Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguoculturological study of linguistic gradation in work
translations
Nilufarkhon MAKHMUDOVA
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 June 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 July 2024
The emergence of the anthropocentric paradigm is
associated with the efforts of linguists aimed at a
comprehensive study of the essence of language. The problem
of interaction between language and culture is studied in such
areas as ethnolinguistics, ethnopsycholinguistics, cognitive
linguistics, linguonationalistic and linguoconceptual studies, as
well as linguopersonology. These disciplines are considered
close to linguoculturology. One of the most important tasks of a
translator is to study prose works of national literature from a
linguoculturological point of view. This includes translating
works while preserving cultural traditions and national
experience, as, for example, in the translation of Abdulla
Kadiri
’
s novel "The Days Gone". This classic work of Uzbek
literature is important because a high-quality translation can
become the basis for a new reader in studying the rich national
history and culture of this people.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4-pp329-336
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
anthropocentric paradigm,
ingvopersonology,
linguonational studies,
linguoconceptual studies,
ethnopsycholinguistics.
Asar tarjimalarida lisoniy gradasiyaning linguokulturologik
tadqiqi
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
antropotsentrik paradigma,
ingvopersonologiya,
lingvomamlakatshunoslik,
lingvokontseptshunoslik,
etnopsixolingvistika.
Аntropotsentrik paradigmaning yuzaga kelishi ham
tilshunos olimlarning til mohiyatini har tomonlama kengroq
o‘
rganishga b
o‘
lgan sayi-xarakatlari natijasi bilan bo
g‘
liqdir.
Til va madaniyatning
o‘zaro taʼsiri muammosi etnolingvistika,
etnopsixolingvistika, kognitiv tilshunoslik, lingvomamlakat-
shunoslik, lingvokontseptshunoslik, lingvopersonologiya kabi
1
Associate Professor, Doctor of Philosophy in Philology (PhD), Andijan State Institute of Foreign Languages.
Andijan, Uzbekistan. E-mail: Mahmudova1076@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
330
sohalarda ham
o‘
rganiladi. Shu sababli ushbu sohalar
lingvokulturologiyaga yaqin sohalar hisoblanadi.
O‘
zbek
mumtoz asarlaridan biri b
o‘
lmish Abdulla Qodiriy qalamiga
mansub “Otkan kunlar” asari aynan hozirgi kun milliy
adabiyotning nasriy asarlarining linguokulturologik nuqtai
nazaridan tadqiq etish, asar tarjimasida halqning urf-odati,
kechinmlarini saqlab qolgan holda
o‘
girish tarjimomga
yuklatilgan vazifalardan biri hisoblanadi, chunki asar
tarjimasini jonli ifoda qila olish oqiyotgan kitobhon uchun
o‘
sha
millatning milliy kolorit tarixini
o‘
rganishga asos b
o‘
la oladi deb
o‘
ylaymiz.
Лингвокультурологическое изучение лингвистической
градации в трудовых переводах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
антропоцентрическая
парадигма,
лингвонациональные
исследования,
лингвоконцептуальные
исследования,
этнопсихолингвистика.
Возникновение
антропоцентрической
парадигмы
связано с усилиями лингвистов, направленными на
комплексное
изучение
сущности
языка.
Проблема
взаимодействия языка и культуры исследуется в таких
областях, как этнолингвистика, этнопсихолингвистика,
когнитивная лингвистика, лингвонационалистические и
лингвоконцептуальные
исследования,
а
также
лингвоперсонология. Эти дисциплины считаются близкими
к лингвокультурологии. Одна из важнейших задач
переводчика –
изучение прозаических произведений
национальной литературы с лингвокультурологической
точки зрения. Это
включает перевод произведений с
сохранением культурных традиций и народного опыта, как,
например, при переводе романа Абдуллы Кадыри
«Минувшие дни». Это классическое произведение узбекской
литературы важно тем, что качественный перевод может
стать основой для нового читателя в изучении богатой
национальной истории и культуры этого народа.
