Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Symbolic expression of the Cacnus bird in Uzbek and
English culture
Termez State Pedagogical Institute, Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
25 October 2024
This article examines the image of the Cacnus bird in Uzbek
and English cultures, as well as its various interpretations.
Particular attention is paid to the views of English-speaking and
Uzbek-speaking researchers on the symbolism and meaning of
this mythical bird.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
image,
culture,
bird, concept,
idea,
fantasy,
Uzbek language,
English language, people,
literature.
O’zbek va ingliz madaniyatida qaqnus qushining ramziy
ifodasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
obraz,
madaniyat,
qush,tushuncha,
g’oya,
aqnus,
o’zbek tili,
ingliz tili,
xalq,
adabiyot.
Ushbu maqolada asosan Qaqnus qushining o‘zbek hamda ingliz
madaniyatida qushning turli xildagi obraz tushunchasi hamda
ularning turli xil
ifodalanishi va ingliz va o‘zbek tilidagi olimlarning
qaqnus qushi haqidagi fikrlari.
1
Lecturer, Termez State Pedagogical Institute, Doctoral candidate, Termez State University.
E-mail: Muklisa6881@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
193
Символическое выражение птицы Какнус в узбекской и
английской культуре
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
образ,
культура,
птица,
концепт,
идея,
фантазия,
узбекский язык,
английский язык,
народ,
литература.
В данной статье рассматривается образ птицы Какнус в
узбекской и английской культурах, а также его различные
интерпретации. Особое внимание уделяется взглядам
англоязычных и узбекоязычных исследователей на
символику и значение этой мифической птицы.
KIRISH
Inson madaniyati boy va ko
ʻ
p qirrali bo
ʻ
lib, unda turli xil ramziy tushunchalar,
g
ʻ
oyalar va his-tuyg
ʻ
ularni ifodalovchi obrazlar muhim rol o
ʻ
ynaydi. Obrazlar inson ongida
voqelikning mavhum tasvirini yaratadi, g
ʻ
oyalarni o
ʻ
zlashtirish, tushunish va ularni
boshqalarga etkazishda asosiy vosita hisoblanadi. Ushbu maqolada madaniyatda obraz
tushunchasi tahlil qilinadi, uning xususiyatlari, turlari, funksiyalari va ahamiyati chuqur
o
ʻ
rganiladi. Qushlar insoniyat tarixi davomida madaniyatlarda muhim rol o
ʻ
ynagan. Ular
erkinlik, umid, ruhiylik va tabiat bilan bog
ʻ
liqlik kabi tushunchalarni ifodalaydi. Bu
maqolada O
ʻ
zbek va Ingliz madaniyatlarida qush obrazining imrad usulida taqdim etiladi.
Ikki madaniyatning ramziylik, adabiyot, san
’
at va urf-odatlarda qush obrazining qanday
aks etganligini o
ʻ
rganib chiqamiz. Obraz - bu inson ongida mavhum yoki reallikning ramziy
ifodasi, u lug
’
aviy ma
’
nodan tashqari qo
’
shimcha ma
’
no va hissiyotlarni o
’
zida aks ettiradi.
