Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Cloth names represented in "Sab’ai
Sayyor" works of
Alisher Navoi
Shakhnoza KHODJANIYAZOVA
1
Tashkent University of Applied Sciences
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
25 September 2024
This article presents a historical, etymological, and lexical-
semantic analysis of clothing names in the vocabulary of Alisher
Navoi's work Sabai Sayyor, as used in Old Turkic, Old Turkish,
and Old Uzbek literary languages. Additionally, the names of
clothing items are categorized into internal groups, and cognates
of both native and borrowed lexemes
—
such as Persian + Arabic,
Turkish + Arabic, and Arabic + Persian
—
are identified. Each
lexical unit in the synonymous series is examined with its
nuances of meaning.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
amáma,
kuláh,
hil’at,
libás,
hulla,
savb,
asváb,
mášáb.
Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” asarlarida
ifodalangan
kiyim-kechak nomlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
amáma,
kuláh, hil’at,
libás,
hulla,
savb,
asváb,
mášáb.
Mazkur maqolada Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” asari so‘z
boyligidagi kiyim-kechak nomlarining qadimgi turkiy til, eski turkiy
til va eski o‘zbek adabiy tilda qo‘llanishda bo‘lgan leksemalar
tarixiy, etimologik hamda leksik-semantik jihatdan tahlilga tortildi.
Shu bilan birga kiyim-
kechak nomlari ichki guruhlarga ajratilib, o‘z
va o‘zlashgan qatlam forscha+arabcha, turkcha+arabcha+arabcha,
arabcha+forscha leksemalarning ma’nodoshlari ham ochib berildi.
Sinonimik qatordagi har bir leksik birlik o‘zining ma’no noziklari
bilan aks etgan.
1
Acting Associate Professor, PhD in Philology, Tashkent University of Applied Sciences.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
288
Названия одежды, выраженные в произведении
Алишера Навои “Сабъаи Сайяр”
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
amáma,
kuláh,
hil'at,
libás,
hulla,
savb,
asváb,
mášáb.
В
данной
статье
проведен
исторический,
этимологический
и лексико
-
семантический анализ названий
одежды в произведении Алишера Навои «Сабаи сайёр»
(«Семь планет»), используемых в древнетюркском языке,
старотурецком языке и староузбекском литературном
языке. Названия предметов одежды были разделены на
внутренние
группы, а также выявлены родственные связи
лексем
как
собственного
происхождения,
так
и
заимствованных, таких как персидско
-
арабские, турецко
-
арабские и арабско
-
персидские. Каждая лексическая
единица в синонимическом ряду отражает свои смысловые
нюансы.
KIRISH:
Kiyimning paydo bo
‘
lishi haqida so
‘
z borar ekan, jamiyat hayotida kiyim turlarini
yuzaga keltirgan turli ijtimoiy omillarni ham hisobga olishga to
‘
g
‘
ri keladi. Har qaysi
xalqda, har bir millat yashagan joyning tabiiy sharoitlari, iqlimi, o
‘
simlik va hayvonot olami
bilan bog
‘
liq holda, turli mamlakat xalqlarining yonma-yon yashashi o
‘
zaro moddiy va
madaniy aloqalarning o
‘
sishi natijasida kiyimlar, ularning bichilishi va hatto nomlari bir-
biriga o
‘
tishini ham ko
‘
zda tutish lozim . Kiyim kishining badiiy didini ifodalaydi, madaniy
saviyasini belgilaydi, shaxsni xarakterlaydi . Turkiy tillarda maishiy leksika borasida bir
qator tadqiqot ishlari amalga oshirilgan. Chunonchi, T.Dadaxonova, I.Otarov, K.Musayev,
M.Asomiddinova, L.G‘afurova, Sh.Usmonova,
G.Shukurova, O.Suxareva, M. Bikjanova, H.
Ismoilov, M.Sazonova kabi olimlar tomonidan maishiy leksikaning turli qatlamlari tadqiq
qilindi.