Аntropotsentrik paradigmaning yuzaga kelishi ham tilshunos olimlarning til
mohiyatini har tomonlama kengroq
o‘
rganishga b
o‘
lgan sayi-xarakatlari natijasi bilan
bo
g‘
liqdir. Tilshunoslikda antropotsentrik paradigmasining yuzaga kelishi sabablari va
uning mazmun mohiyati haqida tilshunos olimlarning turli qarashlari mavjud b
o‘
lib,
ularning har biri [9.147]
o‘
z asosini topgan b
o‘
lsa-da, bu nazariyalarni chuqurroq
o‘
rganib, amaliy jihatdan tadqiq etishni
o‘
zimizga maqsad qilib olgan vaziflarimizdan biri
ekanligi, dunyo tilshunosligida matnning antropotsentrik paradigma asosida tahlil qilish
va bu tahlil ortida asosan, lingvistik semantika, lingvokognitologiya, [10.398]
psixolingvistika, linguokulturologiya, pragmatik tilshunoslikka oid tadqiqotlarga doir
izlanishlarda k
o‘
zga tashlanadi.
Madaniyat, xalq tafakkuri, uning olamni idrok etishidagi
o‘
ziga xos [4.125] jihatlarning
tilda aks etishini
o‘
rganish [4.76] linguokulturologikiyaning asosiy maqsadidir [11.10].
Mazkur sohaning [
11.14] obʼekti til va madaniyat, predmeti esa o‘
zida madaniy semantikani
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
331
namoyon etuvchi til birliklari hisoblanadi. Binobarin, [11.33] lingvokulturologiyada madaniy
axborot tashuvchi til birliklari tadqiq etiladi [11.9]. Bunday til birliklari lingvomadaniy
birliklar termini ostida birlashadi. Ramz, [5.78] mifologema, etalon, metafora, paremiologik
birliklar, lakunalar, stereotiplar, pretsedent birliklar, nutqiy etiketlar eng asosiy
lingvomadaniy birliklar hisoblanadi. Olamning lisoniy manzarasini, madaniyatning asosiy
kontseptlari majmui b
o‘
lgan kontseptosferani, lisoniy ongni tavsiflash hamda til egalarining
milliy-madaniy mentalligini aks ettiruvchi lisoniy birliklarni, insoniyatning qadimiy
tasavvurlariga muvofiq keluvchi madaniy arxetiplarni, nutqiy muloqotga xos b
o‘
lgan milliy
ijtimoiy-madaniy stereotiplarni aniqlash linguokulturologikiyaning asosiy vazifalari
hisoblanadi. [5.87] Til va madaniyatning
o‘zaro taʼsiri muammosi etnolingvistika,
etnopsixolingvistika,
kognitiv
tilshunoslik,
lingvomamlakatshunoslik,
[8.1]
lingvokontseptshunoslik, lingvopersono- logiya kabi sohalarda ham
o‘
rganiladi. [8.3] Shu
sababli ushbu sohalar lingvokulturologiyaga yaqin sohalar hisoblanadi [11.9].
Millatlarning etnik kelib chiqishi, urf va udumlariga dahldor predmet nomlari va
atamalar tarjimasda transliterasiya qilinishi va qisqacha izoh ilova qilinishi yaxshi
samara beradi. [3.8]
Hozirgi linguokulturologiya doirasida madaniy mulk hisoblanmish asarlarning
tarjimalari haqida tadqiqlar
o‘
tkazish udum b
o‘
la boshladi, chunki tarjima orqali k
o‘
plab
mamlakatlar orasida madaniyatlararo muloqotni kengayishiga katta y
o‘
l ochib beradi. Biz
ham A.
Qodiriyning “O‘tkan kunlar” asarini linguokulturologik jihatlarini tarjima orqali
k
o‘
rsatib
o‘
tmoqchimiz.
