Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The state of phrasemes in the form of a sentence and their
study in linguistics
Sanat SHODIEV
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article focuses on set phrases in sentence form and the
extent of their study. It examines the characteristics of both free
and set phrases, which serve as the foundational elements of a
sentence. The article also discusses the interpretation of set
phrases in sentence form, with a particular emphasis on defining
the functional boundary between a phrase and a sentence. The
researcher supports their conclusions with an analysis of
examples presented in the article.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5-pp83-91
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
phraseology,
phrase,
set phrases,
set phrases in the form of a
sentence,
syntactic phraseme,
phrase scheme,
stamp,
idiom,
grammatical construction.
Gap qolipidagi frazemalar va ularning tilshunoslikda
o‘rg
anilishi holati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
frazeologiya,
fraza,
ibora,
turg‘un birikma,
gap qolipidagi frazema,
sintaktik frazema,
frazeosxema,
shtamp,
idioma,
grammatik konstruksiya.
Ushbu maqola gap qolipidagi turg‘un birikmalar va ularning
tilshunoslikda o‘rganilish holatiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda
gapning qurilish materiali bo‘lmish so‘z, erkin va turg‘un so‘z
birikmalarining xususiyatlari borasida so‘z yuritilgan. Shu bilan
birga, gap qolipidagi turg‘un birikmasining talqini bo‘yicha
mulohaza yuritilgan, so‘z birikmasi va gap oralig‘id
agi funksional
chegarani belgilashga qaratilgan. Tadqiqotchi masala doirasida
maqolada keltirilgan misollar tahliliga tayangan holda o‘z
xulosalarini asosli ravishda bayon etgan.
1
PhD, Samarkand State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
93
Устойчивые фраземы в форме предложения и их
степень изученности в лингвистике
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
фразеология,
фраза,
устойчивое сочетание
слов,
устойчивое сочетание
слов в форме
предложения,
синтактическая фразема,
фраза
-
схема,
штамп,
идиома,
грамматические
конструкции.
Данная статья посвящена устойчивым словосочетаниям в
структуре предложений и степени их исследованности. В
статье рассматриваются характеристики свободных и
устойчивых словосочетаний, которые служат строительным
материалом для создания предложений. Также уделено
внимание интерпретации устойчивых сочетаний в форме
предложений с акцентом на определение функциональной
границы между словосочетанием и предложением.
Исследователь обосновывает свои выводы на основе анализа
примеров, представленных в статье.
Frazeologizmlarning vujudga kelishi va o‘rganilishi tarixi uzoq o‘tmishga borib
taqaladi. Chunonchi, ko‘pgina frazeologizmlar antik davr adabiyoti va mifologiyasi orqali
ham yetib kelgan. Masalan,
alma mater
birikmasini olaylik. Mazkur ifoda «
Bokira ona
» deb
nom olgan qirolicha Semiramida (Ayrim manbalarda
Shammuramat
ham deb beriladi. U
Assiriya qiroli Ninning rafiqasi bo‘lgan. Miloddan avvalgi IX asr) davrida paydo bo‘ldi.
Alma mater
yunonchada «
boquvchi ona
» degan ma’noni anglatadi. Bugungi kunda
bu ibora talabalar uchun alohida ahamiyatga ega. U orqali bilim to‘plash uchun ozuqa
beradigan joy, ya’ni ta’lim muassasasi tushuniladi.
Ariadna ipi,
оltin mo‘yna, adovat olmasi,
Axilles tovoni
kabi talaygina iboralar ham o‘z paydo bo‘lishi tarixiga ega.
Bundan tashqari, Pànini (miloddan avvalgi V asr), Patanjani (miloddan avvalgi II
asr) kabi qadimgi hind tilshunoslari Veda madhiyalarida frazeologizmlarning ko‘p
uchrashini ta’kidlashadi.
O‘rta Osiyoda yozilgan manbalarda bu haqda «Risolayi Abduhafzi Sug‘di» (X asr) va
ustoz Mahmud Zamaxshariy tomonidan yaratilgan «Asosu
-l-
balog‘a» asarida (XII asr) keng
ma’lumotlar beriladi. Olim asarda «Qur’oni karim» oyatlarida uchraydigan frazemalarni
tahlil qilgan, arabcha frazeologizmlarning Chig‘atoy tilidagi muqobillarini keltirgan.