Alisher Navoiy asarlarida qo‘llangan turli sohalarga oid leksik birliklar qatorida
maishiy sohaga oid so‘zlarni, xusu
san, kiyim-kechak leksemalarini tadqiq etish
xalqimizning o‘sha davrdagi turmush tarzi, madaniyat, urf
-
odati, an’analari, jamiyat va til
tarixi hamda o‘zbek tilining lug‘at boyligidan boxabar bo‘lishda muhim ahamiyat kasb etad
.
Qolaversa, kiyimlar xalq m
illiy madaniyatining ko‘zgusi sifatida etnogenez, etnik tarix va
madaniyat tarixini o‘rganishning muhim manbalaridan biri hisoblanib, etnosning boshqa
xalqlar bilan o‘zaro madaniy, iqtisodiy aloqalari to‘g‘risida ma’lumot beradi .
Bosh kiyimlarining oltoy
xalqlari tarixida o‘ziga xos o‘rni bo‘lgan. Bosh kiyimlari
ko‘chmanchi aholi o‘rtasida quyoshdan, sovuqdan, qordan, yomg‘irdan va shamoldan
himoyalash vositasi sifatida qo‘llanilgan. Ular janglarda qalqon vazifasini o‘tagan . Hozirgi
o‘zbek adabiy tilidagi
kiyim-
kechakka doir so‘zlar uzoq tarixga borib taqaladi. Ular tilning
ichki imkoniyatlari va chetdan o‘zlashgan so‘zlar orqali boyib boradi. Mazkur
terminlarning ko‘pchiligi hozirgi o‘zbek adabiy tili dialektida ko‘plab uchraydi.
ASOSIY QISM.
“Sab’ai sayyor” matnida qo‘llangan kiyim
-
kechak nomlarini, o‘z
navbatida, quyidagi ichki guruhlarga ajratgan holda o‘rganish maqsadga muvofiq.
a)
bosh kiyim nomlari ifodalovchi istilohlar:
amáma –
“salla, dastor”, kuláh –
“bosh kiyim”.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
289
Eski o‘zbek adabiy tilida amáma
o‘zlashmasi (ANAL, I, 100) “salla, dastor” ma’nosida
voqelangan. Ushbu leksema dastár, čalma so‘zlari bilan sinonimik
qatorni hosil qiladi.
Dastár arabcha musulmon erkaklar boshiga do‘ppi ustidan aylantirib o‘rab oladigan, 8
-15
gazlik doka (misqoli doka). Salla faqatgina Markaziy Osiyo xalqlariga xos mahalliy bosh
kiyimi hisoblanmaydi. U butun Sharqda
–
Misrdan Hindistonga qadar bo‘lgan
mamlakatlarda, ayniqsa musulmon mamlakatlarida qadimdan ma’lum bo‘lgan (O‘KIL, 94
-
95). Asar matnida faqat amáma o‘zlashmasi qo‘llanilib, to‘rtta o‘rinda ishlatilgan:
Bašïүa qoydilar amáma daүï,
Anda sandal bila šamáma daүï (554).
Sh.Norboyevaning ta’kidlashicha, kuláh so‘zi “qalandar, darveshlarning bosh kiyimi”
mazmunini bildirsa, Sharq mumtoz adiblari tilida, asosan, “so‘fiylar bosh kiyimi”
ma’nosida ishlatilgan va tasavvuf terminlaridan biriga aylangan . Eski o‘zbek adabiy tilida
“bosh kiyim” (ANATIL, II, 137; NAL, 320) ma’nosidagi forscha kuláh o‘zlashmasi hozirgi
o‘zbek adabiy tilida “bosh kiyim ya’ni, tepa tomoni ich
kalashib chiqqan qalpoq. Asosan, bu
bosh kiyimni qalandar va darveshlar kiygan. U qalin, dag‘al (ko‘pincha, jun) matodan
konussimon shaklda ichiga paxta solib tikiladi” (O‘TIL, II, 426; O‘KIL, 69).