O‘
zbek mumtoz asarlaridan biri b
o‘lmish Abdulla Qodiriy qalamiga mansub “Otkan
kunlar” asari aynan hozirgi kun milliy adabiyotning nasriy asarlarining linguokulturologik
nuqtai nazaridan tadqiq etish, asar tarjimasida halqning urf-odati, kechinmlarini saqlab
qolgan holda
o‘
girish tarjimomga yuklatilgan vazifalardan biri hisoblanadi, chunki asar
tarjimasini jonli ifoda qila olish oqiyotgan kitobhon uchun
o‘
sha millatning milliy kolorit
tarixini
o‘
rganishga asos b
o‘
la oladi deb
o‘
ylaymiz. Aynan shu kabi asarlar toifasiga kiruvchi
asar tarjimasida lingvomadaniy nuqtai nazardan tahlil qilmoqchimiz.
Avval birinchi bobida Yusuf bek hoji
o‘g‘
li Otabek nomli bobida Otabekning beklar
huzurida
o‘
tirgan presedent matnini berishdan boshlasak. Otabek
miqrozi bilan shamʼ
s
o‘
xtasini kesib [7.22] tuzatdi [2.196]
. Matndagi linguokulturologik s
o‘
zlarimizga izoh
berib
o‘
tsak:
miqroz [16.128]
-esk. Sham s
o‘
htasini kesadigan kichkina qaychi. Otabek
miqroz bilan sham s
o‘
htasini kesib tuzatdi. A. Qodiriy,
O‘
tkan kunlar.
Ingliz tilidagi tarjimasini ham keltirib
o‘
tsak: Otabek
leaned forward with a pair
of scissors
and intently trimmed the wick of the candle so that it would burn brighter
[1.25]. Ingliz tiliga
o‘
girilgan matndagi linguokulturologik s
o‘
zlarni ingliz tilidagi izohini
berib
o‘
tsak:
intently trimmed [19.2]
–
If clothes and other things made of cloth are
trimmed, they are decorated, especially around the edges (agar kiyim-kechak va matodan
qilingan boshqa narsalar kesilgan b
o‘
lsa, ular, ayniqsa, qirralari kesilgan b
o‘
lsa),
the wick
of the candle [19.3]
the piece of string in it which burns when it is lit (yoqilganda
yonadigan shamdagi ip b
o‘
lagi)
o‘
zbek tilida asl matnda berilgan ingliz tiliga
o‘
gilrilgan
matndagi linguokulturologik s
o‘
zlar to
g‘
ri berilgan.
O‘
zbek millati an
’
analaridan dastruhon atrofida b
o‘
ladigan matnga e
’
tiborni
qaratsak: Hasanali
dastruxon yozib
qum
g‘
on kirgizdi. Odatiy
takalluflar bilan [19.6]
dasturxon va choyga qaraldi [1.2]. Avval linguokulturologik s
o‘
zlarning izohini keltirib
o‘
tishdan boshlasak: d
astruxon yozmoq [13.201]
- [ovqat q
o‘
yiladigan mato; unga
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
332
q
o‘
yiladigan taomlar]
o‘
rtaga yozib, ustiga ovqat q
o‘
yiladigan mahsus mato, r
o‘
z
g‘
or
buyumi.Yomonning dastruhonidan yahshining ustuhoni yahshi. Maqol.
Takalluf
[14.641]-
suniylik, sohtalik; serhashamlik, jimjimadorlik; iymanish; tortinish] Hurmat
–
ehtirom va e
’
zoz-ikrom bilan qilingam muomala, mulozamat. Takalluf bilan qarshi olmoq.