Keyinchalik frazemalar haqidagi mulohazalarini 1873-yilda I.I.Sreznyovskiy
«Коментарии по образованию слов из выражений» («Ma’no ifodasiga ko‘ra so‘z hosil
bo‘lishining sharhi») nomli maqolasida bayon etdi. Olim frazeologik birliklarning tarkibiy
qismlarin
i tashkil etuvchi so‘zlarning morfologik xususiyatiga qarab tasnifladi, yangi
majoziy ma’nolarning vujudga kelishiga ko‘ra erkin qurilmalarning turg‘un qurilmalarga
o
‘tishi xususiyatlarini aniqladi
.
Frazeologizmlar mustaqil tushuncha sifatida 1897-yilda Mishel Breal tomonidan
«Semantika tajribasi» asarida ham o‘rganildi. Frazeologiya so‘zini termin maqomida
Sh.Balli iste’molga kiritdi (
frazeologiya
–
grekcha φράσις «ifoda» va λογος «ta’limot»).
Olim frazeologiyani stilistikaning o‘rganish obyekti deb hisoblaydi. Bundan tashqari,
B.Kemadning mas’ul muharrirligi ostida nashr etilgan «Le Trésor de la langue française
informatisé» («Frantsuz tili xazinasi») hamda fransuz tilshunosi P.Roberning «Le
Dictionnaire alphabétique et analogique de la langue française» («Frantsuz tili
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
94
sinonimlarining imlo lug‘ati») kabi fundamental lug‘atlarida ko‘chma ma’noda qo‘lanuvchi
turg‘un iboralar, metaforik qurilmalar, maqollar haqida keng ma’lumotlar berilgan.
Frazeologizm tushunchasi tilning turli sathlariga moyil bo‘lib, so‘z yasalishi, leksikologiya,
leksikografiya va sintaksisda ham tadqiq etiladi. Ammo ko‘pincha mazkur tushunchani
birinchi navbatda tilning leksik tarkibiga bog‘lagan holda e’tirof etishadi. Unga ta’rif
berilganda ham shu tomoniga e’tibor qaratiladi. Masalan, «Tilshunoslik terminlarining
izohli lug‘ati»da: «Tuzilishiga ko‘ra so‘z birikmasiga, gapga teng, semantik jihatdan bir
butun, umumlashgan ma’no anglatadigan, nutq jarayonida yaratilmay, n
utqqa tayyor
holda kiritiladigan lug‘aviy birlik»,
- deb izoh beriladi.
«Краткий справочник по современному русскому языку» lug‘atida bu haqda
quyidagilarni o‘qiymiz: «Frazemalar so‘zlarning ma’nosi va tuzilishi jihatidan turg‘un
bo‘lgan, nutqda tayyor holda qo‘llanuvchi leksik birliklardir».
Bu bilan
frazemalar sintaktik jihatdan o‘rganilmadi deb bo‘lmaydi, albatta. Masalan,
taniqli tilshunos N.A.Yanko-Trinitskaya gap qolipidagi frazemalar haqida fikr yuritib,
frazemalar tilning barcha sathlariga tegishli ekanini va ularni mazkur sathlarda bemalol
o‘rganish mumkinligini ta’kidlaydi . Shunday bo‘lsa
-
da, ma’lum bir davrgacha frazemalar,
ayniqsa gap qolipidagi frazemalar sintaksisiga e’tibor qaratilmadi. Chunki tilshunoslikda
an’anaviy tarzda erkin tuzilishdagi gaplar sintaksisi tadqiqi markaziy o‘rinni e
gallab keldi.
Gap qolipidagi frazemalar (sintaktik frazemalar) o‘tgan asrning 60
-yillarida
tilshunoslarda jiddiy qiziqish uyg‘ota boshladi. Jumladan, N.Y.Shvedova frazeologik
qurilmalarning sintaktik tuzilishini o‘rganishga e’tibor qaratdi. U sintaktik jihatdan
frazeolo
gik hamda erkin qurilmalar o‘rtasidagi farqni aniqlab, gap qolipidagi frazemalarni
tavsiflab berdi.