[1] U shuningdek, san
’
at asarlarida, adabiyotda, musiqada, teatrda va boshqa madaniy
sohalarda ishlatiladigan ramziy tushuncha bo
ʻ
lib, u xalqning mentaliteti, dunyoqarashi,
tarixi va qadriyatlarini aks ettiradi. [2] Feniks - o'lmas qush bo'lib, u davriy ravishda qayta
tiklanadi yoki boshqa yo'l bilan qayta tug'iladi. U yunon mifologiyasining bir qismi bo'lsa-
da, Misr va Fors mifologiyasi kabi ko'plab madaniyatlarda o'xshashlarga ega. Quyosh bilan
bog'langan feniks o'zidan oldingisining kulidan ko'tarilib, yangi hayotga ega bo'ladi. Ba'zi
rivoyatlarda u alanga va yonish ko'rinishida nobud bo'ladi, desa, ba'zilari esa qayta
tug'ilishdan oldin shunchaki o'lib, parchalanadi.[3] Folklorshunoslar qoʻllay
digan vosita
—
“Xalq adabiyoti motivlari koʻrsatkichi”da feniks B32 motivi sifatida tasniflangan.[4]
Feniksning kelib chiqishi Gerodot va keyinchalik 19-asr olimlari tomonidan Qadimgi
Misrga tegishli, ammo boshqa olimlar Misr matnlariga klassik folklor ta'sirida bo'lgan
bo'lishi mumkin deb o'ylashadi. Vaqt o'tishi bilan feniks motifi tarqaldi va turli xil yangi
uyushmalarga ega bo'ldi; Gerodot, Lukan, Pliniy Elder, Rim papasi Klement I, Laktantiy,
Ovid va Sevilyalik Isidorlar feniks naqshini qayta hikoya qilish va etkazishga hissa
qo'shganlardir. Vaqt o‘tishi bilan, o‘zining kelib chiqishidan tashqari, feniks turli xil
"umuman yangilanishni, shuningdek quyoshni, vaqtni, Rim imperiyasini, metempsikozni,
muqaddaslashishni, tirilishni, samoviy jannatdagi hayotni, Masihni, Maryamni, bokiralikni,
ajoyib insonni ramziy qilishi mumkin edi. , va nasroniy hayotining ba’zi jihatlari".[5] Ba'zi
olimlarning ta'kidlashicha, "De ave phoenice" she'ri mifologik feniks motivini Masihning
tirilishining ramzi sifatida taqdim et
ishi mumkin.[6] O’zbek madaniyatida ham feniks
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
194
qushi ya’niy qaqnush qushi ham koplab asarlarda va shu bilan birgalikda qaqnus qushi
o’zbek madaniyatida alohida o’rin tutadi va ko’plab manbalarda ko’plab ma’lumotlar
keltirilgan jumladan,qaqnus qushining kelib chiqishiga nazar solsak,Qaqnus qushi qadimgi
Misr, Yunon va Sharq madaniyatlarida uchraydi. Ularning afsonalarida u oʻzining olovda
kuyib, kuldan qayta tiklanish qobiliyati bilan tasvirlanadi. [7] Oʻzbek xalqining an’analari
va folklorida ham qaqnus oʻz oʻrnini topgan. U turli xil ertaklar, afsona
lar va hikoyalarda
uchraydi. Masalan, “Qaqnus” ertakida bu qushning oʻlimdan qayta tiklanish va yaxshilik
ramzi sifatida qaralishi koʻrsatiladi. [8] Oʻzbek Madaniyatida Qaqnusning ko’plab Ramziy
Ma’nolari uchrab turadi, misol tariqasida, oʻlim va Qayta Tugʻilish: Qaqnus qushi oʻlim va
qayta tugʻilish siklini ramziy ravishda aks ettiradi. Bu qush oʻzining olovda kuyishi va
kuldan qayta tiklanishi orqali hayotning doimiy oʻzgarish va yangilanish jarayonini
ifodalaydi. [9]
Umrbod Davom Etuvchi Hayot:
Qaqnus o
ʻzining oʻlimdan qayta tugʻilish
qobiliyati bilan umrbod davom etuvchi hayotni, vaqtsiz hayotni va oʻlimdan ustun turishni
ramziylashtiradi. [10]
Oʻzgarish va Yangilanish:
Qaqnusning qayta tugʻilishi yangilanish,
rivojlanish va oʻzgarishni anglatadi. U insonning oʻz ichki dunyosini oʻzgartirish, yangi