Men sizning k
o‘
rpachangizda [7.88] k
o‘
p
o‘
ltirganman, endi menga ortiqcha
takallufingizning hojati y
o‘
q. [7.67] A. Qodiriy,
O‘
tkan kunlar. Linguokulturologik
s
o‘
zlarning izohidan k
o‘
rinib turibdiki,
o‘
zbek halqi madaniyatida odatda dasturxon
atrofida shu kabi takalluflar va iltifotlar k
o‘
rsatiladi. Asl matning ingliz tiliga
o‘
girilgan
tarjimasiga e
’
tiborni qaratsak: Hasan Ali entered with a teapot,
spread out the
tablecloth
, and offered a
basin so that the men could wash their hands
with the time-
honoured exchange of
compliments
, inquire as to one another-s health, whether they
found themselves too bored, how life treated them, and various other sundry
pleasantries, the hosts began the custom of attending to their guest
’
s needs [1.5]. Ingliz
tilida berilgan matnda
o‘
zbek tilida berilgan matnda ancha farq borligini k
o‘
rishimiz
mumkin. Otabek haqidagi jumla sodda yoyiq gapda berilgan edi, ingliz tilidaga
tarjimasida tarjimon q
o‘
shma gap orqali
o‘
girganligini guvohi b
o‘
lamiz, tarjimon
kitobhonga tushunarli b
o‘
lishi uchun izohlash usulidan foydalangan k
o‘
rinadi.
Asarning Hasanalining Otabekka nisbatan b
o‘
lgan tuy
g‘
ularini yozuvchi tomonidan
bergan sharhida gradasiya hodisasini namoyon b
o‘
lishiga e
’
tiborni qaratsak: Shuning
uchun b
o‘
lsa kerak, Otabekka
ixlos q
o‘
yib unga
o‘
z bolasi kabi qarar
: “O‘
lganimdan
keyin
ruhimga bir kalima qurʼon
[1.92]
o‘
qisa
, bir vaqtlar Hasanali ota ham bor edi
deb yodlasa, [1.120] mega shunisi-
“
kifoya”
-deb qaror bergan va hozirdan boshlab,
Otabekka bu t
o‘g‘
rida [1.115]
siporishlar berib
, undan
samimy vaʼdalar olib yurg‘
uchi
oq k
o‘
ngil bir qul [1.128] edi [1.159]. Ajratib k
o‘
rsatilgan linguokulturologik s
o‘
zlarning
o‘
zbek tilining izohli lu
g‘
atidan izohlarini k
o‘
rib chiqamiz.
ruh- [
jon, hayot, k
o‘
ngil; arvoh]1.din. Kishi hayotligida u bilan birga, vafotidan
keyin esa tanadan chiqib, abadiy qoladigan k
o‘
zga k
o‘
rinmas narsa, kuch; arvoh. Ruh
tanadan chiqqach, tana
o‘ladi. “Fan va turmush”. Hozir unung ruhi, Sidqiyning arvohi
Madina orqasidan ergashib ketayotganday k
o‘
rinardi. Mirmuhsin, Chodrali ayol.
kalima keltirmoq-
Kalimai shahodatni aynan aytmoq; musulmon b
o‘
lmoq; kalimai
shahodatni takrorlab yurmoq. Har qadamda kalmia keltirib, parvardigori, parvardigori
olamdan
o‘
z panohida asrashni karra iltijo qildim. H.
G‘
ulom, Mash
’
al.
qurʼon o‘
qimoq [17.389]-
s.t.ayn
.
tilovat. Kecha oydin, qabriston tip-tinch,
uzoqroqdan qur
’
on tovushi eshitilar edi. A.Qodiriy,
O‘
tkan kunlar
siporish [12.518]-
topshiriq, buyurtma; farmoyish, amr; tavsiya, kafolat;1 esk.kt.
Topshiriq, vazifa,
o‘
git, nasihat [Hasanali] 2.e
’
zoz-ehtirom, iltifot, mulozamat yoki
hushomad. Tehsaboy Ashurmirzoning ta
’
nayu ta
’
ziridan hali qanchalik yerga kirib ketgan
b
o‘
lsa, hozirgi siporishdan k
o‘
kragiga shabada tegib qaddini [shunchalik] rostlab oldi.
M.Ismoiliy Far
g‘
ona tong otguncha.
O‘
zbek tilidagi linguokulturologik s
o‘
zlarning izohini k
o‘
rib oldik, endi esa tarjimon
tomonidan berilgan matndagi linguokulturologik s
o‘
zlarning tarjimasidagi izohini ham
k
o‘
rib chiqsak:
In his care for Otabek, he was
the personification of duty and devotion
; one
could see that they held each other in high regard by their
comradery and mutual
allection.