Bundan tashqari, D.N.Shmelyov ham frazemalarning gap qolipida shakllanishi
haqida ilmiy mulohazalarini bayon etdi. U turli grammatik shaklga ega bo‘lgan sintaktik
qurilmalarning ma’nolari barqarorlik kasb eta boshlasa, frazeologik sxema vujudga
kelishini t
a’kidlaydi va misol tarzida quyidagi dialogik nutqd
an olingan parchani keltiradi:
−
Он
тебе
помог? −Да
,
помог
он
! (
Нет
,
не
помог
).
Darhaqiqat, D.N.Shmelyov ta’kidlaganidek, sintaktik qurilmalarning ma’nolari
barqarorlik kasb eta boshlasa, frazeologik sxema vujudga kelishi aniq. Biroq berilgan
misolda frazeologik sxemaning vujudga kelishi jarayoni aks etmagan. Mazkur misolda
istehzoli, kinoyali inkor ifodalanmoqda, xolos. Frazeosxema deganda kommunikativ-
predikativ birlikning shakllanishini ta’minlovchi sxemani tushunamiz. U leksik
bo‘linmaydigan, erkinlik alomatiga ega bo‘lmagan, mantiqiy
-semantik jihatdan uyushgan
muchalardan tarkib topgan sintaktik strukturani taqozo etadi.
A.M.Bushuy ta’biri bilan aytganda, buning uchun mazmuniy salmog‘i butun
grammatik-
situativ kompleksning ma’nosi bilan chambarchas bo‘gliq bo‘lgan frazeologik
xarakterli qurilma shakllanishi zarur.
Frazeosxemaning vujudga kelishi haqida «Hozirgi o‘zbek adabiy tili» darsligida
o‘rinli mulohaza bildirilganining guvohi bo‘lamiz: «Ba’zi frazeologizmlar turli rivoyat,
aqida, tushunchalar bilan bog‘lanadi. Bunday frazeologizmlarning ma’nosini tarkibidagi
s
o‘zlar ma’nosidan keltirib chiqarib bo‘lmaydi:
…ko‘zim uchib turgani yo‘q edi
-ku, qayoqdan
bilib chiqa qoldingiz?
(Rahmat Fayziy) Oddiy xalq o‘rtasida «ko‘z uchsa», biror hodisa yuz
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
95
beradi, kimdir keladi degan tushuncha bor. Ko‘zi
uchmoq
frazeologizmining ma’nosi a
na
shu
tushunchaga bog‘lanadi»
.
Ko‘rinadiki, frazeosxemaning vujudga kelishi sababi frazeologizmning shakllanishi
bilan bog‘lanadi. Boshqacha aytganda, frazemaning frazeosxema hosil qilishida tayyor
qolip bo‘lmaydi. Masalan, Joni halqumiga tiqildi;
Joni hiqildog‘iga keldi; When pigs fly
(Cho‘chqalar uchganda − Tuyaning dumi yerga tekkanda);
Don’t ride а high horse
(Baland
otga minma − Burningni osmonga ko‘tarma) kabi frazemalarning shakllanishi tayyor
qoliplarga asoslanmagan. Ular faqat xalq tomonidan aytilgan bir frazemaning variantlarini
taqozo etadi. Zero, frazemalar milliy til boyligi sifatida biror qolip asosida tuzilmaydi.
Ammo P.A.Lekant gap qolipidagi frazemalarni so‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi
Ahvollar
qanday?, Nima yangiliklar bor?,
Xayrli tun kabi gaplar singari shtamplardan iboratdir deb
izohlaydi.
Bizningcha, P.A.Lekantning fikri e’tirozli ko‘rinadi. Birinchidan, shtamp asosidagi
gaplar rasmiy uslubda qo‘llanadi:
So‘zga chiqdilar; Majlis qaror qabul qiladi;
Mutasaddilarga yuklatilsin
kabi. Demak,
Ahvollar qanday?, Nima yangiliklar bor?,
Xayrli tun
kabilarni ham shtamp deb bo‘lmaydi. Ikkinchidan, ayrim frazemalarning ma’nosi o‘xshab,
o‘z muqobillariga ega bo‘lishini ham qolip asosida shakllangan deyish noo‘rindir.
