Факторы, вызывающие неологизмы

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Factors causing neologisms

Vafokul NAZAROV

1

, Shakhzod AKHMEDOV

2

Samarkand State Institute of Foreign Languages

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2024

Received in revised form

10 September 2024
Accepted 25 September 2024

Available online

25 October 2024

This article analyzes the primary factors contributing to the

creation of neologisms. Language evolution, advancements in

technology, intercultural relations, and societal changes all lead

to the emergence of new words and phrases, thus forming

neologisms. The article examines how economic, social, and
scientific-technical developments, along with international

integration, influence language. Additionally, it considers the

role of mass media and the Internet in the creation of neologisms.

These factors collectively expand the vocabulary and enrich the
language with new meanings.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4

/S

-pp196-202

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

neologism,

language development,
intercultural
communication,

scientific and technical
development,

economic changes,

mass media,

Internet,

linguistic renewal.

Neologizmlarni keltirib chiqaruvchi omillar

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

neologizm,

til rivoji,

madaniyatlararo aloqa,

ilmiy-texnik taraqqiyot,

iqtisodiy o‘zgarishlar,

ommaviy axborot vositalari,

internet,

lingvistik yangilanish.

Ushbu maqolada neologizmlarni yuzaga keltiruvchi asosiy

omillar tahlil qilinadi. Tilning rivojlanishi, yangi texnologiyalar,

madaniyatlararo aloqalar va jamiyatda sodir bo‘layotgan

o‘zgarishlar tilga yangi so‘z va iboralar kirib kelishiga sabab bo‘lib,

bu holat neologizmlarni shakllantiradi. Maqolada iqtisodiy, ijtimoiy

va ilmiy-texnik taraqqiyot, shuningdek, xalqaro integratsiya

jarayonlari tilga qanchalik ta’sir qilishi tahlil qilinadi.

Shuningdek,

ommaviy axborot vositalari va internetning neologizmlar

yaratilishidagi o‘rni ko‘rib chiqiladi. Bu omillar tilning lug‘aviy

boyligini oshirish va uni yangi ma’nolar bilan boyitishga xizmat

qiladi.

1

Lecturer, Department of Middle Eastern Languages, Samarkand State Institute of Foreign Languages.

E-mail: vafonazarov@gmail.com

2

Lecturer, Department of Middle Eastern Languages, Samarkand State Institute of Foreign Languages.

E-mail: shaxzodahmedov310@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

4 (2024) / ISSN 2181-3701

197

Факторы, вызывающие неологизмы

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

неологизмы,

развитие языка,

межкультурная
коммуникация,

научно

-

техническое

развитие,

экономические
изменения,

средства массовой

информации,

Интернет,

языковое обновление.

В данной статье анализируются основные факторы,

способствующие созданию неологизмов. Развитие языка,

появление

новых

технологий,

межкультурные

взаимодействия и социальные изменения приводят к
появлению новых слов и выражений, что и формирует

неологизмы. В статье рассматривается, как экономическое,

социальное и научно

-

техническое развитие, а также

процессы международной интеграции влияют на язык.
Отдельное внимание уделено роли средств массовой

информации и Интернета в создании неологизмов. Эти

факторы способствуют расширению словарного запаса и

обогащению языка новыми значениями.

Neologizmlar -

bu tilda ilgari mavjud bo‘lmagan yangi so‘zlar yoki iboralar.

Neologizmlarning yaratilishiga turli omillar, jumladan, texnologik taraqqiyot, ijtimoiy va

madaniy me’yorlarning o‘zgarishi, ilmiy kashfiyotlar va paydo bo‘layotgan tushunchalar

y

oki hodisalarni tasvirlash uchun yangi lug‘atga bo‘lgan ehtiyoj ta’sir qilishi mumkin.

Neologizmlarning paydo bo‘lishiga yordam beradigan asosiy omillardan ba’zilari:

1.

Texnologik yangiliklar:

Texnologik innovatsiyalarning tez sur’atlarda

rivojlanishi ko‘pincha yangi terminologiyani talab qiladigan yangi qurilmalar, ilovalar va
tushunchalarni ishlab chiqishga olib keladi. Masalan, “cyberbullying”, va “tweet” kabi

atamalar ijtimoiy media platfor

malari va raqamli aloqa vositalarining ko‘payishiga

javoban paydo bo‘ldi.

2.

Ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar:

Ijtimoiy dinamika, turmush tarzi

tendensiyalari va madaniy harakatlardagi o‘zgarishlar ham yangi so‘zlar va iboralarni
keltirib chiqarishi mumkin. Misol uchun, “woke”, “mansplain” va “ghosting” kabi so‘zlar
so‘nggi yillarda ijtimoiy adolatga, gender tengl

igiga va tanishish xulq-atvoriga

o‘zgaruvchan munosabatni aks ettirish uchun mashhur bo‘ldi.

3.

Globallashuv:

Jahon iqtisodiyotining o‘zaro bog‘liqligi va madaniy ta’sirlarning

chegaralar bo‘ylab tarqalishi boshqa tillardan olingan so‘zlarning qabul qilinishiga va turli
til an’analarini uyg‘unlashtirgan gibrid atamalarning yaratilishiga olib keldi. Masalan,

yapon

chadan “tsunami”, nemischadan “schadenfreude” va hind tilidan “bollywood” hamda

“brexit” ingliz tilidan.

4.

Ilmiy va akademik fanlar doirasidagi yutuqlar:

Ilmiy tadqiqotlar va akademik

stipendiyalardagi

yutuqlar

ko‘pincha

yangi

tushunchalar,

nazariyalar

va

metodologiyalarni tavsiflash uchun maxsus terminologiyani ishlab chiqishni talab qiladi.
Tibbiyot, psixologiya va informatika kabi sohalar tez-tez rivojlanayotgan bilim va
amaliyotlarga moslashish uchun neologizmlarni kiritadilar.

5.

Pop madaniyati (Popular culture) va ommaviy axborot vositalarining ta’siri:

Ommaviy madaniyat, o‘yin

-kulgi va media kontenti tildan foydalanishni shakllantirishda

va kundalik lug‘atga yangi so‘zlarni kiritishda muhim rol o‘ynaydi. “Binge

-

watch”, “meme”

va “stan” kabi atamalar onlayn hamjamiyatlarda, teleko‘rsatuvlarda va musiqa

muxlislarida keng tarqalganligi sababli umumiy xalq tiliga aylandi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

4 (2024) / ISSN 2181-3701

198

6.

Kognitiv jarayonlar:

Neologizmlarning shakllanishida inson miyasining

ijodkorlik qobiliyati va tilni yangilash qobiliyati hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Analogiya,
metafora, aralashtirish va so‘z yasash qoidalari kabi kognitiv jarayonlar yangi so‘z va

iboralarni yaratishga yordam

beradi (Aitchison, 2012). Ma’ruzachilar o‘zlarining

mo‘ljallangan ma’nolarini samarali yetkazadigan yangi atamalarni yaratish uchun mavjud

leksik manbalardan foydalanishlari mumkin.

7.

Muloqot samaradorligiga bo‘lgan ehtiyoj:

Til foydalanuvchilari ko‘pincha

leksik bo‘shliqlarni to‘ldirish yoki muayyan kontekstlarda muloqotni soddalashtirish

uchun neologizmlardan foydalanishadi. Texnik yoki ixtisoslashgan sohalarda murakkab

g‘oyalarni samarali yetkazish uchun qisqa va aniq term

inologiya muhim ahamiyatga ega.

Neologizmlar mutaxassislar o‘rtasida tushunish va hamkorlikni osonlashtiradigan aniq va
lo‘nda atamalarni kiritish orqali ushbu aloqa ehtiyojlarini qondirishga yordam beradi

(Durkin, 2014).

8.

Lingvistik qarz olish va moslashish:

tillar dinamik va g‘ovakli tizimlar bo‘lib,

ular boshqa tillardan so‘zlar va tuzilmalarni qarz olish, qarz tarjimasi va hisoblash kabi
jarayonlar orqali oladi. Neologizmlar xorijiy so‘zlar yoki iboralarni o‘zlashtirilgan tilning

fonologik, morfologik va semantik naqshlariga moslashtirish natijasida yuzaga kelishi

mumkin (Crystal, 2016). Lingvistik tizimlarning bunday o‘zaro ta’siri lug‘at boyligini

boyitish va rang-

barang bo‘lishiga yordam beradi.

9.