As solace, Hasan Ali was loyal to Otabek as only a father could be toward his
son. He wished only thing in return! [1.23].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
333
personification of duty [20.1]
–
personifikatsiya
–
bu odam b
o‘
lmagan
odamlarning qiyofasini, harakatlarini va maqsadlarini odatda inson xarakteri uchun
ajratilgan til bilan tasvirlaydigan metafora turi.
Devotion [21.3]-
diniy ishtiyoq; ibodat yoki shaxsiy topinish; jamoatning
muntazam korporativ ibodatidan tashqari diniy mashq yoki amaliyot
Comradery [21.4]
–
nsonlar
o‘
rtasida d
o‘
stlik, yaxshi niyat va tanishlik hissi
mutual allection [21.5]
–
har bir insonning boshqa bir insonga hamdardligi.
sinonimlar:
o‘
zaro tushunish; hamdardlik; insonlar
o‘
rtasidagi yaqinlik yoki uy
g‘
unlik
munosabati; biriga ta
’
sir qiladigan narsa shunga mos ravishda boshqasiga ham ta
’
sir
o‘
tkazadigan.
Asl matndagi
kalima keltirmoq-
kalimai shahodatni takrorlab yurmoqning ingliz
tilida tarjimon
personification of duty and devotion
deb
o‘
girganini k
o‘
rishimiz
mumkin,
ruhimga bir kalima qurʼon
[7.39]
o‘
qisa-
comradery and mutual allection
(qur
’
on tilovot qilmoq) deb tarjimon tomonidan
o‘
girilgan, bizningcha linguolulturologik
s
o‘
zlarning ma
’
nosini tarjimon topib q
o‘
llay olgan va
o‘
z maqsadiga erishgan deb
o‘
ylaymiz. Matndagi lisoniy gradasiya hodisasi Hasanalining bek
o‘g‘
li Otabekka b
o‘
lgan
mehri va muhabbatida namoyon b
o‘
layotganligini k
o‘
rishimiz mumkin.
Navbatdagi asliy matnga e
’
tiborni qaratsak: Bek uchun bir necha joylarga
qiz
aytdirmak istalingan
b
o‘
lsa ham,-dedi,-avval
taqdir bitmaganlik
, undan keyin
bekning uylanishka b
o‘
l
g‘
an [7.99] qarshiliklaridan bu kungacha t
o‘
y qilolmay
[7.22] kelamiz [1.159]
. Ulu
g‘
x
o‘
jamizning
qaʼtiy ni
yatlari
bu safardan qayt
g‘
ach bekni
[1.57] uylantirishdir [1.158].
Bek
leksemasi ingliz tili uchun lakunar hisoblanadi, chunki bunday mavqe
(lavozim ingliz xalqi madaniyatida mavjud emas.) Shu bois Bek lingvokulturemasi ingliz
tilida kalakalash orqali taqdim etilmoqda.
Ingliz tilidagi tarjimasi: Hasan Ali, unsatisfied with his abrupt answer, broke in on
Otabeks behalf one again.” We wished
to find a girl for the bek
, because, first of all,
he is
destined for matrimony
, it is the natural course of things; but
previously he resisted
the idea
, so we could not plan a wedding for him until now. The honorable Hajiis
hope
is
to arrange a marriage for Otabek upon journeys end”
[1.3].
Matrimony [22.5]
–
shunchaki
“
nikoh
”
deyishning ajoyib usuli. Qiz va yigitni
fotiha qilganda, ularga nikoh
o‘
qitiladi.
to resist the idea [18.6]
-biror narsani qattiq rad etmoq ayniqsa, Evropa
davlatlarida nikoh masalasida.
