushunish orqali madaniy
almashinuvni rivojlantiradi va zamonaviy aloqa ehtiyojlariga mos keladigan texnologik
yutuqlarni q
o‘
llab-quvvatlaydi. Lingvistik vositalar rivojlanishda davom etar ekan,
elektron lu
g‘
atlarga sarmoya kiritish
o‘
quvchilar,
o‘
qituvchilar va mutaxassislarga katta
foyda keltiradi va natijada ingliz va
o‘
zbek tillarida s
o‘
zlashuvchilar
o‘
rtasida
o‘
zaro
tushunish va hamkorlikni rivojlantiradi. Borgan sari globallashgan dunyoda tillar b
o‘
ylab
muloqot qilish qobiliyati har qachongidan ham muhimroqdir. Ingliz tili global lingua
franca sifatida hukmronlik qilishda davom etar ekan va
o‘
zbek Tili Markaziy Osiyoda
muhim ahamiyat kasb etar ekan, bu tillar uchun elektron lu
g‘
atlar yaratish nafaqat
foydali, balki zarurdir. Ushbu maqolada ingliz va
o‘
zbek tillarida elektron lu
g‘
atlarni
ishlab chiqishning amaliy ahamiyati, ularning til
o‘
rganish, madaniy almashinuv va
texnologik taraqqiyotdagi roliga e
’
tibor qaratilgan. Bu ikkala tilde electron lu
g‘
atlar
yaratish rivojlanib borayotgan davlatimizni xalqaro maydondagi integratsiya jarayaonini
yanada, kuchaytirish, mahalliy xalq va mehmon turistlar uchun qulayliklar yaratish
uchun katta yordam beradi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Elektron lu
g‘
at s
o‘
rovlar qurilishini soddalashtiradigan qidiruv tizimi tufayli
lingvistik muammolarni hal qilishda muhim vositadir. Gipermatn texnologiyasidan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
273
foydalanish tanlovni ta
’
minlaydi va elektron lu
g‘
atlarning chiziqli b
o‘
lmagan tuzilishi
ma
’
lum bir afzallikdir. Bosma versiyadan farqli
o‘
laroq, lu
g‘
atning kompyuter versiyasi
kengroq imkoniyatlarni taqdim etadi. Chet tili bilan ishlashda k
o‘
pincha ma
’
lum b
o‘
lgan
bir nechta harflar bilan s
o‘
z topish kerak. Shuning uchun,
o‘
z ixtiyorida mezonlarni
qidirish funktsiyasiga ega elektron lu
g‘
at kabi vositaga ega b
o‘
lish foydali b
o‘
ladi [12, p.
54-55]. Elektron lu
g‘
atlarning afzalliklari katta hajm, ma
’
lumot qidirish tezligi va
qulayligi, ovozli grafik illyustratsiya bilan bo
g‘
liq; s
o‘
zni yangilash va q
o‘
shimcha
ma
’
lumot olish imkoniyati, s
o‘
zning keng ma
’
nolarini kashf etish imkoniyati ,
o‘
zaro ta
’
sir
(lu
g‘
at maqolasini muhokama qilish va muallif b
o‘
lish imkoniyati) [13, p. 102-105].
Elektron format lu
g‘
at maqolasida q
o‘
shimcha illyustratsiyalar, diagrammalar, rasmlarni
joylashtirish, video yoki jonli nutqni yozib olish va hokazolardan foydalanish
imkoniyatini beradi. [14, c. 48]. N.V. Kopylova lu
g‘
at korpusini yangilash, avtomatik
qidirish, shuningdek chet tilini
o‘
rganuvchilar uchun q
o‘
shimcha imkoniyatlarni
ta
’
kidlaydi elektron lu
g‘
atning asosiy xususiyatlari lu
g‘
at hajmi, tarjima tafsilotlari,
ishonchliligi va ma
’
lumotlarning dolzarbligi [7, 61-bet]. L.N. Belyaeva kengaytirilgan
lu
g‘
at maqolasida s
o‘
z yoki s
o‘
z birikmalarini qidirish jarayonining sezilarli tezlashishini,
shuningdek tarjima qilingan ma
’
nolarni, lu
g‘
at maqolasining mazmunini k
o‘
rishning turli
imkoniyatlarini, kerakli ma
’
lumotlarning maksimal lokalizatsiyasini, tarjima qilingan
ekvivalentlarni matnli fayllarga tez almashtirishni (ularni nusxa k
o‘
chirish orqali)
ta
’
kidlaydi. bufer), uning tez-tez yangilanishi uchun dolzarb tufayli lu
g‘
at tutib nisbiy
kafolati, lu
g‘
atga q
o‘
shimchalar kiritish imkoniyati [15, p.73].