Leksik ijod va so‘z o‘yini:

Til foydalanuvchilari hazil yaratish, guruh

identifikatorlarini o‘rnatish va individuallikni ifodalash uchun leksik ijodkorlik va so‘z
o‘yinlari bilan shug‘ullanadilar. So‘z birikmalari, so‘z birikmalari, qofiyalar, alliteratsiya va
so‘z o‘ynashning boshq

a shakllaridan kelib chiqadigan neologizmlar tomoshabinlarni

o‘ziga jalb qilishi va lingvistik o‘yin tuyg‘usini rivojlantirishi mumkin (McArthur, 1998).
Ushbu innovatsion so‘z shakllari tilning dinamik va jonli tabiatiga hissa

qo‘shadi.

10.

Semantik siljishlar va evolutsiya:

Neologizmlar yangi tushunchalar yoki

foydalanishga moslashish uchun semantik siljishlar va mavjud so‘z ma’nolarini
kengaytirish orqali paydo bo‘lishi mumkin. Metafora, metonimiya, umumlashtirish va
ixtisoslashuv kabi so‘z yasash jarayonlari leksik invente

rlarni kengaytirish va

moslashtirish mexanizmi bo‘lib xizmat qiladi (Traugott va Dasher, 2002). Tanish so‘zlarni
innovatsion usullarda o‘zgartirib, ma’ruzachilar rivojlanayotgan jamiyat tendensiyalari va

istiqbollarini aks ettiruvchi neologizmlarni yaratadilar.

Neologizmlarning shakllanishiga bu omillardan tashqari individual ijodkorlik,

lingvistik o‘yinchanlik, lingvistik iqtisodga bo‘lgan ehtiyoj ham hissa qo‘shishi mumkin. Til
foydalanuvchilari noyob fikrlarni ifodalash, nozik ma’nolarni yetkazish yoki shuncha

ki til

bilan zavqlanish uchun yangi so‘zlarni paydo qilishlari mumkin. Natijada neologizmlar

tinimsiz rivojlanib, lingvistik manzarani boyitib boradi.

Umuman olganda, neologizmlarning yaratilishi kognitiv, ijtimoiy, madaniy va

kommunikativ omillarning kombinatsiyasi ta’sirida ko‘p qirrali hodisadir. Ushbu
omillarning dinamik o‘zaro ta’siri lingvistik landshaftni shakllantiradi va tilning uzluksiz
o‘sishi

va o‘zgarishiga turtki beradi.

Quyida misollar orqali yuqorida keltirilgan omillarning ahamiyati ochib beriladi.

ةوهق

“qahva” (kofe) so‘zining kelib chiqishi va tarqalishi

Kofening vatani Abissiniya (Abissiniya

–

Efiopiyaning norasmiy nomi, aslida bu so‘z

arabcha “al

-

habasha” so‘zidan kelib chiqqan). Kofe Efiopiyaning Kafa viloyatida ko‘proq

yetishtirilgani uchun unga shu nom berilgan. Kofe daraxtini dastlab arablar eka boshlagan.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

4 (2024) / ISSN 2181-3701

199

XI asrda kofe Yamanga, XVI asrga kelib esa Arabistonning shimol tomoniga tarqalgan.

Undan Turkiyaga, so‘nra Yevropaga o‘tgan. O‘rta asrlarda kofe Yamanning “Mokko” porti
nomi bilan boshqa mamlakatlarga chiqarilgan va shu davrlarda kofeni Yevropada “mokko”
deb atay boshlaganlar. Shu tariqa “kofe” va “mokko” so‘zi butun dunyoga tarqaldi. Ulardan
esa yana yangi neologizmlar: Nescafe, Maccofe, Coffe Timelar paydo bo‘ldi. Kofening a’lo
navlari hozir ham “mokko” nomi bilan yuritiladi.

Demak agar yangi tushunchalar paydo bo‘lsa, tilda neologizmlarning paydo bo‘lishi

muqarrar va ularning paydo bo‘lishi generatori

- xoh texnologiya sohasi, xoh boshqa

tillardan to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri qarz olish, yoki ijtimoiy o‘zgarish –

farqi yo‘q. Bu yoki bos

hqa

usulda neologizmlar paydo bo‘ladi va tillarga tarqaladi, bu jarayonni to‘xtatish mumkin

emas.

