Наука иджаза в «Мифтоху-л улум» Абу Якуба Юсуфа Саккоки

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

The science of ijjaz in the work of Abu Ya'qub Yusuf
Sakkoki "Miftohu-l ulum"

B

о

bur ISMAILOV

1

National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received July 2024

Received in revised form

10 August 2024
Accepted 25 August 2024

Available online

25 September 2024

Yusuf Sakkoki's work Miftohu-l-ulum (The Key to

Knowledge) encompasses essential knowledge in language and

literature, covering topics such as phonetics, morphology,

syntax, semantics, description, art, logic, poetry, rhyme, and

aruz (a classical system of Arabic prosody). The book provides
comprehensive explanations, ranging from the formation of

letters and phonetics to word structure, sentence composition,

and the appropriate use of language according to different

contexts. It also discusses how to embellish sentences with
artistic elements. The third main section of the work focuses on

the science of rhetoric, encompassing semantic, artistic, and

descriptive disciplines. In the study of semantics, it addresses

topics such as declarative and imperative sentences, possessive
and participle forms, the functional roles of verbs, and specific

details related to omission, interconnection, reduction,

extension, and limitation. This article specifically analyzes the

chapter on ijaz (brevity), exploring its various types and styles.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3

/S

-pp219-223

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

puberty science,

semantic section,

iyjaz, iyjazi kasr,

iyjazi hazf,

mediated and unmediated
iyjaz.

Abu Ya'qub Yusuf Sakkokiyning “Miftohu

-l-

ulum” asarida

iyjoz ilmi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

balog‘at ilmi,

ma’oniy bo‘limi,

iyjoz, iyjozi qasr,

iyjozi hazf,

vositali va vositasiz iyjoz.

Yusuf Sakkokiyning “Miftohu

-l-

ulum (ilmlar kaliti)” asari

fonetika, morfologiya, sintaksis, ma’oniy, bayon, bade’, mantiq,

she’r, qofiya, aruz kabi til va adabiyotga oid eng muhim
bilimlarni o‘z ichiga oladi. Asarda harflar va ularning hosil

bo‘lish o‘rinlaridan tortib, so‘zlar tuzilishi, jumlalarning xatosiz

tuzilishi va ularni holatga va o‘ringa moslab gapirish usullari,

1

Doctoral student, Faculty of Uzbek Philology, National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

3 (2024) / ISSN 2181-3701

220

jumlalarni badiiy san’atlar bilan bezash kabilar tushuntiriladi.

Asarning uchinchi asosiy bo‘limi balog‘at haqida bo‘lib, unda

ma’oniy, badi’ va bayon ilmlaridan iborat. Ma’oniy ilmida,
xabariy va inshoiy jumlalar, ega, kesim, fe’lning vazifadosh

shakllari va ularning zikr qilish o‘rinlari, tark qilish o‘rinlari,

o‘zaro bog‘lanish o‘rinlari, qisqartirish, cho‘zish, chegaralash

o‘rinlariga oid tafsilotlar bayon etilgan. Shulardan biri iyjoz bobi
bo‘lib, ushbu maqolada uning turlari, uslublarini tahlil etilad

i.

Наука иджаза в «Мифтоху

-

л улум» Абу Якуба Юсуфа

Саккоки

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

наука о половом
созревании,
семантический раздел,

ийджаз,

ийджази каср,

ийджази хазф,

опосредованный и
неопосредованный
ийджаз.

Труд Юсуфа Саккоки «Мифтоху

-

л

-

улум» («Ключ к

знаниям») охватывает важнейшие знания в области языка

и литературы, включая фонетику, морфологию, синтаксис,
семантику, искусство, логику, поэзию, рифму и аруз. В

произведении подробно объясняются такие аспекты, как

звуки и их образование, строение слов, правильное

построение предложений и способы их использования в
зависимости от ситуации и контекста, а также

художественное оформление речи. Третий основной раздел

труда посвящен взрослой жизни и включает науки,

связанные со смыслом, художественным выражением и
описанием.

