Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The role of terminology in the development of the lexical
structure of the language
Khurshida KHASHIMOVA
University of Business and Science
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
25 August 2024
It is known that development in the lexicon of the language
is characterized by the emergence of new lexical units. These
features can be seen in the uniqueness of the language, its
specific signs and its functions. During the period of
independence, there were many changes in the vocabulary of
the Uzbek language. The sharp increase in interest in
terminology in recent years is explained by the rapid
development of various fields of knowledge. It is of great
importance that researches are conducted in different
directions in this field. For this reason, the article examines the
works on terminology performed by researchers.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
lexicon,
lexical unit,
term,
termination,
terminology.
Til leksik
tarkibining rivojida terminologiyaning o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
leksika,
lug‘aviy birlik,
termin,
terminlashish,
terminologiya.
Ma’lumki, til leksikasidagi taraqqiyot yangi lug‘aviy
birliklarning paydo bo‘lishi bilan xarakterlanadi.
Mazkur
xususiyatlar tilning o‘ziga xosligida, uning o‘ziga xos belgilari va
vazifasida ko‘rinadi. Mustaqillik davri o‘zbek tili lug‘at tarkibida
ko‘plab o‘zgarishlar yuz berdi. So‘nggi yillarda terminologiyaga
qiziqishning keskin oshishi bilimlarning turli sohalari jadal
rivojlanishi bilan izohlanadi. Bu sohada tadqiqotlar turli
yo‘nalishlarda olib borilayotgani katta ahamiyatga ega. Shu
sababli
maqolada
tadqiqotchilar
tomonida
bajarilgan
terminologiyaga oid asarlariga ham nazar tashlangan.
1
PhD, Associate Professor, Department of Language and Literature Education, University of Business and Science
Namangan, Uzbekistan. E-mail: xurshidaxonxashimova@gmail.com
2
Dotsenti v.b., filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, Til va adabiyot ta’limi kafedrasi, University of Business and
Science, Namangan, O‘zbekiston. E
-mail: pazlitdinovanargiza@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
113
Роль терминологии в развитии лексического строя
языка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
лексика,
лексическая единица,
термин,
окончание,
терминология.
Известно, что развитие лексики языка характеризуется
появлением новых лексических единиц. Эти особенности
можно увидеть в своеобразии языка, его специфических
признаках и функциях. За период независимости в
словарном запасе узбекского языка произошло много
изменений. Резкий рост интереса к терминологии в
последние годы объясняется быстрым развитием
различных областей знаний. Большое значение имеет то,
что исследования в этой области проводятся в различных
направлениях.
По этой причине в статье рассматриваются
работы по терминологии, выполненные исследователями.
Har qanday til leksikasidagi taraqqiyot yangi lug‘aviy birliklarning paydo bo‘lishi,
ma’lum lug‘aviy birliklarning eskirib iste’moldan chiqishi, so‘zlarni yangi ma’nolar yoki
ayrim ma’nolarni yo‘qotishi kabi hodisalar bilan xarakterlanadi. O‘zbekistonning
mustaqillikka erishuvi bilan respublikamiz hayotining barcha sohalarida ro‘y bergan
katta o‘zgarishlar, rivojlangan juda ko‘plab mamlakatlar bilan aloqalarning tobora
kuchayishi juda qisqa vaqt ichida o‘zbek tili, xususan, uning leksikasi rivojiga sezilarli
ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Y
uzlab diniy-
tasavvufiy atamalarni iste’molga kirib kelishi ayni shu
ijobiy ta’sir natijasidir.
Mustaqillik davri o‘zbek tili lug‘at tarkibida quyidagi lisoniy o‘zgarishlar yuz berdi:
1.
Xorijiy tillardan bevosita yoki bilvosita so‘zlar olindi.
2.
Tilning ichki imkoniyati hamda til egalari ehtiyojidan kelib chiqib, o‘zlashma
tarkibli yangi so‘zlar yasaldi.
3.
So‘z yoki ibora semantik strukturasi yangi ma’nolar bilan boyidi. S
hu sababli
ham terminlar ham miqdor jihatdan, ham semantik jihatdan katta o‘zgarishlarga duch
keldi deyishimiz mumkin.