Biroq, elektron lu
g‘
atlar, mobil ilovalar va veb-tarjimonlardan foydalanishda bir
qator kamchiliklarni aniqlash kerak. Elektron tarjimon tarjima jarayonini aqliy
faoliyatdan mexanik faoliyatga
o‘
tkazadi va sizni
o‘
ylamaydi. Imtihon va testlarda
elektron lu
g‘
atlar va tarjimonlardan foydalanish hali ham bahsli. Aksariyat hollarda
talabalar
o‘
z bilimlaridan foydalanmaydilar va mashinada qilingan ozmi-k
o‘
pmi
muvaffaqiyatli tarjimani namoyish etadilar.
O‘
quv maqsadlari uchun elektron lu
g‘
at
yordamida matnning tayyor tarjimasini olish imkoniyati ma
’
lum darajada salbiy omilga
bo
g‘
liq b
o‘
lishi mumkin. Salbiy jihat tarjima texnikasi b
o‘
yicha majburiy fikrlash
operatsiyalarini bajarish zarurligini bartaraf etish bilan bo
g‘
liq. Shuning uchun tarjima
faoliyati jarayoni shunchaki tayyor mahsulot bilan almashtiriladi. G.R. Chumarina
afzalliklarning kamchiliklarini hisobga olgan holda elektron lu
g‘
atlarni q
o‘
llashni
quyidagi mezonlar b
o‘
yicha ajratadi: foydalanish, taqdimot, qidiruv imkoniyatlari, texnik
jihatlar. Kamchiliklari orasida interfeyslarni farqlar bor, parcha-parcha maqolalar,
kompyuter foydalanish zarurati, k
o‘
z charchoq [16, pp. 267-268]. Elektron lu
g‘
atlardan
foydalanishning boshqa kamchiliklari qatorida lu
g‘
atning t
o‘
liq emasligi va lu
g‘
at bazasini
zamon talablariga mos keladigan holatda saqlash muammosi mavjud. Biroq, bu
muammolarni qo
g‘
oz lu
g‘
atlarga teng ravishda murojaat qilish mumkin. Haqiqat elektron
lu
g‘
atlarning sanab
o‘
tilgan afzalliklarini kamsitmaydi. Shu sababli, kompyuter
leksikografiyasining rivojlanishi va xususan, har xil turdagi yangi elektron leksikografik
mahsulotlarning rivojlanishi, bizning fikrimizcha, zamonaviy amaliy tilshunoslikning
istiqbolli y
o‘
nalishi hisoblanadi.
NATIJA VA MUHOKAMALAR
1. Tilni
o‘
zlashtirishga k
o‘
maklashish: ingliz va
o‘
zbek tillari uchun elektron
lu
g‘
atlar yaratish til
o‘
rganish tajribasini sezilarli darajada oshiradi. Ularning bevosita
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
274
mavjudlik va interaktiv xususiyatlari turli ta
’
lim uslublari murojaat, Ajam va il
g‘
or
o‘
quvchilar uchun ham ularni bebaho vositalari qilish.
2. Madaniy k
o‘
prik: elektron lu
g‘
atlar madaniyatlar
o‘
rtasida k
o‘
prik b
o‘
lib xizmat
qiladi, idiomatik iboralar, madaniy ma
’
lumotnomalar va kontekstual ma
’
nolar haqida
tushuncha beradi. Bu ingliz va
o‘
zbek madaniyatini chuqurroq anglash va qadrlashga,
samarali muloqotni rivojlantirishga va tushunmovchiliklarni kamaytirishga yordam
beradi.
3. Texnologik tendentsiyalarga moslashuvchanlik: tez rivojlanayotgan raqamli
landshaftda elektron lu
g‘
atlar muntazam ravishda yangilanib turishi mumkin, bu
ularning dolzarbligini ta
’
minlaydi va zamonaviy tildan foydalanishni aks ettiradi.