Hope [18.3]
–
biror narsani yahshilik bilan tugashiga umid qilmoq
Yuqorida ingliz va
o‘
zbek tilida berilgan matnlarning tarjimasiga e
’
tiborni
qaratsak:
qiz aytdirmak istalingan
b
o‘
lsa jumlasiga tarjimon
to find a girl for the bek
,
taqdir bitmaganlik
jumlasiga esa tarjimon
- he is destined
for matrimony
jumlalarini
q
o‘
llagan. Bundan k
o‘
rininb turibdiki, milliy kolorit s
o‘
zlarning tarjimasi huddi aslidek
o‘
girilgan deb
o‘
ylaymiz. Keltirilgan matn gradasiyasi,
taqdir bitmaganlik
iborasida
namoyon b
o‘
lmoqda. Linguokulturologik jihatdan Bekning uylanishi yoki Hasanalining
t
o‘
y qilish va yangi kelin tushurish maqsadini bildirishida ifodalanyapti, chunki bizning
udumlarimizda sovchilar
o‘g‘
lini uylash uchun eshikma-eshik yurib,
o‘g‘
liga munosibini
topib keyin t
o‘
yga tayorgarlik qilishni boshlaydi. Qanday g
o‘
zal udumlarimiz bor-a!
Keyingi Homidboyning gaplariga quloq solamiz: S
o‘
zinigizning t
o‘g‘
rili
g‘
ida shubha
y
o‘
q, -dedi, -ammo
shuni ham q
o‘
shmoq kerakki,
oladir
g‘
on xotiningiz sizga muvofiq
b
o‘
lishi barobarida er ham [7.255] xotiniga
muvofiq quttab
b
o‘
lsin. Ingliz tilidagi
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
334
tarjimasi quyidagicha: “As far as I am concerned, from a man’
s perspective, I don
’
t think
we need
to take into account
whether a man suits a woman
’
s testes, said Hamid a bit
abruptly. “For a woman. Just having a husband is
in itself sufficient
; as many nephew
states, if the woman suits the man, that is the only consideration that matters”
[1.12].
Keltirilgan matnlarda Hasanalining gaplariga q
o‘
shimcha qilishni hohlagan Hamidni
muvofiq quttab
b
o‘
lsin jumlasi
Hasanali va Otabekka nisbatan pichingi ya
’
ni ironiya
misolida berilyapti, Otabekka mos zavja topish muommosini linguokulturologik jihatdan
kelin topish
masalasidir deb
o‘
ylaymiz.
Navbatdagi Qutidorning Otabekka aytgan gaplarini tahlilini
o‘
tkazishdan avval
linguokulturologik s
o‘
zlarning izohli lu
g‘
atlarida berilgan izohlarini berib
o‘
tmoqchimiz:
taassufki [14.624]- [
afsuslanish, achinish, kuyunish] K
o‘
ngilsiz, nomaqbul voqea, hodisa,
ahvol sh. k.dan tu
g‘
ilgan achinsh; afsus. Taassuf qilmoq. Taasuf bildirmoq.
–
G‘
oyat
taassuf!
–
dedi Tal
’
at afandi, barmoqlarini qovushtirib qirsilatarkan. H.
G‘
ulom, Mash
’
al
y
o‘
l bermoq [15.277]-
o‘
tib ketish uchun y
o‘
lni b
o‘
shatmoq. Mansur pastak
eshikni ochib, Gavharga y
o‘
l berdi.
O‘
. Hoshimov, Qalbingga quloq sol; 2. T
o‘
sqin
b
o‘
lmaslik, qarshilik qilmaslik; imkon bermoq; y
o‘
l q
o‘ymoq…ular mehnat ahlini
istaganlaricha ishlatib, hamyonlarini yana ham qalpaytirishlari uchun avomning fikrini
ochishga y
o‘
l bermaydilar. K.Yashin, Hamza
regret [18.1]
-a feeling of sadness about something sad or wrong or about a
mistake that you have made, and a wish that it could have been different and better. I left
school at 16, but I
’
ve had a great life and I have no regrets.
cut him off [18.5]-
to stop someone speaking by interrupting them or putting the
telephone down:
She
cut me off
in the middle of our conversation.