Til doimo neologizmlar bilan to‘ldiriladi. Ular ikki shaklda yuzaga keladi: 1) so‘zlarni

shakllantirish orqali: kompyuterlashtirish, markazlashtirmaslik, SMS, flesh-disk,
multikass, telekonferensiya, shtrix-kod, master-klass, modernizatsiya va hk.; 2) qarz olish

yo‘li bilan: blokcheyn, bestseller, grand, default, noutbuk, fitness, tender, jumboq, rouming,
sushi, vintage, cho‘tka va boshqalar.

Yangi so‘zlar tillarda quyidagi holatlarda tarqalishi mumkin: 1) yangi hodisalarni

belgilash ehtiyojlari bilan bog‘liq; 2) eskirgan iboralar o‘rniga modadan tayangan hoda
yangi so‘zlarga bo‘lgan ehtiyojidan kelib chiqib ismlarni yangilari bilan almashtiris

h; 3)

to‘ldiruvchilik fenomeni bilan, ular eski ismlar bilan birga bo‘lganda, uslublar, foydalanish
holatlari bo‘yicha farqlashda.

Hali odatiy holga kelmagan so‘zlar va tegishli obyektlarning, tushunchalarning

kundalik nomlari passiv so‘z birikmalariga kiritilgan. Biroq, vaqt o‘tishi bilan yangi so‘zlar
o‘zlashtirilib, passiv so‘z birikmasidan faol so‘zga o‘tadi va yangi so‘z tez

-tez ishlatilishi

bilan, u tanishadi, u assimilyatsiya qilinadi hamda stilistik jihatdan boshqa so‘z
birikmalaridan ajralib turadi. Shu sababli, til tomonidan o‘zlashtirilgan yangi so‘zlar
neologizmlar tarkibiga kiritilishi mumkin emas. Shunday qilib, “neologizm” atamasi “yangi
so‘z” tushunchasini toraytiradi va aniqlashtiradi: yangi so‘zlarni ta’kidlashda ularning tilda
paydo bo‘lish vaqtlari hisobga olinadi, neologizmlarga so‘zlar biriktirilishi ushbu so‘zlarni
g‘ayrioddiy nomlar sifatida qabul qilish bilan bog‘liq maxsus stilistik xususiyatlarini
ta’kidlaydi. Tilning lug‘aviy tarkibi doimiy ravishda yangilanadi

- yangi narsalar va

tushunchalarni (fan, texnologiya, madaniyat va jamiyatning ijtimoiy hayotining boshqa

sohalari rivojlanishi bilan bog‘liq holda) namoyon qilish uchun, tilda yangi so‘zlar paydo
bo‘ladi (xitoy tilshunosligida

新

词语

(Xīn cíyǔ) –

yangi so‘zlar).

So‘zni shakllantirish jarayoni ijtimoiy o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liq. Xususan,

1949-

yilgacha xitoy tilida ko‘plab yangi so‘zlar o‘sha paytdagi shahar va qishloq hayotining

haqiqatlarini, KNN va Kuomintang o‘rtasidagi qurolli qarama

-qarshilikni aks ettirdi; Xitoy

Xalq Respublikasi tashkil topganidan keyin iqtisodiy va siyosiy qurilish masalalari birinchi

o‘ringa chiqdi, bu tilda aks ettirilishi mumkin emas edi. So‘nggi yigirma besh yil ichida
yangi so‘zlar, iboralar, ma’nolarning paydo bo‘lishi Xitoy jamiyatidagi tezkor o‘zgarishlar,

mamlakatning tashqi dunyo bilan munosabatlarda ochiqligi darajasi, uning globallashuv

jarayoniga qo‘shilishi va ilm

-

fan va texnologiyalarning rivojlanishi bilan bog‘liq. So‘nggi

yillarda public, “OITS” kabi ommaviy hayotda, kundalik hayotda bo‘lmagan bunday
hodisalar va obyektlarni anglatuvchi yangi so‘zlar paydo bo‘ldi. Refrigerator “muzlatgich”,

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

4 (2024) / ISSN 2181-3701

200

“muzlatgich”;

单放机

(Dānfàngjī) “bitta kasetali pleyer”; Disc “diskoteka”; Mic

“mikroto‘lqin” va boshqalar.

Shu bilan birga, so‘zlarni shakllantirish jarayonini faqat yangi paydo bo‘lgan ijtimoiy

hodisalarni belgilash jarayoni sifatida soddalashtirish mumkin emas, bu, eng avvalo,

atrofimizdagi dunyo haqidagi fikrlarning kengayishi bilan bog‘liq.. Ko‘plab misolla

r shuni

ko‘rsatadiki, dastlab biron bir hodisa yuzaga keladi, shundan keyingina u nomzodlikni

oladi. Nomlash jarayoni bosqichma-bosqich amalga oshiriladigan jarayon.

