Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
National and world values of people and their diversity
Sanam OSTONOVA
Bukhara State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
25 October 2024
The formation and implementation of values are influenced
by the environment in which people live, natural conditions,
methods of trust, professional skills, and lifestyle. In general,
values are a reflection of cultural trends and spiritual wealth,
shaped and developed through the historical progression of
society. These values have a positive impact on social
development in the past, present, and future, and they gain social
significance as they become embedded in people's
consciousness.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
values,
national,
youth,
folklore,
Uzbekistan,
manners,
family,
society,
media,
internet.
Milliy va dunyo xalqi qadriyatlari va ularning xilma-xilligi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
qadriyatlar,
milliy,
yoshlar,
xalq og‘zaki,
O‘zbekiston,
odob-axloq,
oila,
jamiyat,
mediya,
internet.
Qadriyatlaming shakilanishi, ularga amal qilish imkoniyatlari
kishilar yashagan muhit, tabiiy sharoitlar, ishonch usuli, kasb
malakalari yoki turmush tarzi bilan xam bog‘liqdir. Umuman
olganda, qadriyatlar jamiyat tarixiy taraqqiyoti jarayonida
shakllangan va rivojlangan, o o‘tmishida, hozirgi ku
nda va
kelajakda xam ijtimoiy taraqqiyotiga ijobiy ta’sir etadigan, kishilar
ongiga singib ijtimoiy ahamiyat kasb etadigan moddiy va ma’naviy
boylikdir O‘zbekiston yoshlari va xalqining turli millat
qadriyatlariga qiziqishi ham shundan dalolat beradi.
1
Lecturer, Department of English Linguistics, PhD, Bukhara State University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
106
Национальные и мировые ценности народов и их
многообразие
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Ценности,
национальные,
молодежь,
фольклор,
Узбекистан,
нравы,
семья,
общество,
СМИ,
Интернет.
Формирование ценностей и возможности их реализации
также зависят от среды, в которой живут люди, природных
условий, уровня доверия, профессиональных навыков и
образа жизни. В целом ценности представляют собой
материальные и духовные богатства, сформировавшиеся и
развивавшиеся на протяжении исторического пути
общества. Они оказывают положительное влияние на
общественное развитие в прошлом, настоящем и будущем,
приобретая социальную значимость и закрепляясь в
общественном сознании.
Milliy Qadriyatlaming shakilanishi, ularga amal qilish imkoniyatlari kishilar
yashagan muhit, tabiiy sharoitlar, ishonch usuli, kasb malakalari yoki turmush tarzi bilan
xam bog‘liqdir. Umuman olganda, qadriyatlar jamiyat tarixiy taraqqiyoti jarayonida
shakllangan va rivojlangan, o‘tmishida, hozirgi kunda va kelajakda xam ij
timoiy
taraqqiyotiga ijobiy ta’sir etadigan, kishilar ongiga singib ijtimoiy ahamiyat kasb etadigan
moddiy va ma’naviy boylikdir O‘zbekiston yoshlari va xalqining turli millat qadriyatlariga
qiziqishi ham shundan dalolat beradi. qadriyatlarimiz ming yilla
rdan beri xalq og‘aki
ijodida kuylanib, kengayib boyib kelmoqda.Xususan milliylik o‘zbek xalqiga xos bo‘lib
hozirgi kunda yoshlarimizga ham etib kelgan milliylik ularning kiyinish odobiga rioya
qilishlaridan ham bilsak bo‘ladi.Turli millat xalqlarida ham mavjud bo‘lgan qadriyatlar
o‘zaro o‘z xalqiga mansub bo‘lgan shaklda xalq og‘zaki ijodida shakllanib kuylanib
kelmoqdaki bundan bizning yoshlarimiz ham tele -
mediya, internet orqali o‘rganib
kelmoqdalar. Milliy qadriyatlar - millat uchun muhim ahamiyat kasb etadigan, etnik jihat
va xususiyatlar bilan bog‘liq bo‘lgan qadriyatlar shakllidir.