Ayrim tilshunoslar so‘roq shaklidagi
Что было делать?
(Nima qilish kerak edi?)
;
А
какой толк? (
Nima foyda
?); Кто его обижает? (
Kim uni xafa qilyapti?)
xilidagi gaplarni
ham gap qolipidagi frazemalr jumlasiga kiritadilar . Buning qaysi mezonlarga asoslangani
aniq emas. Bizningcha, ular bu so
‘
roq gaplardan kinoyali tag ma
’
no anglashilayotganini
e
’
tiborga olgan bo
‘
lsalar kerak:
Nima qilish kerak edi?
(Quchoq ochib kutib olish kerak
edimi?) kabi. Ammo bunday holatni frazeologizmga tenglashtirib bo‘lmaydi.
Ba’zi ishlarda maqollarning
ham gap qolipidagi frazemalar ekanligi ta’kidlanadi .
Ammo bunday mulohazaga V.P.Jukov e’tiroz bildiradi: «Maqol va matallar
frazeologizmlardan tarkibiy va grammatik jihatdan farq qiladi. Zero, ularning semantik
mazmuni tushunchalarga emas, hukmlarga asoslanadi. Shuning uchun maqol va matallar
frazeologizmlarga x
os bo‘lgan ma’no ifodalamaydi».
Mazkur fikrga qo‘shilsa bo‘ladi. Zotan, sintaktik frazemalar gap qolipida bo‘lsa ham,
tushuncha ifodalaydi:
yulduzni benarvon uradi
(uddaburo, epchil) kabi. Maqol esa tugal fikr
ifodalaydi:
Dehqon bo‘lsang, shudgor qil, mulla bo‘lsang, takror qil
kabi. Bundan tashqari,
maqollar sodda gap, MSQ (murakkab sintaktik qurilma) maqomida kelishi ham mumkin.
Bizningcha, ko‘chma ma’noda qo‘llanuvchi, semantik jihatdan muchalari o‘zgarmas
bo‘lgan maqollarnigina frazemalarning maxsus turiga kiritish mumkin:
Begona tuproq −
devona tuproq
.
Har kim o‘z qarichi bilan o‘lchar; Two dogs оvеr one bone seldom agree
((Bir
suyakka ikki it rozi bo‘lmaydi) Ikki qo‘chqorning boshi bir qozonda qaynamas). Ammo
shunda ham ularning ma’nosi frazemalardek bitta so‘zga teng kelmaydi. Ularni gap
bo‘laklariga ham ajratsa bo‘ladi.
Bu haqda mulohaza yuritgan Y.Y.Avaliani ham maqollar va frazeologik iboralar
o‘rtasidagi turg‘unlik maqomining keskin farq qilishini ta’kidlaydi.
Y.Y.Avalianing mulohazalari bilan to‘liq qo‘shilsak bo‘ladi. Chunki masalaga bu
tarzda yondashish frazeologiyaning mustaqil soha sifatida tadqiq etilishiga asos
bo‘lmoqda. Bizningcha, uni leksikologiyaning bir bo‘limi tariqasida o‘rganish maqsadga
muvofiqdir. Ammo frazeologik iboralarni maqollar bilan qorishtirib yuborish ilmiy
ishlarda hanuzgacha kuzatilmoqda.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
96
A.I.Smirnitskiy maqol va aforizmlar haqida fikr yuritib shunday deydi: «Aytish
lozomki, maqol kabi birliklar har qanday matnda qayta-qayta ishlatilaverishi mumkin,
biroq ular o‘z holicha xalq og‘zaki ijodi namunalari bo‘lib, til birligi hisoblanmaydi».
Bizningcha, olimning maqol kabi tushunchalarning til birligi bo‘la olmasligi
xususidagi fikriga qo‘shilib bo‘lmaydi. Maqollar og‘zaki ijod namunalari bo‘lib,
frazeologiyaning tekshiruv obyekti qatoridan o‘rin olmasligi mumkin, ammo ular til birligi
darajas
idagi maqomini yo‘qotmaydi. Zero, nutqni shakllantiruvchi vositalar borki, ular
tafakkurni ifoda etuvchi belgilar yig‘indisini tashkil etadi.