Obyektiv voqelikni yangilash va bilim qobiliyatini kengaytirish bilan bir qatorda,

yangi so‘zlarning paydo bo‘lishini belgilaydigan yana bir omil bu tilni o‘zgartirish va
rivojlantirish jarayonidir. Xuddi shu hodisani ko‘rsatish uchun turli xil til vosital

aridan

foydalanish mumkin.

兵

马俑

(Bīngmǎyǒng) (Zamonaviy xitoy tili, ya’ni hamma xitoyliklar

shu Putonghua dan foydalanib gaplashsalar hamma tushunadi), Putongxua va og‘zaki
hamda yozma tillar (umumiy so‘z boyligi) va dialektlar, Venyang (Putonghua dan oldin

gi

til) va zamonaviy xitoy til (qin shixuang) lari o‘rtasida farqlar mavjud. Ularning o‘zaro
ta’siri natijasida yangi so‘zlar ham paydo bo‘lishi mumkin. Masalan,

炒

鱿鱼

(Chǎoyóuyú)

“Kalmar balig‘ini qovurmoq” iborasi (skovorodkada qovurishda ular qisqaradi). Ushbu

dialektik xarakterning bu ifodasi Guangdong va Gonkongda keng tarqalgan edi. Islohotlar

siyosati va ochiqlik paydo bo‘lishi bilan u butun Xitoy bo‘ylab tarqala boshladi. Bu “chiqarib
yuborilganidan” ko‘ra ko‘proq kulgili yangi tendensiya sifatida qabu

l qilinadi, "sizning

pulingizni yig‘ib oling va muvaffaqiyatsiz bo‘ling" dan ko‘ra madaniyroq.

New “yangi trend”, “yangi trend” so‘zi “moda” so‘ziga nisbatan kengroq ma’noga ega.

Asta-sekin

潮

so‘ziga aylanib, o‘zgartirildi. Asl kiyimlarni ko‘rsatish uchun yosh ayollar “

穿

得

真

潮

艾

!” (Chuān dé zhēn chòu ài) (kiyinishi juda modniy a) deb aytishni boshladilar.

Bu so‘zlar nutq so‘zidan putonghua ichiga kiritilgan. Shunday qilib, 1989

-yilda markaziy

televizion dasturlarning birida, dastur boshlovchisi yangi mahsulotlarni tavsiflashda “

很

潮

”

(Hěn cháo) juda modniy so‘zini ishlatgan.

Xuddi shu tariqa globalasshuv va madaniyatlar almashinuvi hamda texnologiya

rivoji natijasida arab tilida ham neologizmlar keng tarqala boshladi. Ular qay holatda bo‘lsa
o‘shanday qabul qilindi faqat arab harflari bilan ifodalandi. Sababi kirib kelgan yang

i

so‘zning ommalashganligi va butun dunyo hamjamiyatiga tushunarli hamda arab tilidagi
so‘zlashuvchilar uchun talaffuzda oson bo‘lganligi tufayli o‘z holicha qabul qilindi. Masalan,
Live (jonli efir) so‘zi –

ingliz tilida yashamoq deb tarjima qilinadi, amm

o bu so‘z

televideniye va ijtimoiy tarmoqlarda jonli efir ma’nosi bilan mashhur. Bu so‘zni arablar

فيلا

(laayf) qilib o‘zlashtirdilar, ya’ni talaffuzini arab tili qoidalariga moslashtirdilar va

yangi so‘z sifatida qabul qildilar. Telefon so‘zi ham deyarli telephone (ingliz variant) bilan

bir xil aytilishga ega lekin arab tili talaffuz qoidalari bilan aytiladi

–

نوفيليت

(tyliyfuun).

Hammaga ma’lum va mashhur Telegram va Instagram ijtimoiy tarmog‘i butun dunyo
tillariga kirib borgan. Arab tiliga ham xuddi o‘sha ko‘rinishda kirib keldi faqat arab harflari
bilan arabcha talaffuzga bo‘ysindirildi

مرجيليت

–

(tyliyjram

–

arab tilida g harfi yo‘q),

مرجتسنا

(instajram).