В

разделе,

посвященном

семантике,

рассматриваются информативные и сочинительные

предложения, притяжательные и причастные формы

глаголов, их функции и способы употребления, а также

различные случаи опущения, соединения, сокращения,
расширения и ограничения выражений. Важное место

занимает глава о риторическом приеме иджаза, его видах и

стилях, анализ которых представлен в данной статье.

Yusuf Sakkoiy iyjoz haqida quyidagilarni aytadi: “Iyjoz o‘rta saviyadagi odamlar

odatiga ko‘ra kamroq ibora bilan maqsadni ifodalash demakdir. Odatdagi

deganda o

‘

rta

saviyali kishilarning bir-birlariga maqsadlarini bildirish chog

‘

ida o

‘

tadigan suhbatlarini

iyjoz yo itnob ekanligini aniqlashda mezon sifatida qabul qilish holatini tushunamiz.
Buyerda ozmi ko

‘

pmi, gap haqidami yoki boshqa narsa haqidami farqi yo

‘

q. Jumlalarni

qisqa yoki uzun qilish usullari bilan bog

‘

liq

”.

Misol, iyjoz ilmidagi eng mashhur misol,

ةاَيَح ِصاَصِقْلا يِف

مُكَل َو

-sizlar uchun qasosda

hayot bor

(Baqara:179) oyati karimasidir. Ushbu oyati karima juda o

‘

rinli va betakror,

unda juda fazilatli va nozik nuktalar bor. Ushbu ma

’

no haqida aytilgan gaplarning eng

qisqasi

ِلْتَقْلِل يَفْنَا ُلْتَقْلَا

–

o

‘

ldirish o

‘

ldirishni daf qiluvchidir. (o

‘

limni to

‘

xtatishning eng yaxshi

yo

‘

li o

‘

ldirishdir).

Agar har bir inson boshqa birovni o‘ldirsa qasosiga o‘zining ham

o‘ldirilishini bilib hechkimni o‘ldirmaydi. Qasos borligi insonni o‘ylab ish qilishga majbur
qiladi. Bunda ham o‘ldirmoqchi bo‘lgan ham o‘lishi kerak bo‘lgan inson tirik qoladi. Har

bir jamiyatda jinoyatga qarshi jazoning borligi jinoyatlarning oldini olib turadi.

ِصاَصِق لا يِف

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

3 (2024) / ISSN 2181-3701

221

مُكَل َو ٌةاَيَح

-

“sizlar uchun qasosda hayot bor”

oyati nozil bo‘lishdan oldin arablarning

ُلْتَقْلَا

ِلْتَقْلِل يَفْنَا

–o‘ldirish o‘ldirishni daf qiluvchidir maqoli bor edi va ular bu oyat kabi bizdayam

maqolimiz bor deb maqtanib yurardi. Lekin oyatning bu maqoldan ustunliklari juda ko‘p
Qazviniy “talxisu

-l-

miftah” asarida uning ba’zilarini keltirib o‘tadi:

1)

oyatdagi harflar soni maqolning harflaridan kamroq ya’ni iyjozda so‘zlar va

harflarning kamligi uning ustunligini ifodalaydi

2)

oyatda maqsad aniq aytilgan ya’ni hayot so‘zi keltirilib hayotni saqlab qolish

aytilgan maqolda esa hayot so‘zi yo‘q

3)

Oyatda “hayot” so‘zi noaniq holatda “al” aniqlik artiklisiz qo‘llangan va bu arab

tili

grammatika qoidasiga asosan buyuklikni bildiradi ya’ni qasosda buyuk hayot bor

degani. Bitta odam sababli jamoatni qatl qilishdan yoki jamoalar o‘rtasidagi qatllarni man
qilgani uchun. Ya’ni johiliyat davrida biror kishi biror kishi o‘ldirsa uning qabilasi borib
o‘ldirgan insonniyam uning qarindoshlariniyam o‘ldirishardi natijada ko‘plar qurbon
bo‘lardi shuning uchun hayot buyuk hayot deyishga asos bo‘ladi. Oyatga binoan buyuk
o‘limning o‘rnini buyuk hayot egalladi. Arablarning maqolida esa buyuklik ma’nosi yo‘q

4)

Oyatda kelgan “qasos” faqat jinoyat uchun ishlatiladi, ya’ni birov birovni o‘dirsa

bo‘ladigan holat, maqoldagi “qatl” so‘zi esa har qanday o‘lim, boshqa tasodiflar tufayli
bo‘ladigan o‘limlarni ham anglatadi.

