Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Pedagogical possibilities for improving students
’
didactic
competence in the process of independent work
Sayyora INAMOVA
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 June 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 July 2024
By didactic competence we mean the integrative abilities of
students aimed at solving didactic problems in the field of
education and their further development. It is important to
organize the independent work of students based on high-
quality didactic and theoretical preparation of the teacher for
the lesson, with an emphasis on the formation and development
of didactic knowledge and skills in the course of this work. It is
also necessary to introduce modern innovative approaches in
the organization of the educational and upbringing process.
This article examines the pedagogical possibilities of increasing
the didactic competence of students in the process of
independent work.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp345-350
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
independent education,
independent work,
competence,
didactic competence,
didactic conditions.
Mustaqil
ish
jarayonida
talabalarning
didaktik
kompetensiyasini
takomillashtirishning
pedagogik
imkoniyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
mustaqil ta
’
lim,
mustaqil ish,
kompetensiya,
didaktik kompetensiya,
didaktik shart-sharoitlar.
Didaktik kompetensiya deganda, biz ta
’
lim oluvchilarni
o‘
qitish va ularni rivojlantirish sohasidagi didaktik masalalarni
yechishga qaratilgan integral qobiliyatlarini tushunamiz. Ta
’
lim
va ta
’
lim-tarbiya jarayonini tashkil etishda
o‘
qituvchining
darsga didaktik, nazariy tayyorgarligi, mustaqil ish jarayonida
didaktik
bilimlarni,
k
o‘
nikmalarni
shakllantirish
va
rivojlantirish asosida talabaning mustaqil ishini tashkil etishlari
hamda zamonaviy innovatsion yondashuvni amalga oshirishlari
kerak b
o‘
ladi. Mazkur maqolada mustaqil ish jarayonida
talabalarning didaktik kompetensiyasini takomillashtirishning
1
PhD student, Namangan State University. E-mail: inamovasayyora@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
346
pedagogik imkoniyatlarini tahlil qilamiz.
Педагогические возможности повышения дидактической
компетентности студентов в процессе самостоятельной
работы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
самостоятельное
обучение,
самостоятельная работа,
компетентность,
дидактическая
компетентность,
дидактические условия.
Под дидактической компетентностью мы понимаем
интегративные способности обучающихся, направленные на
решение дидактических задач в сфере образования и их
дальнейшее развитие. Важно организовать самостоятельную
работу студентов на основе качественной дидактической и
теоретической подготовки учителя к уроку, с акцентом на
формирование и развитие дидактических знаний и навыков
в ходе этой работы. Также необходимо внедрять
современные инновационные подходы в организации
учебного и воспитательного процесса. В данной статье
рассматриваются педагогические возможности повышения
дидактической компетентности обучающихся в процессе
самостоятельной работы.
Didaktik kompetensiya
–
ta
’
lim va ta
’
lim-tarbiya jarayonini tashkil etishda
o‘
qituvchining darsga didaktik, nazariy tayyorgarligi, mustaqil ish jarayonida didaktik
bilimlarni, k
o‘
nikmalarni shakllantirish va rivojlantirish asosida talabaning mustaqil
ishini tashkil etishni
o‘
z ichiga oladi. Bu jarayonda talabalar
o‘
zlari mustaqil ravishda ish
jarayonini tashkil etishlari hamda zamonaviy innovatsion yondashuvni amalga
oshirishlari kerak b
o‘
ladi.
Bugungi kunda ta
’
lim muassasalarida yangi ta
’
lim standartlariga
o‘
tish munosabati
bilan yuqori malakali raqobatbardosh kadrlar tayyorlash masalasi dolzarb
muammolardan biri hisoblanadi. Zamonaviy ta
’
lim muassasalarida professor-
o‘
qituvchilarga bir qator talablar q
o‘
yilmoqda, shunga k
o‘
ra biz tadqiqotimiz jarayonida
aynan didaktik kompetensiyani shakllantirishga e
’
tiborga oldik. Xususan, kompetensiya
s
o‘
zini mazmun mohiyati va komponentlarini
o‘
rganishda biz pedagogikaning mustaqil
tarmo
g‘
i b
o‘
lgan didaktikaning mazmunini tadqiqotimiz doirasida tahlil qildik.