Fanlarda, ayniqsa, tibbiyot, virusologiya, harbiy sohalarda tushunchalarni to‘g‘ri
nomlamaslik ularga nisbatan samarali yechim topishni qiyinlashtiradi. Shu jihatdan
fundamental adabiyotlarda terminlarni unifikatsiyalash tamoyili yuqori bo‘lsa, OAV,
internet nashrlari hamda maxsus leksikografiyada terminlarni farqlashga intilish kuchli.
Natijada turli fanlar
kesishmasida turli sohalarda bir xil shaklda qo‘llanadigan, semantik
jihatdan bir-
biriga yaqin, biroq qo‘llanish obyekti, vazifalari farq qiladigan sohalararo
terminlar qatlami shakllanib borayotgani ham mazkur sohada terminlarni leksikografik,
semantik va funksional aspektda o‘rganish zaruratini yuzaga keltirmoqda.
So‘nggi yillarda terminologiyaga qiziqishning keskin oshishi bilimlarning turli
sohalari jadal rivojlanishi bilan izohlanadi. Bu sohada tadqiqotlar turli yo‘nalishlarda olib
borilayotganiga qaramay, fanlar terminologiyasi, xususan, logistika sohasidagi
terminlarning shakllanish muammolari y
etarlicha o‘rganilmaganligi kuzatilmoqda. S
huni
ta’kidlash joizki, bu masala bilimlarning aniq yangi yo‘nalishlari terminologiyalarini
shakllanishi bilan bog‘liq. C
hunki har qanday faoliyat sohasi terminologiyasi tavsifi uning
rivojlanishida eng muhim yo‘nalish hisoblanadi. Ilmiy tadqiqot, ochiq axborot,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
114
madaniyatlararo aloqaning rivojlanishi, bir tomondan, kasbiy faoliyat va
terminologiyaning mutanosibligiga, boshqa tomondan esa, biznes faoliyati va hamkorlik
samaradorligi kabi o‘rinlarning yanada takomillashuviga sabab bo‘lmoqda.
Shuningdek, ma’naviy sohada diniy e’tiqodga berilgan erkinlik, xalqona, milliy xalq
terminologiyasiga bo‘lgan qiziqish ham mustaqillik davri terminologiyasida ma’lum
yo‘nalishni yuzaga keltirdi. S
hu bilan birga terminologiyada depolitizatsiya,
deideologizatsiya jarayoni ham kechib, ko‘plab terminlarning leksikografik izohida
siyosiy va ideologik qarashlardan xoli sof lingvistik tahlillar yuzaga keldi.
O‘zbekistonning jadallik bilan xalqaro hamjamiyat bilan aloqalarni mustahkamlash
va kengaytirishga intilishi, erkin, ochiq, keng investitsion muhitni yaratish uchun olib
borilayotgan islohotlar global muhit ko‘nikmalariga zudlik bilan ko‘nikish va
moslashishni taqozo qilmoqda.
O‘zbekistonning xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik munosabatlari sud
-huquq,
iqtisodiyot, bank-
moliya, xizmat ko‘rsatish, axborot texnologiyalari ko‘plab termin va
o‘zlashmalarning katta oqimi yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi.
Shu sababli ham terminologiya va terminografiyada shu terminlarni mavzuiy
guruhlarga ajratib tahlil qilish tendensiyasi paydo bo‘ldi.
Til leksik tarkibining rivoji va boyishi terminologik tizimda ham bir xilda ro‘y
berishi, biroq terminologiyada tashqi imkoniyat faollik jihatdan ichki imkoniyatga
ma’lum darajada yaqinlashishini ko‘rsatadi. X.Norxo‘jayeva maqolada haligacha
tadqiqotchilar tomonidan terminlarning tasnifi aniq berilmaganligini, tilshunoslikda
termin tushunchasiga berilgan ta’riflar ham xilma
-
xil ekanligini aytib o‘tgan. Jamiyat
ehtiyoji asosida tilimizda turli sohalarga oid ko‘plab terminlar yaratilayotganligini, fanda
terminlarga bo‘lgan ilmiy qarashlar mohiyatan yangi tus olib, mazkur tizimning, uni hosil
qiluvchi birliklarning yangidan yangi xususiyatlari ochilayotganligi, tavsiflar
takomillashib, termin ijodkorligi mukammallashib borayotganligini ta’kidlagan.