5)

Oyatdagi so‘zlarda takror yo‘q, maqolda esa “qatl” so‘zi takror qo‘llangan.

6)

maqolda ba’zi so‘zlar hazf qilingan ya’ni “maqol aslida : adolatli qatl zulmiy

qatlni man etadi bo‘lgan” iyjozda hazf qilishlik jumlaning qiymatini tushiradi.

7)

oyatda “qisos va hayot” so‘zlari o‘zaro bir

-

biriga zid so‘zlar, maqolda bir

-biriga

zid so‘zlar yo‘q.

Yana bir misol

,

مُك يَلَع َبَاَتَف مُكُئ ِراَب َد نِع مُكَّل ٌر يَخ مُكِلَذ مُكَسُف نَا اوُلُت قاَف مُكُئ ِراَب يَلِا اوُبوُتَف

–

Bor qiluvchi

zotga tavba qiling o‘zingizni o‘ldiring manashu sizlar uchun Yo‘qdan bor qiluvchi

Zot nazdida yaxshiroqdir. Bas tavbangizni qabul qildi.

(Baqara:54). Bu oyatda

buzoqqa sig‘inib o‘zingizga zulm qilgan bo‘lsangiz endi Yo‘qdan bor qiluvchi Zot bo‘lgan

Allohga tavba qiling va bir-

biringizni o‘ldiring va bu ya’ni o‘zingizni o‘zingiz o‘ldirishingiz

siz uchun yaxshidir. Bas Sizlar bir-

birigizni o‘ldirib Allohning farmonini bajarganingizdan

so‘ng Alloh tavbangizni qabul qildi degan ma’no bor. Bu oyatdagi

ْمُكْيَلَع َبَاَتَف

“tavbangizni

qabul qildi” jumlasining boshidagi “fa” harfi “fay

-

i fasiha” ga e’tibor berilsa, bu harf “bu

amrga itoat qilding natijada Alloh tavbangni qabul etdi” ma’nosini go‘zal tarzda ifoda
etgan. Bu harfining “fa

-

i fasiha” deyilishining sababi, hazf (tushirib qoldirilgan) jumla (bu

amrga itoat qilding) ni izhor etib, ochib bergani va go‘zal ma’no ifodalaganligidir.

Iyjozi ixtisor.

Ixtisor so‘zi lug‘atda “qisqa” ma’nosini ifodalaydi. Sakkokiy uni iyjoz

ilmining bir turi deydi. Jurjoniy ham: “Ixtisor iyjozning bir turi bo‘lib, iyjoz ixtisardan
ko‘ra kengroq ma’no efoda etadi. Iyjoz ham hazf, ham maqsadni ifoda etuvchi eng kam
so‘zlar bilan yasalishi mumkin bo‘lsa, ixtisorda faqat hazf bilan bo‘ladi” deydi.

Misol

,

اًبِ يَط ًلاَلاَح مُت مِنَغ اَّمِم اوُلُكَف

–

o‘lja qilib olgan narsalaringizni halol pok holda

yeyaveringlar

(Anfol:69). Ushbu oyatda “bundan buyon men sizlarga o‘ljani halol qildim”

jumlasi hazf qilingan bunga

اوُلُكَف

-

fe’lining boshidagi “fa

-

i sababiyya” dalolat qilmoqda.

Arab tili grammatik qoidasiga ko‘ra “fa

-

i sababiyya” o‘zidan oldin jumla borligiga dalolat

qiladi va o‘zi qatnashgan jumla o‘sha jumlaning javobi ekanini ifodalaydi.