Dunyoda o‘ziga xos qadriyatlari bo‘lmagan millat yo‘q. Milliy qadriyatlar millatning
tarixi, yashash tarzi, ma’naviyati hamda madaniyati bilan uzviy bog‘liq holda namoyon
bo‘ladi.
Oila - muqaddas tushuncha. Oila qurish -
o‘ta mas’uliyatli ish. «Oila
- eskilik unsuri
emas». U muqaddas, oilada millat kelajagi mujassam. Yoshlarni tarbiyalashda, kamolga
etkazish, ilm-hunar berish, uyli-joyli qilish - aksariyat oilalarning eng oliy maqsadidir...
Mahalla -
o‘z
-
o‘zini boshqarishning o‘zbek xalqi yaratgan eng katta
yutug‘i, oqilona
shaklidir. Mahalla - tarbiya maskani, har bir oilaga tayanch va suyanch ekanligi
ko‘pchilikka ayon. Qo‘ni
-
qo‘shnichilik munosabatlari uzoq tarixga ega bo‘lib, asrlar
davomida bu borada muayyan qadriyatlar shakllangan. «Yon qo‘shnim
- jon
qo‘shnim»,
«Hovli olma
-
qo‘shni ol», «Uzoqdagi qarindoshdan yaqindagi qo‘shni afzal» va h.k.
Keksalarga hurmat - inson hayotiy tajribasi davomida shakllangan qadriyat. Jonli tabiatda
hayot uchun kurash qonuniyati mavjud. Nasl qoldirish, yagi avlodga mehr
qo‘yish, uni
oyoqqa turg‘azish jon fido qilish hollari aksariyat hayvonlarda kuzatiladi. Ammo,
qariyalarni e’zozlash, keksalarga ehtirom, mehr
-
muruvvat ko‘rsatish
- insoniy fazilatdir.
Bularsiz milliy g‘oyamizni tasavvur eta olmaymiz.
Qadriyatlaming shakilanishi, ularga amal qilish imkoniyatlari kishilar yashagan
muhit, tabiiy sharoitlar, ishonch usuli, kasb malakalari yoki turmush tarzi bilan xam
bog‘liqdir. Umuman olganda, qadriyatlar jamiyat tarixiy taraqqiyoti jarayonida
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
107
shakllangan va rivojlangan, o‘tmishida, hozirgi kunda va kelajakda ham ijtimoiy
taraqqiyotiga ijobiy ta’sir etadigan, kishilar ongiga singib ijtimoiy ahamiyat kasb etadigan
moddiy va ma’naviy boylikdir O‘zbekiston yoshlari va xalqining turli millat qadriya
tlariga
qiziqishi ham shundan dalolat beradi. Qadriyatlar deganda biz narsa va voqealar, jamiyat
moddiy va ma’naviy boyliklarning ahamiyatini ifodalash uchun qo‘llaniladigan tushuncha.
Milliy-
ma’naviy qadriyatlar –
“milliylik” “ma’naviyat” va “qadriyat” tu
shunchalari
kesishgan nuqtada jamlashgan ijtimoiy hodisalarni o‘z ichiga oladi.
Deylik ayrim millatlar tarixiy taraqqiyot davomida ishlab chiqarishning ma’lum
saxasida yuksak layoqatni shakllantirgan, tarbiya, tafakkurning ta’siri yo‘nalishiga e’tibor
beradi. Milliy xarakterida, hayotga, ijtimoiy hodisalarga munosabatida o‘ziga xoslik
lari bor.
Axloqiy, huquqiy, siyosiy madaniyat sohalaridagi xatti-
harakatlarda ham ma’lum ijobiy
tafovutlar uchraydi. Bunga o‘xshash rang
-baranglik nafaqat boyligimiz, balki
taraqqiyotimiz suratini tezlashtiruvchi omil bo‘lishi mumkin. Bugun O‘zbekiston din
iy
bag‘rikenglik (tolerantlik) va millatlararo murosa borasida faqat MDH davlatlariga emas,
balki butun dunyoga namuna bo‘lmoqda. Tariximizning har qaysi davrida din doimo
odamlarda yaxshi xislatlarni ko‘paytirib, yomonlaridan xalos bo‘lishga chorlagan, yu
ksak
umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan. Bugungi kunda ma’naviy va diniy jabhalarda
kechayotgan murakkab jarayonda barcha millat va din vakillari bir-birlariga nisbatan
hamjihatlik, bag‘rikenglik va o‘zaro hurmat tamoyillariga amal qilishlari doimiy
barqarorlikning muhim omillaridan biridir.