Oliy ta
’
lim muassasalarida ta
’
lim berish holati va mazmunini nazariy
o‘
rganish va
mazkur ta
’
lim muassasalari talabalarida kasbiy-pedagogik kompetensiyalarni
rivojlantirish jarayonining tahlili muayyan muammolar mavjudligini k
o‘
rsatdi. Bizning
nazarimizda, mustaqil ish jarayonida talabalarning didaktik kompetensiyasini interfaol
ta
’
lim metodlari asosida takomillashtirish borasidagi muammolar quyidagilardan iborat:
–
talabalarda mustaqil ish jarayonida didaktik kompetensiyani interfaol ta
’
lim
metodlari asosida takomillashtirish masalasi hali maxsus
o‘
rganilmaganligi, mazkur
pedagogik jarayondagi ahamiyatga molik masalalarning nazariy va amaliy jihatdan
tadqiq etilmaganligi;
–
Talabalarga chet tili
o‘
rgatishda mustaqil ta
’
limni tashkil etish metodikasi va
texnologiyasi b
o‘
yicha ingliz tilidan saboq beradigan
o‘
qituvchilarning zamonaviy
pedagogik texnologiyalar bilan qurollanmagani,
o‘
qitishning faol usullaridan, fanlararo
bo
g‘
liqlik va
o‘
zaro aloqadorlikda samarali foydalanilmayotganligi;
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
347
–
Talabalarga chet tili
o‘
rgatishda mustaqil ta
’
limni tashkil etish texnologiyasi
hamda nazariy va amaliy ta
’
limda mustahkam integratsiyaning shakllanmaganligi;
–
talabalarga kelgusi faoliyatlarida didaktik kompetensiyaning ahamiyatini
tushuntirish borasida ishlar olib borilmasligi;
–
mustaqil ishlarni olib borishda interfaol metodlarni q
o‘
llash k
o‘
nikmalari
shakllanmaganligi;
–
mustaqil ta
’
limni tashkil etish b
o‘
yicha ilmiy-uslubiy adabiyotlarning juda kam
yaratilganligi, mustaqil ishlarni tashkil etishda y
o‘
riqnomalar mazmuni eskirganligi va
boshqalar.
Hozirgi kunda oliy ta
’
lim tizimidagi mustaqil ish
o‘
quv jarayonini tashkil etishning
asosiy shakli sifatida qaralmoqda, shuning uchun uning samaradorligini oshirish
masalasi dolzarb masalalardan biri b
o‘
lib qolmoqda. Ushbu masalani hal qilishda
ustuvorlik talabalarga bilim olishga
o‘
rgatish, ya
’
ni ularning
o‘
z maqsadlari t
o‘g‘
risida
xabardorligi, aniq vazifalarni shakllantirish, turli texnik vositalardan foydalanish, eng
samaralisini tanlash,
o‘
z-
o‘
zini boshqarish va
o‘
zlarining
o‘
quv faoliyati va mustaqil ish
jarayonlarini tartibga solish. Ushbu natijaga erishish mustaqil ish tarkibiga mustaqil ish
strategiyasini kiritish bilan bo
g‘
liq. Ularning muvaffaqiyatli shakllanishi uchun talabaning
tashqi va ichki (aqliy) faoliyatida ifodalangan
o‘
rganish faoliyati, talabalarning faolligi va
mustaqilligini ta
’
minlaydigan
o‘
quv jarayonini, shuningdek, aqliy harakatlar
shakllanishining barcha bosqichlarini
o‘
z ichiga olgan muayyan pedagogik va didaktik
shart-sharoitlarni yaratish kerak.
Tadqiqotni amalga oshirish jarayonida nofilologik y
o‘
nalishlari talabalariga chet
tili
o‘
rgatishda mustaqil ta
’
limni tashkil etishga yordam beruvchi muhim pedagogik va
didaktik shart-sharoitlar sifatida quyidagilarni e
’
tirof etish mumkinligiga ishonch hosil
qilindi:
1. Moddiy-texnik shart-sharoitlar (
o‘
quv binolari,
o‘
quv auditoriyalari,
o‘
quv
ustaxonalari, amaliy-laboratoriya jihozlari), axborot texnologiyalari (radio, televideniye,
kompyuter, nusxa k
o‘
chirish qurilmalari, laboratoriya asbob-uskunalari, magnitofonlar
(audio, video), trenajyorlar, videoproyektor, texnik vositalar majmuining mavjudligi va
h.k.lar).
2.
O‘
quv-metodik me
’
yoriy hujjatlar (Davlat ta
’
lim standarti, namunaviy
o‘
quv
rejalari, ishchi
o‘
quv rejalari, namunaviy va ishchi
o‘
quv dasturlari, darsliklar,
o‘
quv
q
o‘
llanmalari, metodik tavsiyanomalar, q
o‘
shimcha maxsus adabiyotlar, k
o‘
rgazmali
vositalar, dars ishlanmalari, loyihalar va boshqalar).