Misol,

َمَي رَم ُلُف كَي مُهُّيَا مُهَم َلا قَا َنوُق لُي ذإ

–

Maryamga kafil bo‘lishni bilish uchun

qalamlarini

tashlaganlarida

(ularning

oldida

emasding,

va

talashib-

tartishganlarida ham ularning oldida emasding)

(Oli Imron:44). “Aslida, ular

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

3 (2024) / ISSN 2181-3701

222

qalamlarini otganlarida qaysi biri maramga kafil bo‘lishini bilish uchun qaradilar”
shaklidadir. Nahv qoidasiga ko‘ra bunga

ْمُهُّيَا

so‘zi dalolat qiladi. Bu yerda ma’noga mos

keladigan fe’l “bilmoq

-

ملع

” fe’lidir. Chunki qalamlarini tashlashdan maqsadlari kimning

Maramga kafil bo‘lishini bilishdir. Bu holatda

َمَي ْرَم ُلُفْكَي اوُمَلْعَيِل ْمُهُّيَا ْمُهَم َلَْقَا َنوُقْلُي ْذإ

shaklida

bo‘ladi.

Shuningdek arablar ismi mavsulning silasini iyjoz uchun qo‘llamaslikni afzal

ko‘rganlar.

ايتلا و يذلا دعب ءاج

“Ko‘p buyuk mashaqqatlardan keyin kela oldi” deydilar. Bu

ularning iyjoz uslubini afzal ko‘rishi bilan bog‘liq. Shunga o‘xshash

ايتلا , يذلا

–

bilan ishorat

etilgan

narsani, ya’ni musibatni shunday bir narsa ekaniga e’tibor qaratmoqchi bo‘ldi. U

shunday musibatki unga diqqat qilishni xohlamaydilar.

Iyjozi qisar.

Sakkokiyning o‘ziga xos xususiyati, u ta’rif keltirib o‘tirmasdan,

birdan misollar keltirishga o‘tadi va ko‘plab misollar bilan tushuntirishga harakat qiladi.

Misol

,

مِهِتَب وَت َلَب قَت نَل اُرَفَك اوُداَد زا َّمُث مِهِناَم يِإ َد عَب اوُرَفَك َنيِذَّلا َّنإ

–“Albatta iymon keltirganlaridan

keyin kofir bo‘lgan, so‘ngra kufrlari yanada ziyoda bo‘lgan kimsalarning qilgan
tavbalari hargiz qabul qilinmaydi”

(Oli Imron:90). Bu jumlaning asli, “ular hech qachon

tavba qilmaydilar va shuning uchun tavbani qabul qilish degan narsa bo‘lmaydi”
shaklidadir. Shuningdek Agar tavba qilsa uni o‘z hikmati bilan qabul qilishi lozim, lekin
ular tavba qilish mumkin bo‘lmagani uchun tavbasini qabul qilmaydi deyilgan.

Misol

,

اًناَط لُس ِهِب ل ِ زَنُي مَل اَم ِللهاِب اوُكَر شَا اَمِب

–

(iloh ekaniga) Hechqanday hujjat-dalil

kelmagan narsani Allohga sherik qilganlari sababli (

kofirlarning dillariga qo‘rquv

solajakmiz)

(Oli Imron:151). “Ya’ni aslida ham mavjud emas. Allohga sherik qilgan

narsasiga hujjati ham yo‘q” demoqchi. Bu holda mavjudligi ham isboti ham rad
etiladi.(Allohning butlarning sherik ekanini inkor qilish bilan haqiqiy holat, ya’ni ularning

mavjudligi inkor qilinadi).

Vositali va vasitasiz iyjozlar.

Misol

,

اًئِ يَس َرَخاَء َو اًحِلاَص ًلاَمَع اوُطَلَخ مِهِبوُنُذِب اوُفَرَت عا َنوُرَخاَء و

-

ana boshqa bir kishilar borki, gunohlarini e’tirof qilurlar. Ular yaxshi amalini

boshqa yomon amalga almashtirib yuborganlar(Shoyad Alloh ularning tavbasini
qabul qilsa)

(tavba:102). Jumlaning asli “yaxshi ishni yomoniga va yomon ishni

yaxshisiga almashtirdilar” ma’nosidadir. Chunki aralashish aralashgan narsani ham, unga
arashlashtirilgan boshqa narsani ham talab qiladi. Ya’ni “bazan itoat qiladi, lekin amalini
katta gunoh bilan ketkazadi va goho gunoh qiladi va uni tavba bilan tuzatadi” shaklida
bo‘ladi.