Dunyo jamiyatida oila asosiy qadriyatlardan bo‘lib hisobladi.Oila ma’naviyatining
asosiy manbalari: milliy oilaviy qadriyatlar; Sharq va G‘arb mutafakkirlarining oila
ma’naviyati borasidagi meroslari; kitob –
insonning ma’naviy kamoloti poydevori
hisoblang
ani uchun badiiy va san’at asarlari, ommabop risolalar, ilmiy
-metodik
qo‘llanmalar, darsliklar, esdaliklar; oilaviy namunali hayotiy tajribalar; matbuot, internet,
videomateriallar, ko‘rgazmali targ‘ibot mahsulotlari (plakatlar, bukletlar va boshqalar) va
boshqalardan iboratdir. Tadqiqotlarga ko‘ra, oilaviy qadriyatlar qo‘yidagi tarbiyaviy
komponentlarni o‘z ichiga oladi: Oila ma’naviyatining asosiy mazmuni: milliy va sulolaviy
qadriyatlar asosida er-xotin, ota-ona va farzandlar, qaynona-
kelin o‘rtasida o‘zaro
ma’naviy
-
axloqiy munosabatlarga ko‘ra, kundalik hayot tartib
-qoidalariga rioya etish, oila
an’analariga muhabbat, sadoqat; bir biriga nisbatan qadr
-qimmatlilik, kamtarlik, sabr-
toqatlilik; har qanday vaziyatda o‘zini ma’naviyatini namoyon eta bil
ish; muloqot
madaniyati, ongli intizom, milliy odob doirasida so‘zlash, sermulohazaliklik; saranjom
-
sarishtaliklik, orastalilik; turli noaxloqiy illatlardan xolis bo‘lish; e’tiqodlilik, milliy iftixor
tuyg‘usiga ega bo‘lish, yurish
-turish, xatti-harakat qo
idalariga, sog‘lom turmush tarzi
(kiyinish, ovqatlanish, shaxsiy gigiyena, jismoniy salomatlikni saqlash) qoidalariga amal
qilish; ro‘zg‘orshunoslik madaniyatiga amal qilish, kattalarga hurmatda va kichiklarga
nisbatan izzatda bo‘lish; adabiyot va san’atga
muhabbatni namoyon etish; turli millat urf-
odatlari, an’analari, tili, dini va madaniyatiga hurmat, bag‘rikenglik; mehnat
madaniyatidan iboratdir.Shunga ko‘ra milliy liboslarga kelsak,o‘zbekning milliy bosh
kiyimi bo‘lgan do‘ppilarda ham farq bor.
Marg‘ilon, Andijon, Qo‘qon, Toshkent kabi ko‘hna madaniy markazlar bo‘lgan
shaharlarimizda tayyorlanadigan ushbu milliy bosh kiyimlar shu shaharlar nomi bilan
bog‘langan holda ataladi. Milliy liboslar vositasida millatlar bir
-birlari, Vatani, hududi
haqida
to‘liq tasavvurga ega bo‘ladilar. Milliy liboslar orqali xorijiy mamlakat fuqarolari
O‘zbekiston haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘ladi. Xorijiy mamlakatlarda do‘ppi, milliy
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
108
kiyimlarimizda faxr bilan yurgan vatandoshlarimizni ko‘rib ham bundan ibrat olish
mumkin. Kiyim kiyishda materiallarni, kiyim andozalarini tanlash ham kiyinish
madaniyatining asosiy talablaridan hisoblanadi. Ayol yoki erkak kishi kiyim ranglari va
turlarin
i tanlar ekan o‘zining bo‘y
-basti, qaddi-qomati, yuz tuzilishi, teri rangi, yurish
harakatlari, soch rangi, ko‘z rangiga e’tibor beriladi. Ayniqsa, milliy va zamonaviy dizayn
uyg‘un bo‘lgan liboslar qanchalik kishiga ko‘rk bag‘ishlaydi, har bir millat asl
milliylik
xususiyatlarini saqlab qoladi. Shuning uchun xotin-qizlar milliy qadriyatlarimiz, xususan,
bugungi voqelikni inobatga olgan holda kiyinish madaniyatiga rioya etishlari maqsadga
muvofiq.