Gap qolipidagi frazemalar haqida so‘z borganda,
idiomatik
ma’no xususida ham
to‘xtalib o‘tishga to‘g‘ri keladi. «
Idioma
» deganda sintaktik hamda semantik tuzilishiga ega
bo‘lgan ma’lum bir tilning o‘ziga xos xususiyatlarini ochib beruvchi ko‘chma ma’nodagi
so‘zlar birikuvini tushunamiz. Idiomaning umumiy ma’nosi o‘zining tarkibiy qismlari
mazmuniy salmog‘idan anglashilmaydigan turg‘un birikmalarni, gap qolipidagi
frazemalarni taqozo etadi. Masalan,
arpasini xom o‘rmoq, to wear one’s heart on one’s sleeve
(«yuragini qo‘lida tutmoq» –
samimiy muomala qilmoq) kabi. Demak, idiomatik ma’no
maqollar yoki parafrazalar uchun ahamiyatsiz bo‘lib qoladi. Zero, bunday birliklarda
tarkibiy qismlar o‘z ma’nolarini qisman bo‘lsa
-da saqlaydi.
R.
A.Budagov ham idiomatik ma’noning maqol va hikmatli so‘zlarga taalluqli
emasligini ta’kidlaydi hamda uning to‘rt xil xususiyatga ega ekanligini keltirib o‘tadi:
a) tarkibiy butunligining alohida qismlarni tashkil etmasligi;
b) obrazlilik;
d) komponentlarining ma’nosi uning o‘ziga aloqador emasligi, ya’ni butunlay
boshqa mazmunni ifodalashi;
e) boshqa tillarga tarjima qilinmasdan shu holatga xos bo‘gan muqobillarining
berilishi.
Biz ham olimning fikrini to‘g‘ri deb hisoblaymiz va idiomatik ma’noni ko‘chma
ma’nodagi birikmalarga, gap qolipidagi frazemalarga tegishli ekanligini ta’kidlaymiz.
Umuman, idiomatik ma’noning maqol, matal, parafrazalarga ham xosligi haqidagi masala
munozar
ali bo‘lib, bu haqda tilshunoslar fikri mushtarak emas. Masalan, A.B.Kunin,
N.M.Shanskiy, I.I.Chernishyova, L.I.Royzenzon kabi olimlar maqollarni frazeologizmlar
sifatida o‘rganishsa , M.M.Kolimenko, A.M.Babkin, M.T.Tagiyevlar bunday qarashni inkor
etishadi.
Ingliz tilshunoslarining frazeologiya muammolariga bag‘ishlangan tadqiqotlari ko‘p
emas. Mavjudlarida ham frazeologizmlar haqida ilmiy-
nazariy ma’lumotlar muxtasar
berilgan. Aniqrog‘i, frazeologiyaning leksikologiyaning bir bo‘limi ekanligiga e’tibor
qaratilmagan. O‘tgan asrning 80
-90-yillarida U.Weinreich, Ch.Fillmor, A.Goldberg kabi
olimlar tomonidan bajarilgan tadqiqotlarda ham buning dalilini ko‘ishimiz mumkin.
Masalan, Ch.Fillmor «Regularity and idiomaticity in grammatical constructions: the case of
«let alone» » (Grammatik konstruktsiyalarda muntazamlilik va idiomativlik: «let alone»
formasining qo‘llanishi holatida) nomli maqolasida grammatik idiomalar, pragmatik
idiomalar, formal idiomalar, idiomalar tipologiyasi, idiomalarning kodlashivi xususida
mulohazalarini bayon etgan.