3. Ilmiy pedagogik xodimlar salohiyati (professor, dotsent,
o‘
qituvchi, malakali
ishlab chiqarish ta
’
limi ustalari, rahbar va texnik xodimlar).
4. Ijtimoiy va
o‘
quv-texnologik muhit (
o‘
qituvchilar, talabalar, rahbarlar hamda
talabalar, shuningdek, talabalarning
o‘
zaro munosabatlari mazmuni, y
o‘
nalishi,
maqsadlar birligi va boshqalar).
5. Tashkiliy hamda
o‘
quv-amaliy faoliyatning izchil, uzluksiz hamda tizimli y
o‘
lga
q
o‘
yilganligi.
Keltirib
o‘
tilgan pedagogik shart-sharoitlardan tashqari mustaqil faoliyat
strategiyasini shakllantirish muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqotchilarning tobora k
o‘
proq e
’
tiborini jalb qilish mustaqil ish
samaradorligini oshirish muammolarini keltirib chiqara boshladi. Shulardan biri
–
bu
nafaqat fan bilimlari, k
o‘
nikmalarini shakllantirish, balki talabalarni qanday qilib
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
348
o‘
rgatish, ya
’
ni
o‘
quv faoliyatini tashkil etish va amalga oshirishning turli usullarini
o‘
zlashtirish. Bunga turli xil ta
’
lim strategiyalarini q
o‘
llash orqali erishiladi.
Nazariy tadqiqotlar va pedagogik amaliyot tajribasi tahlili talabalarning mustaqil
ishlash strategiyasini shakllantirishning eng muhim omili sifatida didaktik shart-
sharoitlarni yaratish zarurligini k
o‘
rsatadi. Asosiy didaktik shart-sharoitlardan biri,
bizning fikrimizcha, tabiatda faol b
o‘
lgan va talabaning tashqi va ichki (aqliy) faoliyatida
namoyon b
o‘
ladigan
o‘
quv jarayonini qurishdir.
Ushbu yondashuvning asosi
–
bu psixologiya hodisalarini
o‘
rganishda uslubiy va
nazariy prinsiplar tizimini ifodalovchi faoliyat nazariyasi b
o‘
lib, S.L. Rubinshteyn
psixologiyada ong va faoliyatning birligi prinsipini shakllantirgan. A.N. Leontev ongning
tashqi va ichki faoliyatining umumiy tuzilish muammosini tadqiq qilgan [4].
Ong faoliyat nazariyasida S.L. Rubinshteyn tahlil obyekti sifatida psixologiyani
o‘zining muhim obyektiv aloqalari va vositachiligini, xususan, faoliyat orqali ochib berish
orqali ko‘rib chiqadi. Xorijiy amaliy faoliyat va ong o‘rtasidagi bog‘liqlik to‘g‘risida qaror
qabul qilishda “ichki” aqliy faoliyatni “tashqi” amaliyotni cheklash natijasida vujudga
kelgan deb hisoblash mumkin emas degan fikr qabul qilinadi. U aqliy determinizm
tamoyilini shakllantirishda tashqi sabablar ichki sharoitlar orqali harakat qiladi.
S.L.Rubinshteyn “tashqi orqali ichki” [3] asosida rivojlanishni belgilaydi va shu tariqa
yuqori aqliy funksiyalarning shakllanishi va rivojlanishi “tashqi ichki” prinsipi asosida ro‘y
beradi deb ta’kidlagan va L.S.
Vigotskiyning nazariy pozitsiyalarini aniqlab beradi [1].
S.L. Rubinshteynning ushbu rivojlanish talqini bilan faollik va ong empirik tahlil
orqali farqlanadigan yagona narsaning namoyon b
o‘
lishining ikki shakli sifatida emas,
balki ajralmas birlikni tashkil etuvchi ikkita misol sifatida k
o‘
rib chiqiladi.
“
Faoliyat va
ong teskari tomonlarning ikki xil jihati emas. Ular organik yaxlitlikni
–
kimligini emas,
balki birligini tashkil qiladi. Faoliyatni anglash haqiqati uning y
o‘
nalishini
o‘
zgartiradi va
shu bilan uning y
o‘nalishi va tabiati boshqacha tartibga solinadi” [2].