Zamonaviy jamiyatda o‘z o‘rniga ega bo‘lgan ingliz tili butun dunyo bo‘ylab keng

yoyilgan. Ushbu tildan behabar odam dunyoda topilmasa kerak. Shu jumladan ingliz tili

ham. Shuning uchun bu tilda shevalar miqdori me’yoridan ortiqdir. Ba’zi manbalarda

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

4 (2024) / ISSN 2181-3701

201

undagi shevalar miqdorini 200 dan ortig‘i sanab o‘tilgan. Turli mamlakat ma’daniyati va
turmush tarzi ingliz tiliga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.

Tirik jonzotlar kabi tillar moslashuvchanlik va o‘zgaruvchanlik xususiyatiga ega.

Bunday o‘zgaruvchanlikka neologizm hodisasi misol bo‘la oladi. Neologizm bu til lug‘atida
yangi so‘zlarning paydo bo‘lishi hisoblanadi. Neologizmlar lug‘atga yangi so‘z tushu

ncha

sifatida kiradi va tilning barcha qatlamlariga tarqalgunga qadar saqlanadi. Keyin esa u

odatdagi so‘zlardek qo‘llanila boshlaydi yoki o‘rnini boshqa so‘zga bo‘shatib beradi. “The
mother tongue” asari muallifi yangi so‘z paydo bo‘lishi uchun beshta fak

torni ajratib

ko‘rsatadi. Bular: xato qilish (error), qabul qilish (Adoption), so‘z yaratish (protologizm),
kontekstda ma’no o‘zgarishi (context) so‘zlarni bir

-

biriga qo‘shib yasash (addition or

suptraction) [6, 94-98 b.].

Xato qilish.

Darvin ta’limotiga ko‘ra xatoni takrorlash tabiat hodisasidir. Buni tilda

ham kuzatishimiz mumin. Ba’zida so‘zlarni noto‘gri transkipsiya qilish natijasida
mutatsiya jarayoni kelib chiqishi va so‘z o‘z

-

o‘zidan yangiga aylanishi mumkin. Masalan

“asparagus”

so‘zi “sparrow” hamda “grass” so‘zlarini buzib transkipsiya qilish bilan kelib

chiqqan.

Qabul qilish.

(Adoption) Ingliz tili jahon tili. Undan ko‘p mamlakatlar foydalanadi.

Shuning uchun juda ham so‘zlar ingliz tili lug‘atiga kirib keladi. Masalan: italyan tilidan
“casinos”, shotland tilidan “greasiness”, skandinaviya tilidan “volcano”.

So‘z

yaratish.

(protologizm)

Protoligzmlar

-

bu kimdir tomonidan so‘z yaratilishidir.

Biz bunga yozuvchi va shoirlarning asarida uchragan “yangi” so‘zlarni misol qilib
ko‘rsatishimiz mumkin. Masalan Kouling “hinkypunks” (hanky

-panky) ni kiritgan.

Kontekstda ma’no o‘zgarishi.

Ba’zida kontekst ham lug‘atga so‘z qo‘shilishi yoki

ma’nosini o‘zgartirishiga sababchi bo‘lishi mumkin. Ingliz tilida uchraydiga “girl” so‘zi
aslida ikki jins vakillari yoshlariga bir xilda qo‘llanilgan yoki “pretty’ so‘zining aslida
ma’nosi “hiylakor”, “makkor” so‘zlariga teng bo‘lgan.

So‘zlarni bog‘lash.

(Addition) Bunday yangi so‘z yaratish Har bir tilda uchraydi.

“Smog” so‘zi “smoke” va “fog” so‘zlari qo‘shilmasidan kelib chiqqan. “Earthquake” so‘zi
bo‘lsa “earth’ va “quake” so‘zlari qo‘shilmasidan kelib chiqqan.

Albatta so‘zlarning lug‘atga kirib kelishi ajoyib holat. Lug‘at boyligi ortadi, yangi

tushunchalar paydo bo‘ladi. Lekin yangi so‘zlar va ularga bog‘liq muammolarni yechish

tilshunoslik fanining oldida turgan dolzarb masala hisoblanadi.