Šerlar allidin ču aldi kuláh,
Šervašlarni ayladi robáh
(336).
b) ustki kiyim nomlari anglatuvchi leksemalar:
hil’at, libás, hulla, savb, asváb,
palás, šál, burqa’ –
“parda, niqob, hijob” hijáb, mášáb –
“jundan to‘qilgan kiyim; kambag‘al,
miskinlar kiyadigan ust kiyim”, xirqa h.k.
“Tuhva, in’om qilingan ust kiyim” semasidagi arabcha hil’at istilohi eski o‘zbek
adabiy tilida 1) ust kiyim: hashamatli kiyim, podsho va amirlar tomonidan mukofot
tariqasida beriladigan ust kiyim; 2) yopinchoq, sarpo (ANATIL, III, 395) ma’nolarida
ishlatilgan:
Yänä bir xil’ate kiyib zärkäš,
Zärdväš uy ičrä ráhi äsfärkäš (311).
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida palás o‘zlashmasi 1) qo‘lda yoki mashinada
tayyorlanadigan katta jun sholcha, tuksiz gilam; 2) yerga, polga to‘shaladigan buyum
(gilam, kigiz, sholcha)larning umumiy
nomi (O‘TIL, III, 210) ma’nolarida ishlatilmoqda.
Eski o‘zbek adabiy tilida 1) kigiz, sholcha, gilam; 2) junli kiyim; libos (ANATIL, II, 556 )
sememalarida, asar matnida o’n bir o‘rinda faqat “junli kiyim; libos” ma’nosida
ifodalangan:
Egnidin
saldi šáhvár libás,
Kiydi orniүa šámraŋ palás (404).
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida “yungdan to‘qilgan qalin mato, yung gazlama” ma’nosini
anglatuvchi šál o‘zlashmasi polisemantik so’z bo’lib (O‘TIL, IV, 593), Navoiy asarlari tilida
“shol, jundan to‘qilgan mato, shunday matodan tikilgan kiyim” ma’nosida qo‘llangan
(ANATIL, III, 536). Bundan ko‘rinadiki, ushbu leksema Navoiy davrida nafaol ishlatilib,
hozirgi kunga kelib, ma’no kengayish hodisasiga uchragan.
Teŋri šukridakim, tili edi lál,
T
áat aylar edi kiyib qara šál (427).
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida “yuzga tutiladiga to‘siq, parda” (O‘TIL, V, 526)
ma’nosidagi arabcha hijáb o‘zlashmasi eski o‘zbek adabiy tilida “parda, niqob, hijob”
ma’nosidagi burqa’ leksemasi bilan ma’nodoshlikni hosi
l qilgan (ANATIL, I, 338):
Qopti hadsiz hijábi pinhániy,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
290
Kopi zulmániy, azi nurániy (292).
Olturub čunki burqa’ ačti hur,
Boldi el aqlu hušidin mahjur (496).
Kisvat arabcha so‘z bo‘lib “kiyim, ust
-
bosh; libos; cho‘ntak, kissa; xalta, to‘rva; libos,
ko
‘rk; boylik” (ANATIL, II, 118) ma’nolariga ega. Ushbu so‘zning turkcha ma’nodoshi kiyim
leksemasi XIII-
XIV asrlargacha kidim//kezim, kedgü//kezgü, kidӱk –
kiyiladigan har bir
narsa (DLT, I, 405) shakllarda ishlatilgan; kidӱk “pardan qilingan bosh kiyim” (D
LT, I, 371);
kïzӱk “yomg‘irda kiyiladigan yopinchiq” (DLT, I, 371); kӭjuk “namat va kigizdan qilingan
yomg‘ir yopinchig‘i” (DLT, III, 405) semalarida qo‘llangan so‘zlar bilan o‘zakdoshlikni
shakllantirgan. Shuni alohida ta’kidlash joizki, Navoiy asarlarida
kiy=, kiygülik, kiygür,
kiydür so‘zlari qo‘llangan holda kiyim leksemasi qayd etilmagan. Asar matnida sof turkcha
kiyim o‘rnida arabcha kisvat o‘zlashmasi yetti o‘rinda qo‘llanganini guvohlik berdi:
Gulrux andaqki sarvi bostániy,
Kisvat
aylab hariri r
ayhániy (480).