Bizning fikrimizcha, agar
o‘
quv jarayoniga ushbu nuqtai nazarni asoslansa, bu
o‘
quv jarayonining muvaffaqiyati va samaradorligini ta
’
minlash uchun talabalarni
o‘
quv
faoliyatini boshqarish b
o‘
yicha maxsus bilimlarni, bilim olish qobiliyatiga
o‘
rgatish
zarurligini anglatishi mumkin. Shunday qilib, talabalarga
o‘
zlarining
o‘
quv faoliyati
t
o‘g‘
risida yoki texnik (uslublar) k
o‘
rinishidagi harakatlar majmuasidan xabardor
b
o‘
lishni
o‘
rgatish ularni
o‘
quv faoliyatida foydalanishni osonlashtiradi. Bu vazifalarni
o‘
quv jarayoni tarkibiga mustaqil ish olib borish strategiyasini kiritish orqali hal qilish
mumkin, bu esa
o‘
z
o‘
quv faoliyatini amalga oshirishga imkon beradi va ulardan
foydalanish
o‘
zlashtirishga nisbatan tashqi va ichki faoliyatning namoyon b
o‘
lishiga
yordam beradi.
Mustaqil ish strategiyasini
o‘
zlashtirish faol tashqi va ichki harakatlarning
mavzusiga aylanadi. Tashqi harakatlar talabaning dars jarayonida faol ishtirok etishida
o‘
z ifodasini topadi, bu maqsadlarni belgilashda, uning faoliyatining sabablarini
tushunishda, amalga oshirishda, xatti-harakatlarini kuzatishda, shuningdek, aks ettirilgan
tahlilda namoyon b
o‘
ladi.
Usul va strategiyalarning bir qismi sifatida turli xil harakatlarning umumiyligini
o‘
zlashtirish b
o‘
yicha mashqlar dastlab amaliy ishlarda amalga oshiriladi, buning
natijasida talabalar mustaqil ish strategiyalarini q
o‘
llash orqali
o‘
quv topshiri
g‘
ini
bajarishning haqiqiy natijasini olishadi. Ichki prinsip orqali strategiyalarni q
o‘
llashning
amaliy tajribasi (L.S. Vigotskiy, A.N. Leontevga k
o‘
ra) ichki faoliyat rejasiga kiradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
349
Strategiyalarni shakllantirish jarayonida ulardan foydalanish tajribasi talabani
o‘
quv
vazifasi muayyan mustaqil ish strategiyalarining bir qismi sifatida turli xil
o‘
qitish
usullari yordamida amalga oshirish mumkinligi haqidagi
g‘
oyaga olib keladi. Shunday
qilib, “metodik bank”ning mustaqil ish strategiyalarining tarkibiy qismi sifatida turli
materiallar t
o‘
planishi, ta
’
lim muammolarini hal qilishda strategiyani amalga oshirish
uchun eng samarali usullarni tanlash talabaning ichki (aqliy) faoliyatining sub
’
ekti
sifatida namoyon b
o‘
ladi.
Mustaqil faoliyatning shakllangan strategiyalari, shuningdek, eng samarali
texnikadan foydalanish
o‘
quv jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan amaliy q
o‘
shma
faoliyatda amalga oshirilishi kerak. Ichki muhitdan tashqi muhitga
o‘
tish jarayoni tashqi
muhit orqali amalga oshiriladi. Mustaqil ish strategiyalaridan
o‘
quv faoliyatining boshqa
sub
’
ektlari bilan hamkorlikda foydalanish talabaga tanlangan strategiyalarning ma
’
lum
bir
o‘
quv vazifasini amalga oshirishda qanchalik samarali ekanligini anglash, ularning
samaradorligini kuzatib borish,
o‘
qituvchidan baho olish, agar kerak b
o‘
lsa, refleksiv
tahlilni
o‘
tkazish imkonini beradi.
Shunday qilib, faoliyatli yondashishga asoslangan
o‘
quv jarayonini tashkil etish,
bizning fikrimizcha,
o‘
quv jarayoni sub
’
ektlarining tashqi va ichki faoliyati mustaqil ish
strategiyasini shakllantirish uchun asos b
o‘
lgan shart-sharoitlardan biri b
o‘
lishi kerak.
Biroq individual texnikalar bilan tanishish mustaqil ish strategiyasini
shakllantirishning maqsadli tizimini ta
’
minlay olmaydi. Mustaqil ish strategiyalari
maqsadli shakllantirish ob
’
ekti b
o‘
lishi kerak. Binobarin, talabalar tomonidan
strategiyalarni q
o‘
llash ularni shakllantirishga yaxlit yondashuv b
o‘
lgandagina amalga
oshirilishi mumkin. Bizning fikrimizcha, yuqorida k
o‘
rsatilgan strategiyalarni
y
o‘
naltirilgan shakllantirishga qaratilgan ish
o‘
qituvchi tomonidan olib borilishi kerak.