“

Radar” so‘zini ingliz tiliga kirib kelishi haqida lug‘atlarda fikrlar aytib o‘tilgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin yaratilgan bu qurilmaning nomi “Radio Detection And
Ranging” so‘zlarining qisqartmasidan kelib chiqgan. Bunday holatni biz “lazer” so‘zida

ham

kuzatishimiz mumkin. Dastlab ishlatilganda bu so‘zlar “RADAR” hamda “LASER” tarzida
yozilgan. Chunki abbrevatsion so‘zlarning yozilish qoidasiga binoan bu so‘zlar aynan
shunday yozilishi kerak. Lekin bu qisqartmalar o‘z

-

o‘zidan, vaqt o‘zgarish nuqtai n

azaridan

“yangi” so‘zga aylanib qolgan. Hozirgi kunda ingliz tilida bu so‘z qoidaga istisno “laser” va
“radar” tarzida yoziladi. Lekin mantiqan o‘ylab qaralganda bu so‘zlarning UNICEF (United
Nations International Child’s Emergency Fund) yoki

SHAPE (Supreme Headquarters Allied

Powers in Europe) so‘zlaridan umuman farqi yo‘q. Demak, bu so‘zlar ham kelajakda kichik
harflar bilan yozila boshlaydimi? Agar shunday bo‘lsa “shape” so‘zi “SHAPE” so‘zi bilan
omonim bo‘ladimi?

Bugungi kunda ingliz tiliga mutassil yangi so‘zlar kirib kelmoqda. Bunday yangi

so‘zlar paydo bo‘lishi media, siyosat, iqtisod, komputer tarmoqlari terminalogiyasida ko‘p

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

4 (2024) / ISSN 2181-3701

202

uchramoqda. Shuningdek, bu so‘zlar ingliz tili lug‘atiga ham kiritilmoqda. Tillarda yangi
so‘zlar paydo bo‘lish faktorini hisobga olsak, bu kirib kelgan tushunchalarni yangi so‘z deb
qarashimiz mumkin. Lekin masalaning boshqa nozik tomoni bor. Ya’ni bu so‘

zlar bizning

erinchoqligimiz, bilimsizligimiz tufayli yuzaga kelayotgani hech kimga sir emas. Misol

qiladigan bo‘lsak. “OMG” neologizmi 2011

-

mart oyida lug‘atga kiritilgan. Ma’nosi

-

“Oh my

God/Gosh (yo Xudoyim)” Hozirda bu so‘z katta harflar bilan yozilganl

igi uchun biz uning

abbreviatsion so‘z ekanligini bilamiz. Vaqt o‘tgach bu so‘z e’tiborsizlik tufayli kichik harflar
bilan yozilib, odat qilinadi. Qarabsizki, “yangi so‘z” tayyor. Vaholanki, bu qisqartma
allaqachon lug‘atga neologizm sifatida kiritlgan. “

I

♥

NY

”

so

‘

zida yurakni anglatuvchi belgi

“

sevmoq

”

so

‘

zi o

‘

rniga qo

‘

llanilmoqda. Demak, yaqin kunlarda

“

heart

”

va

“

sevmoq

”

so

‘

zlari

sinonim bo

‘

lishi aniq. Xuddi shunday

“

urban

”

so

‘

zi

“

urban area

”

ma

’

nosiga ega bo

‘

lib

lug‘atga kiritilgan. Shu kabi lug‘atga har kuni yangi so‘zlar kirib kelmoqda. Shulardan eng

oxirgisi

Brexit

(Yevroittifoqdan chiqish) bo‘ldi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’XATI

:

1. Aitchison, J. (2012). The Articulate Mammal: An Introduction to Psycholinguistics.

Routledge.

2. Durkin, P. (2014). Borrowed Words: A History of Loanwords in English. Oxford

University Press.

3. Crystal, D. (2016). Making sense of neologisms. Cambridge University Press.
4. McArthur, T. (1998). The Oxford Companion to the English Language. Oxford

University Press.

5. Traugott, E. C., & Dasher, R. B. (2002). Regularity in Semantic Change. Cambridge

University Press.

6.

Қурбонов, Бобур (2022). МОВАРОУННАҲР ВА ХУРОСОН ТАЗКИРАЧИЛИК

МАКТАБИ ШАКЛЛАНИШИ. Oriental

Renaissance: Innovative, educational, natural and

social sciences, 2 (5), 471-482.

7. Akhmedov, S. I. (2021). CLASSIFICATION AND TYPES OF NEOLOGISMS IN UZBEK

LANGUAGE. Scientific progress, 2(1), 1186-1189.