A.V.Velichko dissertatsiyasida frazeologizatsiyalashgan gaplar tuzilishining tasnifini
beradi. Tasnifning ko‘p o‘rinlarida misollardagi gaplar qaysi xususiyatiga ko‘ra
frazeologizatsiyalashgani aniq emas. Masalan:
с
союзами
: 1)
членимые
предложения
типа
Люди
как
люди
–
Все
люди
как
люди
;
Все
они
люди
как
люди
и
2)
нечленимые
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
97
инфинитивные
предложения
:
Нет
чтобы
(
Нет
бы
)
помолчать
(bog‘lovchilar bilan
:
1)
Odamlardek odamlar
–
Barcha odamlar odamlar kabi
; Ularning barchasi odamlar kabi
odamlardir va 2) bo‘linmaydigan infinitiv gaplar:
Jim bo‘lish o‘rniga
) kabi misollar
keltiriladi.
Bunday holat rus tilidagi biror bir frazeologik lug‘tda ham uchramadi. Agar
Все
люди как люди, один черт в колпaке
deb berilganda edi to‘g‘ri bo‘lar edi. Rus tilidagi
mazkur frazema bir o‘zi hammadan ajralib turadigan kishiga nisbatan qo‘llanadi (
белая
ворона
–
oq qarg‘a kabi). Ma’lumki, frazeologizmlar o‘z ma’nosida ishlatilmaydi.
A.V.Velichkoning misollarida buni ko‘rmaymiz.
L.A.Pitrovskaya tadqiqotini tilning emotsional baho formalarini o‘rganishga
bag‘ishlaydi. Ishning tekshiruv obyekti sifatida emotsional undovlarga e’tibor qaratadi va
emotsionallikni mantiqiylikka bog‘lab,
Это в 18 том веке!; Что вы говорите!; А еще
инженер!; Вот молодец!; Подумаешь, герой!; Менделеев мне нашелся!
kabi gaplarni
nutqning sintaktik jihatdan shakllanishida xizmat qiluvchi barqaror undovlar deb
izohlaydi.
Bizningcha, mazkur gaplarning barqarorlik maqomida o‘rganilishi izohtalab
ko‘rinadi. Zero, barqarorlik kasb etgan birliklarning tarkibiy qismlari o‘zgarmas bo‘ladi.
Masalan,
Almisoqdan qolgan, Qanday tili bordi, Oti ulug‘, suprasi quruq, Gap (so‘z) bo‘lishi
mumkin emas
kabi. Mazkur gap qolipidagi frazemalar komponentlarining mazmuniy
munosabatlari ham, sintaktik munosabatlari ham o‘zgarmas holga kelib qolgan va ular til
boyligimizda tayyor holda mavjuddir. Ammo L.A.Pitrovskaya keltirgan misollarning
komponentlarini bema
lol o‘zgartirsa bo‘ladi, chunki ular barqarorlikdan yiroq bo‘lib,
komponenti o‘zgargan taqdirda ham a
vvalgi mazmunini saqlab qoladi. Qiyoslang:
Это в
18 том веке! –
Это в 17 том веке!; Что вы говорите! –
Что ты говоришь!; А еще
инженер! –
А еще парикмахер!; Вот молодец! –
Вот мудрец!; Подумаешь, герой! –
Подумаешь, спортсмен!; Менделеев мне нашелся! –
Энштейн мне нашелся!
Rus tilshunosligida talaygina ishlarda shu kabi holatning gap qolipidagi frazemalar
sxemasida o‘rganilayotganini kuzatamiz . Ammo T.A.Tulina muammo yechimining bu
tarzda hal etilishiga e’tiroz bildirib, mazkur tuzilishdagi gaplarning frazeologizmlarga
aloq
ador emasligini, ularning erkin strukturali sodda gaplar ekanligini to‘g‘ri ta’kidlaydi .
Ammo, negadir, T.A.Tulinaning fikriga e’tibor qaratilmadi.
Bu haqda o‘zbek tilshunosligida bajarilgan ishlarda o‘rinli fikrlar aytiladi. Masalan,
Y.Sh.Rahmatova «Sodda gap qolipli (N+V modelli) frazemalarning struktural
imkoniyatlari» nomli maqolasida gap strukturali frazemalarning sintaktik modellari asosi
gap st
rukturasi kabi turli so‘z turkumlaridan tarkib topishini, ko‘pincha ot+fe’l so‘z
turkamlariga mansub bo‘lishini ta’kidlaydi hamda quyidagi misollarni keltiradi:
olma pish
–
og‘zimga tush, ko‘ngli ga‘sh bo‘ldi, ko‘zi ochildi
.