Tadqiqotchi o‘z kuzatishlari asosida badiiy nutqda kamdan kam, ilmiy nutqda esa
nihoyatda faol ravishda semantik kalkalash usulidan foydalanib kelinayotganligini,
shunday usul bilan yasalgan terminlardan o‘zbek tili terminologik tizimlarining deyarli
barcha sohalarida foydalanib kelinayotganligini, ba’zi sohalar terminologik tizimlarida
jarayonlarni ifodalovchi terminlarni qo‘llamasligi mumkinligini aytib o‘tgan. O‘zbek
tilining anatomik terminologiyasida, umuman, jarayonlarni anglatuvchi terminlardan
foydalanilmaydi... yangi terminlar, asosan, rus tili terminlaridan semantik usulda, andaza
asosida hosil qilingan, degan xulosaga keladi. Shuningdek,
o‘zbek tilining turli
terminologik tizimlarida termin o‘zlashtirilishini ikki qismga bo‘lib misollar yordamida
dalillaydi:
1.
Aynan o‘zlashgan terminlar.
2.
Asoslari aynan, yasovchilari almashtirib o‘zlashtirilgan terminlar.
“Sport” terminologiyasini o‘rgangan Mahbuba S
hokirova tilning leksik sathi kabi
terminologik sath paradigmatik, sintagmatik va gipo-giperonimik munosabatlarga
bo‘ysunishi tufayli sport terminologiyasini ham sistem tarzda o‘rganish kerakligini
ta’kidlaydi. Tadqiqotda sport turlarining kengayishi va har bir turga xos yangi
tushunchalarning maydonga kelishi ularni ifodalovchi atamalarga ehtiyojni kuchaytirishi,
atamalar shu tilning mavjud leksemalari ma’nosini xususiylashtirish yoki boshqa
tillardan so‘z olish asosida boyib borishi, natija
da
atamalar tizimida o‘z va o‘zlashgan
birliklar vujudga kelishi ko‘rsatib o‘tilgan. Tadqiqotchi sport sohasiga oid birliklarni
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
115
leksik-
semantik, komponent va valent tahliliga urg‘u berib, “sport” sememali birliklar
paradigmasini: 1) sportga oid terminlar; 2) sohaviy leksik birliklarga ajratadi.
Sh
uningdek, milliy sport o‘yinlariniga ham alohida bob ajratgan. Ko‘rinib turibdiki, bu
o‘rinda tadqiqotchi terminlar va sohaviy leksikani alohida guruhlarga ajratishni ma’qul
ko‘rgan. Mazkur guruhdagi terminlarni barqarorlashtirishda, fizkultura va sportga oid,
barcha talablarga javob bera oladigan terminlarning bir xilligiga erishishda H. Rafiyev
tomonidan yaratilgan maxsus lug‘atning o‘rni va roli benihoya katta.
Nizomiddin Usmonovning “O‘zbek tilining pedagogik terminologiyasi” deb
nomlangan dissertatsiyasida pedagogika bilan bog‘liq 10000 dan ortiq terminlar o‘rin
olgan. Bundan tashqari o‘zbek pedagogikasi bo‘yicha yaratilgan lug‘at ham e’tiborga
molik. Olim pedagogik terminlarni mavzuiy jihatdan 3 guruhga bo‘lib tahlil qiladi:
a)
ta’limga sistemasi aloqador terminlar;
b) tarbiya sistemasiga aloqador terminlar;
v)
faoliyati ta’lim
-
tarbiya bilan bog‘liq shaxs nomlari. Dilnoza Komilova pedagogik
terminlarni tadqiq etar ekan, ta’lim sohasidagi islohotlar omiliga urg‘u beradi. S
hu
sababli yuqorida keltirilgan 10 ming termindan 2900 tasigina “Pedagogik lug‘at”ga
kiritilganligi mazkur sohadagi tadqiqotlarni dolzarbligi, terminosistemadagi tezkor
o‘zgarishlardan darak berishini yozadi.