Endi esa tahlil qilishni boshlasak:
Taassufki
, eslay olmayman,
–
dedi, -
Аmakingiz
sizni saroylarga ham olib tushar edilar. [7.96] Qutidor ta
g‘
in
nimadir aytmoqchi
b
o‘
l
g‘
an
edi, [7.165]
Аkram hoji unga
y
o‘
l bermadi. [7.89]
Ingliz tilidagi matnni ham keltirib
o‘
tsak:
“I regret
not being able to recall your visits, “he said. Qutidor wanted to brush
away his embarrassment, but Akram Hajji
cut him off [1.3].
Qutidorni Otabekka
gapirgan gapi juda qisqa b
o‘
lsada, Linguokulturologik jihatdan katta ma
’
no bor, bek
o‘g‘
lini
o‘
zidan kichik b
o‘
lsa ham yana biro
g‘
iz s
o‘
z aytishga iymanda va Akram hojining
ham uni t
o‘
htatgani linguokulturologik matnni yana ham kuchaytirgan va aynan
gradasiya hodisasini ham shu jumlalarda k
o‘
rishimiz mumkin.
Kumushning honadonida b
o‘
layotgan fotiha t
o‘
yi haqida qisqacha t
o‘
htalib
o‘
tsak:
Qutidor mehmonlarni
ixlos va samimiyat bilan kutar
,
ziyofat quyuq- suyuqlari
bilan
t
o‘
la-tekis [1.55] davom etar edi. T
o‘
ybeka ichkari bilan tashqari
g‘
a [1.69] yu
g‘
urib
dastruxon yangilar, choy tashir
edi. Xizmat tugalayoz
g‘
andan keyin T
o‘
ybeka
o‘
zining
[1.77]
sovuq qol
g‘
an oshini yemak uchun
Oftob oyimlar yoni
g‘
a [1.89]
o‘
lturdi [1.160].
Qutidor
solemnly welcomed them with the open heartedness
that was in his
nature. Toibeka moved quickly between the male and female rooms,
serving
refreshments,
changing the tablecloth
, and
handing tea
to the guests. After she had
finished serving Toibeka sat down near Oftob Oyim and
ate her cold pilaf [1.5].
O‘
zbek va ingliz tilidagi matnlar va ularning ingliz tilidagi tarjimalariga ham
e
’
tiborni qaratsak: ixlos
va samimiyat bilan kutar- [7.96]
solemnly welcomed them
with the open heartedness,
dastruxon yangilar, choy tashir- serving refreshments,
changing the tablecloth
, and
handing tea, sovuq qol
g‘
an oshini yemak uchun
[7.115] ate her cold food.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
335
Ixlos va samimiyat bilan kutar [7.111]
jumlasini ingliz tilidagi tarjimasi
solemnly welcomed them with the open heartedness
(ularni tantali ravishda
samimiyat bilan kutib olish).
O‘
zbek tilida berilgan asliy matnda Qutidorni mehmonlarni
kutib olish jarayoni haqida berilgan.
O‘
zbek halqining
Fotiha
t
o‘
yida na faqat Mirzakarim
Qutidor, balki eng kamba
g‘
al oila ham qudalar kelishiga shunday tayorgarlik k
o‘
rishadi.
Ingliz tilidagi tarjimasiga kelsak tarjimon ham tarjimani huddi
o‘
zi
o‘
sha jarayonda
qatnashgandek
o‘
girganligini guvohi b
o‘
lamiz. Matndagi gradatsiya hodisasi esa
ixlos va
samimiyat bilan kutar [7.112]
jumlasida namoyon b
o‘
lmoqda. Linguokulturologik
jihatlari esa insonni qadrlash va unga b
o‘
lgan hurmat, samimiylida ifodlanib turibdi deb
o‘
ylaymiz.
Odatda
o‘
zbek halqi udumlarida
dastruxon yangilash, choy tashish-
serving
refreshments
,
changing the tablecloth, and
handing tea, sovuq qol
g‘
an oshini yemak
uchun [7.124] -
ate her cold food bu kabi iboralar nafaqat t
o‘
yda balki, kichkina yosh bola
ham eshikdan kirib kelsa, shu kabi mulozamatlarni bizning halqimiz albatta hurmatini
joyiga q
o‘
yishida k
o‘
rishimiz mumkin.