Libás leksemasi eski turkiy til obidalarida fonetik o‘zgarishga uchramagan holda,
“kiyim, ko‘ylak” ma’nosida keng qo‘llanishda bo‘lgan (DTS, 333). Eski o‘zbek adabiy tilida 1)
kiyim, libos; 2) zeb-
ziynat; 3) so‘z, ibora; ajoyib ma’noli so‘z;
4) sovg‘a, tortiq (ANATIL, II, 173)
semamalarida qayd etilgan. Mazkur o‘zlashma hozirgi kunda ma’no torayishiga uchrab
uchta ma’noda ishlatilmoqda (O‘TIL, II, 476). Alisher Navoiy davriga kelib, so‘zning semantik
strukturasi yangi ma’nolar evaziga kengaygan. Mazkur so‘z manoqib asarlarida to‘rt xil
ma’noda ishlatilgan . S.S asarida quyidagi ma’nolarda qo‘llangan:
1) kiyim,
lib
os: Šanba kuni Bahrámniŋ muškfám libáslar kiyib, gunbadi muškinga
xirám qïlïb…(393);
2) zeb-ziynat:
Naqši zarkaš libás, de ani,
Bu
libás
ičra šáhidi ma’ni (297).
3) so‘z, ibora; ajoyib ma’noli so‘z:
Soz
libási
din etmayin ara,
Xoblar oylakim xazu xárá(297).
Eski o‘zbek adabiy tilida 1) tomon, taraf; 2) kiyim, libos (ANATIL, III, 17) ma’nolaridagi
savb istilohi asar matnida faqa
t “kiyim, libos” semasida qayd etilgan. Mazkur arabcha savb
leksemasi asváb o‘zlashmasi bilan sinonimik qatorni yuzaga chiqargan:
Subh savbini gázuri aflák, Mehr sábuni surtubán yudi pák (569).
Ikkisi jismida nekim asváb,
Bor edi sarbasar yašil másháb (
452).
“Bezakli kiyim, ziynat libosi; nafis matodan tikilgan kiyim” (ANATIL, IV, 200)
semasidagi hulla istilohi S.S matnida tubandagicha:
Hulla uzrä yuziki jilva qïlïb,
Sabza uzrä guli bihišt ačilib (468).
d) kiyim qismini ifodalovchi so‘zlar:
yaqa, etak, kisvat, kamar, jayb.
Yaqa so‘zi “kiyimning bo‘yin o‘rni uchun ochilgan qismi” (O‘TIL, II, 54) eski o‘zbek
adabiy tilida “yoqa, giribon”; “yoqa, bo‘y, sohil” (ANATIL, I, 546) semasiga ega. Ushbu
istiloh Mahmud Koshg‘ariyning “DLT” asarida jaqa tarzida qayd etilib (237) “yoqa”
m
a’nosini bildirgan. Yoqa umumturkiy xarakterdagi leksemadir, u qirg‘iz, tatar, turk hatto,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
291
mo‘g‘ul tillarida ham ishlatilgan. V.Radlov lug‘atida bu so‘z quyidagicha izohlangan:
turkcha, tatarcha yaqa, yaqo; qirg‘izcha jog‘a, jag‘a; mo‘g‘ulcha djaxa “kiyim yoqasi”,
ozarbayjon tilida yaxa-yaxalq koynak (azer-rus, 215); turkman tilida yaqa (turkm-rus,
809); xakas tilida chag‘a . Navoiy yaqa leksemasini “yaqin, bo‘y, qirg‘oq, chet, chekka”
ma’nosida qo‘llagan:
Barča үamnák olub, qïlïb
yaqa
čák
,
Lek Jaypur ba
rčadin үamnák (502).