Misol

,

َفَلَس دَق اَم مُهَل رَف غُي اوُهَت نَي نِا اوُرَفَك َنيِذَّلِل لُق

-(Ey Muhammad alayhis-salom) kofir

bo‘lgan kimsalarga aytingki, agar ular to‘xtatsalar o‘tgan gunohlari mag‘firat

qilinur

(Anfol:38). Jumlaning asli, “sizga aytgan gapimni ularga ayt, agar to‘xtasalar,

mag‘firat qilinadi” shaklida bo‘ladi.

Misol

,

َنوُبَل غُتَس اوُرَفَك َنيِذَّلِل لُق

-

kofir bo‘lgan kimsalarga:“mag‘lub bo‘lasizlar deb

ayting”

(Oli Imron:38). Ushbu oyati karimada

َنوُبَلْغُتَس

-

“mag‘lub bo‘lasizlar” degan fe’ldagi

“t” ni “y” qilib o‘qishlik yuqoridagi misol kabi bo‘ladi. Ya’ni “sizga aytgan gapimni ularga
ayt, mag‘lub bo‘ladilar” shaklida bo‘ladi. Bu holatda sizga aytgan gapimni jumlasi hazf
bo‘lgan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

RO‘YXATI:

1. Ан

-

Найм –ул

-

кабир. Арабча

-

ўзбекча луғат

-

Н.: Наманган нашриёти, 2014. –

Б.805.

2. Аҳмад Тарозий. Фуну

-

л

-

балоға. Т:. Хазина, 1996.

-

Б.212

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

3 (2024) / ISSN 2181-3701

223

3. Зиёвуддинова М. Юсуф ас

-

Саккокий ва унинг “Мифтоҳу

-

л

-

улум” асари

шарқ филологиясининг тугун ва ечимлари. –Т.: ТошДШИ,2005. –Б.179

4.Салимахон Рустамий. “Балоғат илмида лингвистик назариялар ва тил

ҳодисаларининг

ёритилиши монографияси”.

-

Т:. “Наврўз” нашриёти, 2017. Б.170

5. Шайх Алоуддин Мансур. Қуръони Азим мухтасар тафсири.

-

Т.: “Шарқ”,

2019, -

Б. 981

6.

Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Тафсири Ҳилол. –T.: Ҳилонашр

Нашриёти, 2021. Б.637

621

.توريب .ةيملعلا بتكلا راد .مولعلا حاتفم .ىكاكسلا فسوس بوقعي وبا

1987

.ص .

.7

188

.ىكاكسلا فسوس بوقعي وبا

ةطوطخم

.مولعلا حاتفم

.لوبنطسا ةعماج ةبتكم

.ص

.8

http://|www.shamela/ws,

ج نم سورعلا جات . ىديبلا ىضترمب بلقملا ضيفلا وبا

. 9

10

.يناجرج فيرشلا دمحا نب يلع نسحلا وبا .

ةيملعلا بتكلا راد عبطم

-

.نانبل ..توريب

–

.ص

197

11

ينفح .

فصان

-

بايد دمحم

-

دمحم ناطلس

-

سورد .ميمت يفطصم

ةبتكم.ةعاربلا سومش.ةغلَبلا

.ناتسكاب يتسارك.يرشبلا

2009

.ص

153

152.

.ينيوزقلا نامحرلا دبع نب دمحم .حاتفملا صيخلت

2010

ص .

.12

179

.ينازاتفتلا رمع نبا دوعسم نيدلا دعس.مولعلا حاتفم حرش

5628

. ص .مقر

.14

160

.

.يناجرجلا فيرشلا .حاتفم صيخلت حرش

6061

ص .مقر

.15