Mustaqil ish strategiyalarini
o‘
qituvchi faoliyatining tarkibiy qismlaridan biri sifatida
shakllantirish “strategiya” tushunchasi, ularning turlari, shuningdek, mustaqil ishda
q
o‘
llanilishi mumkin b
o‘
lgan metodlar t
o‘
plami bilan tanishishni
o‘
z ichiga oladi.
Strategiyalar bilan tanishib chiqqandan s
o‘
ng,
o‘
qituvchi murabbiy vazifasini
o‘
z
zimmasiga olgan va
o‘
z-
o‘
ziga y
o‘
naltirilgan
o‘
quv faoliyati rejimida talabalarga
o‘
quv
mash
g‘
ulotlari shaklida
o‘
quv vazifalarini taklif qiladi, bu yerda xorijiy tilni
o‘
zlashtirishning amaliy vazifalarini hal qilish bilan bir qatorda talabalar
o‘
quv
topshiri
g‘
ini turli xil usullardan foydalanib qanday bajarish strategiyalari mumkinligi
t
o‘g‘
risida qaror qabul qilishadi. Bizning fikrimizcha, bunday mashqlar mustaqil ish
strategiyasini shakllantirishga yordam beradi, chunki ular talabaga ma
’
lum bir ta
’
lim
muammosini hal qilishda uni amalga oshirish usullarini izchil amalga oshirish misolini
taqdim etadi.
O‘
qituvchi keyinchalik talabalarning mustaqil ish uchun strategiyalarni
ishlab chiqish darajasini kuzatish vazifalarini
o‘
z zimmasiga olishi juda muhimdir.
Shu maqsadda talabalarga chet tili
o‘
rgatish asosida s
o‘
rovnomalardan, refleksiv
o‘
z-
o‘
zini tahlil qilish ishchi varaqlaridan foydalanishi mumkin. Anketalarda talabalar
nomidan k
o‘nikmalar nuqtai nazaridan tuzilgan iboralar mavjud: “Men ...”, “Men qila
olaman ...” va ushbu ko‘
nikmaning shakllanish darajasini baholashni taklif qiladi.
Anketalar mustaqil faoliyatning turli bosqichlarida bu yoki boshqa vazifani bajarishda, bu
yoki boshqa mustaqil ish strategiyasining bir qismi sifatida ularni q
o‘
llash ketma-ketligini
tahlil qilish, topshiriqni bajarishda ishlatilgan. Ish sahifalarida “Men nima qildim (a)
qachon ...” va h.k. savollar mavjud. Bunday shakldan foydalanish o‘
qituvchiga texnikani
bilish darajasi va mustaqil ish strategiyalarini shakllantirish darajasi, shuningdek,
o‘
z
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
350
vaqtida yordam k
o‘
rsatadigan, talabalarning til va nutq tajribasini xorijiy tilni
o‘
rganishda
yangi texnikalar bilan boyitishga imkon beradigan strategiyalarni
o‘
zlashtirishda qanday
qiyinchiliklarga duch kelayotgani t
o‘g‘
risida tushuncha beradi.
Shuni ta
’
kidlash kerakki, mustaqil ish uchun strategiyalarni shakllantirish
mashqlarida mustaqil ta
’
lim faoliyati tabiati doimiy ravishda boshqariladigan, qisman
o‘
qituvchi tomonidan boshqariladigan va talabalar tomonidan boshqariladigan holatga
o‘
zgarishi mumkin.
Shunday qilib, mustaqil ishni tashkil etishga faol yondashish, uning maqsadi
mustaqil ish strategiyasini
o‘
zlashtirish, talabalarni
o‘
z ta
’
limotlarining faol sub
’
ekti
pozitsiyasiga q
o‘
yishdir. Bizning fikrimizcha, talabalarning faolligi va mustaqilligini
ta
’
minlaydigan
o‘
quv jarayonini qurish mustaqil ish strategiyasini shakllantirishning
yana bir didaktik shartidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Выготскии Л. С. Педагогическая психология. – М.: АСТ, 2005. – С.672 .
2.
Рубинштеи н С. Л. Проблемы общеи психологии. – М.: Издательство
«Педагогика», 1973.– С. 424.
3.
Рубинштеи н С.Л. Основы общеи психологии [Текст] /С.Л. Рубинштеи н. –
СПб: Питер, 2003. –705 б.
4.
Leontev, A. N. (1981). Problems of the development of the mind.
Moscow/Progress
.