Ularning boshqa texnologik vositalar bilan integratsiyasi foydalanuvchilarni turli
kontekstlarda q
o‘
llab-quvvatlaydigan keng qamrovli
o‘
quv muhitini yaratadi.
4. Ikki tillilikni q
o‘
llab-quvvatlash: ikki tilli elektron lu
g‘
atlar ikkala tilda
s
o‘
zlashuvchilarni q
o‘
llab-quvvatlashda hal qiluvchi rol
o‘
ynaydi. Ular nafaqat
tarjimalarni, balki foydalanuvchilarga har bir tilning murakkabligini aniqlashga yordam
beradigan kontekstli misollarni ham taqdim etadi va shu bilan ravonlik va tushunishni
kuchaytiradi.
5. Kelajak salohiyati: madaniyatlararo muloqotga talab oshgani sayin, elektron
lu
g‘
atlarni ishlab chiqish muhim b
o‘
lib qolaveradi. Ular global fuqarolarning ehtiyojlarini
qondirish bilan birga texnologiyani qamrab oladigan til ta
’
limiga il
g‘
or fikrlash
yondashuvini ifodalaydi.
5. Kelajak y
o‘
nalishlari: oldinga qarab, elektron lu
g‘
atlarda keyingi innovatsiyalar
uchun imkoniyatlar mavjud. Shaxsiylashtirilgan
o‘
rganish tajribalari uchun sun
’
iy
intellektni (AI), talaffuz amaliyoti uchun ovozni aniqlashni va immersiv
o‘
rganish uchun
kengaytirilgan haqiqatni (AR) kiritish
o‘
quvchilarning til bilan qanday shu
g‘
ullanishini
inqilob qilishi mumkin.
XULOSA
Ingliz va
o‘
zbek tillarida elektron lu
g‘
atlarni yaratish nafaqat texnologik taraqqiyot,
balki til
o‘
rganish va madaniy almashinuvga yondashishimizdagi zaruriy evolyutsiyadir.
O‘
quvchilarning amaliy ehtiyojlarini qondirish va madaniyatlar
o‘
rtasida k
o‘
proq
tushunishni rivojlantirish orqali ushbu lu
g‘
atlar tobora
o‘
zaro bo
g‘
liq b
o‘
lgan dunyomizda
aloqa kelajagini shakllantirishda hal qiluvchi rol
o‘
ynaydi. Ushbu tashabbusni qabul qilish
shaxslarga lingvistik landshaftlarni ishonch va vakolat bilan boshqarishga imkon beradi,
natijada chegaralar b
o‘
ylab shaxsiy va professional
o‘
zaro aloqalarni boyitadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1. Borisova I.V. Electronic dictionaries and translators in foreign language classes
in a non-linguistic university: PRO & CONTRA. Vestnik VSU. Ser. Linguistics and
Intercultural Communication. 2017. No. 2. Pp. 168-172.
2. Fesenko O.P., Laukhina S.S. Electronic dictionaries as a product of modern
lexicography. Omsk Scientific Bulletin. 2015. No. 4 (141). Pp. 46-48.
3. TrutnevA.Yu. The use of electronic dictionaries in the professional activity of a
translator. Actual problems of modern science, technology and education. Magnitogorsk,
2015. Vol. 3. Pp. 53-56.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
275
4. Rublyova O.S. Electronic encyclopedias and their features. Additional professional
education in the context of modernization: collection of articles. Art. IX Int. scientific-
practical internet conf. Yaroslavl: YAGPU im. K.D. Ushinsky Publ., 2010. Pp. 129-137.
5. Kantysheva N.G. Hypermedial structural elements of the representation of
special knowledge in computer lexicography. Bulletin of the Chelyabinsk State University.
Ser. Philology. Art Criticism. 2012. Vol. 71. No. 32 (286). Pp. 47-50.
6. Belyaeva L.N. The potential of automated lexicography and applied linguistics.
Izvestia: Humanitarian and scientific journal of Herzen University. 2010. No. 134. Pp. 70-79.
7. Chumarina G.R. Comparative characteristics of electronic and paper dictionaries
in the functional aspect. Bulletin of the Chuvash University. 2009. No. 4. Pp. 265-270.
8.
Nemich N.N. Creation of an electronic textbook on the discipline «Russian
language and culture of speech» in a military university. Actual problems of the
humanities and socio-economic sciences. 2016. Vol. 1. Pp. 153-156.