bosqichga oʻtish va oʻzining ruhini tozalash qobiliyatini ifodalaydi. [11]
Umid va
Qutqarish:
Qaqnus afsonalarida oʻlimdan qayta tugʻilish insonlarga umid va qutqarishni
beradi. U qiyinchiliklarga qaramay hayo
t davom etishini, umid yoʻqolmasligini
ramziylashtiradi. [12] Qushlar jahon xalqlari mifologiyasida katta ahamiyatga ega boʻlib,
voqealar jarayonida birdaniga paydo boʻluvchi, qahramonlarga yordam beruvchi va
vaziyatni keskin oʻzgartiruvchi unsur sifatida
e'tirof etiladi. Ular, asosan, ilohiyot bilan
odamlarning oʻrtasidagi koʻprik sifatida, yuksaklik va osmon ramzi timsolida talqin
qilingan. Qushlar timsoli boshqa koʻpgina xalqlardagi singari turkiy xalqlar mifologiyasida
ham ilohiy olam bilan muloqot qilu
vchi vosita sifatida ifodalangan. Odam oʻlganidan keyin
yoki uyqusida ruhi qushga aylanib uchib ketishi haqidagi tasavvurlar xalq odatla- ri va
folklorda, xususan, “Mayna”, “Opa
-
uka”, “Dev qiz”, “Gunohsiz musicha”, “Rustam” kabi
ertaklarda oʻz aksini topgan. Ibn Sino “Tayr” qissasida mana shu kabi xalq folklori
motivlaridan ta'sirlangan holda insonlarning ruhlarini qushlar shaklida tasvirlaydi. Bu
ifoda uning tibbiyotdagi bilimlariga ham asoslangan boʻlishi mumkin. Zero, zamonaviy
tibbiyot ham inson ruhinin
g oʻlimdan keyin qush kabi parvoz qilishini isbotladi. Ibn Sino
qissasining syujeti asosida asar yaratgan Abu Homid Gʻazzoliy esa qushlarni umumiy
ma'nodagi inson ruhi emas, balki tasavvuf yoʻlidagi soliklarning Robbisini izlayotgan
koʻngillari timsolida t
asvirlaydi. Shu taxlit tasavvuf adabiyotida qush timsoli Tangrisini
izlayotgan solik(ning koʻngli yoki ruhi) shaklida qabul qilindi. Navoiy asarlaridagi qushlar
timsoli zamirida ham folklor motivlari hamda tasavvuf adabiyoti motivlari jo boʻlgan,
deyishimi
z mumkin. Navoiy lirikasida umumiy ma'nodagi qush obrazi: jon qushi, koʻngil
qushi, malo- yik qushlari, arvohi qudsiy qushlari, hidoyat qushlari, vasl qushi, xirad qushi,
junun qushlari kabi variantlarda uchraydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
’
XATI:
1. Lotincha-
o’zbekcha lug’at.
-
Toshkent: O’zbekiston Milliy Entsiklopediyasi, 2006.
2.
Yunusov, A. (2007). She’riyatda obraz.
-
Toshkent: O’qituvchi.
3.https://en.wikipedia.org/wiki/Phoenix_(mythology)#cite_ref -
FOOTNOTEVan_den_Broek1972[httpsbooksgooglecombooksidjwIVAAAAIAAJ
pgPA146_146]_1-0
4. https://en.wikipedia.org/wiki/Phoenix_(mythology)#cite_ref-B32_2
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
195
5. https://en.wikipedia.org/wiki/Phoenix_(mythology)#CITEREFVan_den_Broek1972
6. https://en.wikipedia.org/wiki/Phoenix_(mythology)#cite_ref-4
7.
“The Phoenix in Ancient Egyptian Mythology,” The Ancient Egypt Site,
https://ancientegypt.co.uk/the-phoenix/
8.
“O’zbek Xalq Ertaklari,”
https://www.ziyouz.com/uz/books/read/1648/14051
9.
“Qaqnus,” https://www.wikipedia.org
10.
“The Symbolism of the Phoenix,” The Symboli World,
https://www.thesymbolicworld.com/phoenix/
11.
“The Phoenix: A Symbol of Rebirth and Transformation,” The Symbolism of the
Phoenix, https://www.phoenix-symbolism.com/
12.
“The Phoenix in Literature,” https://www.litcharts.com/literary
-devices-and-
terms/phoenix