Sh.Rahmatullayev ta’biri bilan
aytganda,
ibora tarkibida qatnashgan so‘zlar orasidagi sintaktik bog‘lanish o‘z kuchini saqlaydi,
o‘lmaydi, faqat ichki bo‘ladi.
Shuni aytish kerakki, frazema tarkibini sintaktik tahlil qilish mikrosintaksisning
tekshiruv obyekti hisoblanadi. Buni yuqorida gap qolipidagi frazemalarga to‘g‘ri
keltirilgan misollarda ko‘rishimiz mumkin. Ularda so‘z maqomidagi sintaktik qurilmalar
aks e
tgan bo‘lib, operandlari o‘zaro operatorlar ko‘magida sintaktik aloqaga
kirishayotganini kuzatamiz.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
98
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Авалиани Ю.Ю. К изучению иранской фразеологии//Материалы
конференции «Актуальные вопросы современного языкознания и лингвистическое
наследие Е.Д.Поливанова».
-
Самарканд: СамДУ им. Алишера Навои, 1964.
-
С.112.
2.
Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов.
-
М.: Советская
энциклопедия, 1969.
-
С.165.
3.
Архангельский В.Л. Устойчивые фразы в современном русском языке:
основы теории устойчивых фраз и проблемы общей фразеологии.
-
Ростов н. Д.: Изд.
-
во Ростов. ун
-
та, 1964.
4.
Балли Ш. Краткий очерк стилистики.
-
М.: Эдиториал УРСС, 1905.
-
С. 43
-57.
5.
Бердник Л.Ф. Вопрос как отрицание//Русская речь, 1974, № 1.
-
С. 52
-55;
Валимова Г.В. Функциональные типы предложения в современном русском языке.
-
Ростов
-
н. Д.: Изд
-
во Ростов. ун
-
та, 1967.
-C.80.
6.
Будагов Р.А. Введение в науки о языке.
-
М.: Просвещение, 1965.
-
С.117.
7.
Бушуй А.М. Типологические серии тавтологических образований
фразеологизированного характера//Вопросы фразеологии. Труды Самаркандского
ун
-
та.
-
Самарканд: СамГУ, 1971.
-
С.35
-36.
8.
Величко А.В. Предложения фразеологизированный структуры в русском
языке//Дисс. на соиск. уч. степени док. филол. наук.
-
М.: Гос. институт русского
языка им. А.С.Пушкина, 2016.
-
С. 136.
9.
Жуков В.П., Жуков А.В. Русская фразеология.
-
М.: Высшая школа, 2006.
-
С.19.
10.
Касаткин Л.Л., Колубков Е.В., Лекант П.А. Краткий справочник по
современному русскому языку.
-
М.: Высшая школа, 1995.
-
С.59.
11.
Кайгородова И.Н. Проблемы синтаксической идиоматики (на материале
русского языка). Монография.
-
Астрахань: Изд
-
во Астраханского гос. пед. ун
-
та,
1999; Смирнов Г.Н. Синтаксическая фразеологизация простых и сложных
предложений//Фразеология и синтаксис (Под ред. Н.А.Андрамоновой).
-
Казань:
Изд
-
во Казанского ун
-
та, 1982.
12.
Кунин А.Б. Английская фразеология.
-
М.: Высшая школа, 1970; Шанский
Н.М. Фразеология современного русского языка.
-
СПб.: Специальная литература,
1996; Чернышева И.И. Фразеология современного немецкого языка.
-
М.: Высшая
школа, 1970; Ройзензон Л.И. Лекции по общей и русской фразеологии.
-
Самарканд:
СамГУ, 1973.
13.
Колыменко М.М. Сочетаемость лексем в русском языке.
-
М.: Просвещение,
1973; Бабкин А.М. Русская фразеология, ее развитие и источники.
-
Л.: Наука, 1970;
Тагиев М.Т. Глагольная фразеология современного русского языка.
-
Баку: Маариф,
1966.
14.