Eski o‘zbek adabiy tilida arabcha jayb so‘zi “cho‘ntak, kissa: yoqa, kiyimning yoqasi:
yon, yaqinlik” ma’nolarini ifodalagan (ANATIL, I, 558). Yaqa leksemasi “yon, yaqinlik”
semasi jayb so‘zi orqali o‘zaro ma’nodoshlik qatorini hosil
qilgan. Mazkur leksema eski
o‘zbek adabiy tilida bir nechta ma’no anglatgan, hozirgi kunga kelib ma’no torayishiga
uchragan. Asar matnida faqat “cho‘ntak, kissa” semasida voqelangan:
Muhraye daүï
jayb
ida erdï,
Čïqarib aniŋ ilgigä berdï (471).
ye) mato va mato turlari izohlovchi leksemalar:
ipak, atlas, harir, sayfur
–
“nafis
mato”, zarbaft –
“zardan to‘qilgan mato, parand” va h.k.
Eski o‘zbek adabiy tilida ipak so‘zi “ipak, ipak mato” semasida (ANATIL, II, 46)
qo‘llangan. Ushbu istiloh hozirgi o‘zbek adabiy tilida ma’no kengayishiga uchrab: 1) pilla
qurti chiqargan juda ingichka, pishiq, yaltiroq, tovlanib, turadigan muloyim tola va undan
yigirilgan ip; 2) shunday iplardan to‘qilgan mato, shoyi va undan tikilgan kiyim yoki buyim;
3) ko‘chma: muloyim, nozik (O‘TIL, II, 223) ma’nolarida ishlatilmoqda. Asar matnida
turkcha ipak leksemasi arabcha harir, atlas o‘zlashmalari bilan sinonimik qatorni yuzaga
chiqargan:
Soz yolin oyla qat’ etïb čálák
Kim,
ipak
da yugursa gavhari pák (302).
Tarkim, yoq kelib nazir ičrä,
Yašurub hullau harir ičrä (355).
Čarxï atlaski bu riyáh tapib,
Atlasin boyla mijmar uzrä yapib (289).
“Ipakdan to‘qilgan mato; nafis ipak mato; harir, shoyi” (ANATIL, II, 558) semasidagi
forscha parand o‘zlashmasi arabch
a sayfur (ANATIL, III, 29; NAL, 541) istilohi bilan
sinonimlik munosabatiga kirishadi.
Kim, erur bu toquz niqábi baland,
Kim, čekilmiš parand uzrä
parand
(329).
Kafan aylab harir ila
sayfur
,
Sepibán ul kafan ara káfur (591).
Forscha zarbaft o‘zlashmasi “zardan to‘qilgan mato, zarbof, kimxob” (ANATIL, I,
619) ma’nosida ishlatilgan:
Čunki yakšanba urdi mehr alam,
Kiydi zarbáft hulla kok táram (448).
XULOSA
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, Navoiy asarlari tilida kiyim-kechak leksikasi
borasida ilmiy izlanishlar olib borish, tilimiz tarixini hamda XV asr oxiri XVI asr boshlarida
yashagan xalqning turmush-
tarzi, madaniyati haqida tasavvurga ega bo‘lish imkonini
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
292
beradi. Asar matnida qo‘llanilgan ko‘pchilik so‘zlar hozirgi kunda iste’moldan chiqqan.
Asarda so‘zlarning ma’no kengayishi va torayishi hodisasi natijasida yuz bergan hodisalar
uchraydi. Lug‘atning boyishida ichki imkoniyatlari, chunonchi, so‘z yasash usullari muhim
ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Alisher Navoiy. Sab
’ai sayyor. X jildlik, VII jild. –
Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2013. –
B. 275-664.
2.
Асомиддинова М. Кийим
-
кечак номлари. –
Тошкент: Фан, 1981. –
B. 9.
3.
Бикжанова
М.А. Одежда узбечек Ташкента XIX начала ХХ в. // Костюм
народов Средней Азии. –
М., 1979. –
С. 133
-151.
4.
Бикжанова М.А. Мурсак
-
старинная верхняя
одежда узбечек город Ташкента
// Сборник посвящённой памяти М.С. Андреева. –
Сталинабад, 1960. –
С. 47
-53.
5.
Дадахонова Д. Чеварчилик лексикасига оид баъзи бир сўз
-
терминлар
ҳақида // Ўзбек тили ва адабиёти. –Тошкент. 1963. –
№1. –
Б. 33
-36.