Milliy
liboslarda
yurishning
o‘z
udumlari
mavjud.O‘zbek
millatiga,odobi,axloqi,gapirish,kattaga hurmat-
izzat, borasida yaqin bo‘lgan xalqlar: Turk,
Qirg‘iz, Tojik, Afg‘on, Eron va Arab lardir.
Hozirgi kunda bu xalqlarning milliy urf-
odatlarini o‘rganish ularning ruhiy ongida
o‘zbek xalqiga bo‘lgan hurmatini ko‘rinarli darajada sezish mumkinki yoshlarimiz
o‘rtasida Turk,Eron xalqi yoshlari bilan turmush qurish ham qadriyatlarning yaqinligidan
dalolat beradi.Xususan, Turk xalqi Usmoniylar davridan hozirga qadar qadrlab kelayotgan
milliy kiyim boshlari,kelin salomlar, hino bandon va to‘y tomoshalari bizning o‘zbek
xalqimizga xos joylari mavjud. Bugungi kunda Turkiya an’anaviy xalq kiyimlari Usmonli
turklar imperiyasi modasining kuchli ta’siri ostida va imperiya hukmronligi davrida va
undan keyin sodir bo‘lgan o‘zgarishlarga asoslangan. Usmonli turklar imperiyasining
chegaralari Markaziy Osio, Sharqiy Yevropa,Janubiy Yevropa,Yaqin sharq,Markaziy
Yevro
pa va Andomlining o‘zida mavjud bo‘lgan ko‘plab individual madaniyatlar, xalqlar,
dinlar va an’analarni o‘z ichiga olgan. Usmonli turklar imperiyasi madaniyati, xususan,
Usmonli modasi Usmonlilar hukmronligining o‘tgan asrlarida o‘zaro bir
-biri bilan aloqada
bo‘lgan ushbu alohida madaniyatlar va dinlarning uyg‘unligi sifatida rivojlandi.
Xalqlar aro qadriyatlarning ham o‘ziga xos milliy shakllanishi mavjud masalan,
Hindiston xalqini olsak, milliy bayramlarida biri bo‘lgan “Devali” bayramini juda sevib
nishonlaydi, bunda turli xil ranglar milliy kiyimda qizlar va bolalar birbirlariga ranglar
sochib qo‘shiqlar aytib mehr va xursandchilik hadya qiladilar.Yoki, Hindiston, Pokiston,
Afg‘oniston, Arabiston xalqi yoshu qarisi milliy kiyinishda dunyoning qaysi chekkasida
yashamisnar o‘z milliy kiyimlarini qadrlab avaylab kiyadilar.Bundan xulosa shu
ki
dunyoning barcha millati o‘z diniy va dunyoviy qadriyatlarini qadrlab aloddan avlodga
etkazadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Ж.Туленов. Қадриятлар фaлсaфaси.
-
Т.: 1998.
2. Aчилдиeв A.C. Миллий ғоя вa миллaтлaрaрo мyнoсaбaтлaр.
-
Т., Ўзбекистон,
2004
4. Islom Karimov. "Yuksak ma'naviyat yengilmas kuch" Toshkent Ma'naviyat 2008
5. Shavkat Mirziyoyev. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. Toshkent O'zbekiston 2017
6. National traditions and rituals in modern Uzbekistan (basing on the analysis of
Uzbek traditional meal “Palov”
7. UZBEK CLOTHES THROUGH THE PRISM OF THE NATIONAL CUSTOMS AND
TRADITIONS OF THE ETHNOS AT THE XIX - XX CENTURIES