Кирдяшкина Д.В., Фоломеев А.А. Античные фразеологизмы –
с
доисторических времен до современности//Актуальные научные проблемы в мире
(глазами молодых исследователей), 2016. Том 2.
-
С. 1173
-1174.
15.
Лекант П.А. Синтаксис простого предложения в современном русском
языке.
-
М.: Высшая школа, 1974.
-C.151-153.
16.
Пиотровская Л.А. Эмотивные высказывания как объект лингвистического
исследования.
-
СПб: Яз. центр СПбГУ, 1994.
-
С. 20.
17. Rahmatova Y.Sh. Sodda gap qolipli (N+V modelli) frazemalarning struktural
imkoniyatlari//XXI asr tilshunosligi: tahlil va talqin. №3(1), 2013, 87
-b.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
99
18.
Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг изоҳли фразеологик луғати.
-
Тошкент:
Ўқитувчи, 1978, 10
-
б.
19.
Смирницкий А.И. Лексикология английского языка.
-
М.: Изд
-
во лит
-
ры на
ин. языках, 1956.
-
С.16
-17.
20.
Срезневский И.И. Комментарии по образованию слов из выражений.
Сборник Отделения русского языка и словесности Императорской академии наук.
1873, 10 (6
–
9): LXVI
–
LXXV.
21.
Sulaymonova N. Mahmud Zamaxshariyning «Asosu
-l-
balog‘a» asari va unda
frazeologizmlarning qo‘llanishi//O‘zbekiston (til va madaniyat, tarjimashunoslik). № 1(3),
2021, 115-b.
22.
Тулина Т.А. Типы предложений с тавтологией главных членов в русском
языке// Исследования по современному русскому языку. Сборник статей,
посвященный
памяти
Е.М.Галкиной
-
Федорук
(Под
ред.
Т.П.Ломтева,
А.А.Камыниной).
-
М.: Изд
-
во Моск. ун
-
та, 1970.
-
С.
241-256.
23.
Шоабдураҳмонов Ш., Асқарова М., Ҳожиев А., Расулов И., Дониёров Х.
Ҳозирги ўзбек адабий тили. I қисм.
-
Тошкент: Ўқитувчи, 1980, 140
-
б.
24.
Шокиров Т.С., Кенджаева М.С. Фразеологические единицы в восточных
словарях//Фундаментальные исследования. № 2 (часть 14), 2015.
-
С. 3196
-3200.
25.
Шведова Н.Ю. Очерки по синтаксису русской разговорной речи.
-
М.:
Наука,1960.
26.
Шмелев Д.Н. Экспрессивно
-
ироническое выражение отрицания и
отрицательной оценки в современном русском языке//Вопросы языкознания,
1958, № 6.
-
С.63
-75.
27.
Янко
-
Триницкая Н.А. Эмотивность языковых единиц разных уровней
языка//Известия АН СССР: Серия литературы и языка,1969, вып. 5, том XXVIII.
-
С.
429-436.
28.
Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати.
-
Тошкент:
Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2002,
124-
б.
29. Breal M. Essai de semantique. Science des significations. -Paris, 1897.
30.
Le Trésor de la langue française informatisé. Dict. de la lang. du XIX
-e et du XX-e
s. (1789-1960)/Centre nat. de la rec. sci., Inst. nat. de la lang. fr., Nancy; (Sous la dir. de B.
Quemada). -
Paris: Gallimard, 1990; Rober P. Le Dictionnaire alphabéti
que et analogique de
la langue française. Les mots et les associations d’idées.
-Paris: 1964.
31. Goldberg A. Constructions: A construction grammar approach to argument
structure. -Chicago: University of Chicogo Press, 1995, 265 p.
32. Smith L. Words and idioms. -Ann Arbor: University of Michigan, 1959; Weinreich
U. Languages in contact. -New York: Mouton, 1964; Makkai A. Idiom structure in English. -
New York: Mouton, 1972.
33. Weinreich U. Problems in the Analysis of Idioms: Substance and Structure of
Language. -LA: University of California Press, Berkley and Los Angeles, 1984; Fillmore Ch.J.
Regularity and idiomaticity in grammatical constructions: the case of «let
alone»//
Language, 1988, No.64 (3). -P.501-538;