Kasb-hunar leksikasini
o‘
rgangan
Elbek Jo‘rayev professional leksika terminologik
leksikaga qonuniyatlariga bo‘ysunishini ta’kidlab, professionalizmlarning hozirgi ilm
-fan,
texnika, san’at va adabiyot kabi sohalarda qo‘llaniladigan, eskilik yoki yangilik bo‘yog‘iga
ega bo‘lmagan birliklarigina terminlar deb atalishini ko‘rsatadi. S
huningdek, muallif
o‘zbek tilining yangi, besh jildli izohli lug‘atida kasb
-
hunarga oid so‘zlarning qaysi tilga
mansubligi va ma’nosi izohlanib, ularning ma’nolari tegishli misollar bilan
dalillanganligini izohlab o‘tgan.
O‘zbek tili ornitonimlarini o‘rgangan D.
Yo‘ldosheva mazkur tizimdagi birliklarga
termin sifatida emas, lug‘aviy
-
semantik to‘plam sifatida yondashadi.
D. Y
o‘
ldosheva
ornitonimlarning turkologiyada o‘rganilishi, ularning leksik
-semantik guruhlari,
funksional uslubiy xususiyatlariga alohida urg‘u beradi.
Terminlashish ilmiy va sohaviy tushunchani ifodalash uchun tildagi umumiste’mol
so‘zlarning ishlatilishidir. Umumiste’moldagi so‘z terminga aylanishidan oldin u maxsus
kontekstda qo‘llanishi natijasida semantik ixtisoslashishga duchor bo‘ladi. Terminlashish
jarayoni jamiyat hayotining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda turli
ko‘rinishlarda ifodalanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Madvaliyev A. O‘zbek leksikografiyasining mustaqillik davri taraqqiyoti //
O‘zbek tili va adabiyoti 2018 yil. 5
-son. 3-13-bet.
2.
Odilov Yo. Mustaqillik davri leksikasida maʼno taraqqiyoti // O‘zbek tili va
adabiyoti 2016 yil. 2-son. 41-45-bet.
3.
Alautdinova
K. Termin o‘rganish muammosi va yangi terminlar vujudga kelish
ehtiyoji // “Til va adabiyot taʼlimi” 2021 yil, 4
-son. 21-22-bet.
4.
Norxo‘jayeva X. O‘zbek tili terminosistemasining taraqqiyot omillari // Til va
adabiyot taʼlimi, 2020 yil. 3
-son.121-123-bet.
5.
Narxadjayeva X. Jarayon nomlarining semantik usul bilan ifodalanishi// O‘zbek
tili va adabiyoti 2010 yil. 6-son. 112-114-bet.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
116
6.
Norxo‘jayeva X. Jarayon terminlarini tartibga solish muammosi // O‘zbek tili va
adabiyoti, 2015 yil. 3-son. 85-89-bet.
7.
Iskandarova Sh., Shokirova M. “Sport” arxisemali leksemalarning komponent
tahlili // O‘zbek tili va adabiyoti 2011 yil. 6
-son. 101-103-bet.
8.
Shokirova M.N. O‘zbek tilidagi “sport” sememali birliklarning struktur
-semantik
tadqiqi: filol... falsafa dokt (PhD) dissertatsiyasi avtoref.
–
Farg‘ona, 2019.
9.
Shodmonov Sh. O‘zbekcha sport terminlari haqida // O‘zbek tili va adabiyoti,
2010 yil. 3-son. 73-75-bet.
10.
Usmonov N.O‘. O‘zbek tilining pedagogik terminologiyasi: filol. fanl. nomz. ...
diss. avtoref.
–
Toshkent, 1994. 24 b.
11.
Usmonov N.O‘. O‘zbek tilining pedagogik terminologiyasi: filol. fanl. nomz. ...
diss. avtoref.
–
Toshkent, 1994. 9-b.
12.
Komilova D. Pedagogik terminlarning o‘rganilishiga doir // O‘zbek tili va
adabiyoti, 2011 yil. 6 -son. 103-106-bet.
13.
Jo‘rayev E. Izohli lug‘atlarda kasb
-
hunar leksikasining berilishi // O‘zbek tili va
adabiyoti, 2013 yil. 2-son. 84-86-bet.
14.
Yo‘ldosheva D. O‘zbek tilida ornitonimlarning lisoniy tadqiqi: filol... falsafa dokt
(PhD) dissertatsiyasi avtoref.
–
Samarqand, 2019.
15.
Yo‘ldosheva D. Turkiyshunoslikda qush nomlarining o‘rganilishi // O‘zbek tili
va adabiyoti, 2015 yil. 3-son.93-97-bet.