6.
Зиётова С. “Меҳробдан чаён” асари лексикаси. Монография. –Тошкент. 2023.
7.
Maxammadiyev X. Alisher navoiy asarlarida kiyim-kechak nomlari tahlili haqida.
Ilmiy axborotnoma.
–
Samarqand. 2021. № 2.–
B.29.
8.
Мусаев К. Лексика тюркских языков в сравнительном освещении
(Западнокыпчакская группа). –
М.: Наука, 1975.
9.
Норбоев Ш. Эски ўзбек тилида айрим кийим
-
кечак номлари хусусида
//
Ўзбек терминологияси: бугунги ҳолати ва истиқболи. Илмий
-
назарий анжуман
материаллари. –
Тошкент. 2017. –
Б. 103.
10.
Отаров И. Профессиональная лексика карачаево
-
балкарского языка (на
материале названий одежды и обуви): Автореф. дисс. ... канд. филол. наук. –
Баку.
1974.
11.
Рассудова Р.Я. Сравнительная характеристика мужской одежды населения
Ферганско
-
Ташкентского региона (XIX
-
ХХ
вв.) // Традиционная одежда народов
Средней Азии и Казахстана. –
М., 1979. С.139
-156.
12.
Сазонова М.В. Женский костюм узбеков Хорезма // Традиционная одежда
народов Средней Азии и Казахстана. –
М., 1989. –
С. 90
-106.
13.
Сухарева О.А. Древние черты в головных уборах народов Средней Азии //
Среднеазиатский этнографический сборник. –
М., 1954. –
С. 299
-353.
14.
Сухарева О.А. Опыт анализа покроев традиционной «туникообразной»
среднеазиатской одежды в плане их истории и эволюции // Костюм народов
Средней Азии... –
С. 77
-102;
15.
Tillaboyeva G. Tilshunoslikda libos nomlari. Scientific Journal Impact Factor.
–
Tashkent. Volume 3. issue 4. 2022.
–
P. 508.
16.
Усмонова
Ш
.
Олтой
тилларида
бош
кийим
номлари
// International Journal
of Central Asian Studies.
Korea, 2008. № 12. –
Б. 197.
17.
Xo‘janiyazova Sh. Alisher Navoiyning manoqib asarlari leksikasi. Filol. fan.
bo‘yicha falsafa dok (PhD). diss... –
Toshkent, 2022.
–
B. 83.
18.
Шаниязов К., Исмоилов Х. Этнографические очерки материальной
культуры узбеков конца XIX
–
начала
XX в. –
Тошкент: Фан, 1981. –
С. 67.
19.
Шукурова Г. “Девону луғатит турк”да кийим
-
кечак қисмлари номлари //
Тил ва адабиёт таълими
.
–
Тошкент. 2004. –
Б. 43
-50;
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
3 (2024) / ISSN 2181-3701
293
20.
Шукурова Г. “Девону луғотит турк”да устки кийимни ифодаловчи
лексемалар парадигмаси // Тилшуносликнинг долзарб масалалари. –
Тошкент.
2008.
–
Б. 16
-20;
Shartli qisqartmalar
ANAL
–
2013.
–
2006. Фозилов Э.И. Алишер Навоий асарлари луғати. –
Тошкент.
ANATIL
–
1983-
1985. Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати. I
-IV.
–Тошкент: Фан.
DLT
–
Маҳмуд Қошғарий. Девону луғотит турк. I
-III.
–
Тошкент: Фан, 1960
-
1963. Т. I. 1960. –
499
б.; Т. II. 1961. –
427 б.; Т. III. 1963. –
461 б.
NAL
–
Шамсиев П., Иброҳимов С. Навоий асарлари луғати. –
Тошкент. 1972. –
782 б.
NTL
–
Юсуф Б. Навоий тили луғати. Т.I. Тошкент. 2018. –
493 б.
S.S.
–
2013. Alisher Navoiy X jildlik, VII jild. Sab’ai sayy
or.
–
Toshkent.