Keyingi matnni ham tahlildan
o‘
tkazsak
:
-Nax siz yosh
mehmonni k
o‘
rmabsiz,
[7.128] dunyoga kelmabsiz
-dedi T
o‘
ybeka [7.124]
o‘
ng-u ters osh chaynab, bir
chiroylik, bir aqllik, ta
g‘
in
o‘
zi hammadan yuqorida
o‘
lturadir; [7.96] xali yigirma ham
bormagandir,
m
o‘
ylabi ham endigina chiqa boshla
g‘
an. [7.114]
Nah bizga kuyov
b
o‘
ladigan yigit ekan,-dedi va [7.119] Kumushga qarab kulib q
o‘
ydi [7.115].
mehmonni k
o‘
rmabsiz, dunyoga kelmabsiz
odatda
o‘
zbek halqi madaniyatida
t
o‘
ydan oldin hamma
kuyovni k
o‘
rishni
va u haqida kelinchakka aytib turishni yahshi
k
o‘
rishni bildiradi. T
o‘
ybekani mehmonlarni kutib olishda yugurib hizmat qilishi esa
gradasiya hodisasi ham aynan shu yerda namoyon b
o‘
lmoqda.
O‘
zbek tilidagi
matnlarning linguokulturologiyasi ham matnda ishlatilayotgan s
o‘
zlar va s
o‘
z
birikmalarida k
o‘
rish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
A.Qodiriy.
O‘
tkan kunlar. www.ziyouz.com kutubxonasi.-B.169
2.
Abdullah Qodiriy.Bygone days. Library of Congress Control Number: Library of
Congress Control. English Editor: Anne McPeak with Sal Robinson .ind Alexandria
Laureys
3.
E. Ochilov. Tarjima nazariyasi va amaliyoti.-T.,2010
4.
O‘
rozboyev A. Tilshunoslikning dolzarb muammolari.
O‘
quv-uslubiy q
o‘
llanma.
al-
Xorazmiy nomidagi Urganch davlat universiteti. Toshkent, “Adabiyot uchqunlari”
nashriyoti, 2019.
–
125 b.
5.
O‘zbek tilining lingvokulturologik tadqiqi muammolari. Xalqaro konferensiya. –
74 b.
6.
O‘zbek tilining lingvokulturologik tadqiqi muammolari. Xalqaro konferensiya. –
87 b.
7.
Qodiriy A.
O‘
tkan kunlar / Roman.
–T.: «Yangi asr avlodi», 2012 –
22 b.
8.
Tilshunoslikning dolzarb muammolari.
O‘
quv-uslubiy q
o‘
llanma. Mas
’
ul
muharrir A.
O‘
rozboyev.
O‘
zR Oliy va
o‘
rta maxsus ta
’
lim vazirligi, al-Xorazmiy nomidagi
Urganch davlat universiteti. Toshkent, “Adabiyot uchqunlari” nashriyoti, 2019.
9.
Rahmatullayeva N.E. lingvokulturologiya
–
tilshunoslikning yangi y
o‘
nalishi.
Хоразм Маъмун Академияси Ахборотномаси 6/4
-2023. -147 b.
10.
Ильин И.А. Теория права и государства. Зерцало, Гарант. Москва
-
2003. 398 с.
11.
Сабитова З.К. Лингвокультурология: учебник. –
М.: Флинта: Наука, 2013. –
С. 10.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
4 (2024) / ISSN 2181-3701
336
12.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. C
-
ҳарфи.
-
Б.518
13.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. D
-
харфи.
-
Б.201
14.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. T
-
харфи.
-
Б.645
15.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Y
-
харфи.
-
Б.277
16.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. М
-
харфи.
-
Б.258
.
17.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Қ
-
ҳарфи.
-
Б.389
18.
https://dictionary.cambridge.org
19.
https://www.collinsdictionary.com/dictionary
20.
https://www.grammarly.com/blog/personification
21.
https://www.merriam-webster.com/dictionary
22.
https://www.vocabulary.com/dictionary
