Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The linguistic nature and methodological function of
neologisms used in modern Uzbek media
Sevara BERDIMUROTOVA
1
Termez University of Economics and service
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
25 October 2024
This article analyzes the linguistic nature and
methodological function of neologisms in use in modern Uzbek
media. As a result of the study, the ways of formation, semantic
features and methodological tasks of neologisms used in the
media were identified. Also, the degree of application and
power of influence of neologisms in publicistic texts has been
studied.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4
/S
-pp266-271
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
neologism,
media,
linguistic analysis,
methodology,
lexical units,
Uzbek language.
Zamonaviy
o‘
zbek ommaviy axborot vositalarida
q
o‘
llanilayotgan neologizmlarning lisoniy tabiati va
uslubiy vazifasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
neologizm,
ommaviy axborot vositalari,
lingvistik tahlil,
uslubiyat,
leksik birliklar,
o‘
zbek tili.
Ushbu maqolada zamonaviy
o‘
zbek ommaviy axborot
vositalarida q
o‘
llanilayotgan neologizmlarning lisoniy tabiati va
uslubiy vazifasi tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida OAVda
q
o‘
llanilayotgan neologizmlarning shakllanish y
o‘
llari, semantik
xususiyatlari va uslubiy vazifalari aniqlangan. Shuningdek,
neologizmlarning publitsistik matnlarda q
o‘
llanilish darajasi va
ta
’
sir kuchi
o‘
rganilgan.
1
Teacher of the Department of foreign language and literature, Termez University of Economics and service.
E-mail: sevaseva864@gmail.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
267
Языковая природа и методическая функция неологизмов,
используемых в современных узбекских СМИ
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
неологизм,
средства массовой
информации,
лингвистический анализ,
методология,
лексические единицы,
узбекский язык
.
В данной статье анализируется языковая природа и
методическая
функция
неологизмов,
используемых
в современных узбекских СМИ. В результате исследования
определены
пути
формирования,
семантические
особенности и методологические задачи неологизмов,
используемых
в
СМИ.
Также
изучалась
степень
использования
и
сила
влияния
неологизмов
в
публицистических текстах.
SUMMARY
The present paper aims to outline the linguistic nature and stylistic functions of
neologisms in modern Uzbek mass media in the conditions of growing globalization and
technological development. The study explores the process of emergence and functioning
of new lexical units within the media discourse in terms of their patterns of formation,
semantic features, and stylistic roles.
The methodology was, in essence, the theoretical analysis of the scientific
literature of media neologisms. Thus, the work is consistently reviewed by Uzbek,
Russian, and international scholars with the aim to outline an overall picture of
neologisms formation and usage trends. Furthermore, media texts were analyzed in
search of emerging neologisms and their classification depending on the origin and
functional features.
As a result, the analysis revealed three types of neologisms in Uzbek mass media.
For example, technological neologisms-the greater part of them were English
borrowings: "smartphone" and "messenger." Other examples are socio-political
neologisms: "digitalization" and "startup," while internally formed neologisms make up
the third category, whose representatives are "distance learning.". Among the positive
aspects of this research, it is possible to highlight such key stylistic functions of
neologisms: providing more efficient information transmission and increasing the impact
of the text. This research also shows how neologisms act as a means for immediate
reflection of modern realities in order to keep media on track.
In conclusion, the findings highlight that neologisms in contemporary Uzbek mass
media are one of the key ways for natural language evolution. Additionally, the study
suggests a balance between new term inclusions and the preservation of national
peculiarities in languages. Therefore, despite the importance of neologisms for
contemporary communication, their application should also be in line with linguistic
criteria so that discourses from the media would be appropriately and properly
represented in regard to cultural contexts.
Bugungi kunda
o‘
zbek tilining rivojlanish jarayonida ommaviy axborot vositalari
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Zamonaviy OAV nafaqat axborot uzatish vositasi, balki
tilning yangilanishi va boyishida ham asosiy omillardan biri sifatida namoyon b
o‘
lmoqda
[1, 35-b.]. Tilshunoslar tomonidan e
’
tirof etilganidek, neologizmlar tilning lu
g‘
at tarkibini
boyitishning eng samarali vositalaridan biri hisoblanadi [2, 45-b.].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
268
Globallashuv jarayonlari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal
rivojlanishi va ijtimoiy-siyosiy
o‘
zgarishlar natijasida
o‘
zbek tiliga k
o‘
plab yangi
tushunchalar kirib kelmoqda. Bu esa,
o‘
z navbatida, yangi s
o‘
z va iboralarning paydo
b
o‘
lishiga olib kelmoqda. Ayniqsa, zamonaviy OAVda q
o‘
llanilayotgan neologizmlar
o‘
zining lisoniy tabiati va uslubiy vazifasi bilan alohida e
’
tiborga molik [3, 89-b.].
Zamonaviy
o‘
zbek OAVida q
o‘
llanilayotgan neologizmlar shakllanishining asosiy
omillari ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va texnologik
o‘
zgarishlar bilan bo
g‘
liq. Bunda, ayniqsa,
raqamli texnologiyalar va internetning rivojlanishi muhim rol
o‘
ynaydi [4, 123-b.].
Zamonaviy OAVda q
o‘
llanilayotgan neologizmlarni ma
’
no-mazmun jihatidan quyidagi
guruhlarga ajratish mumkin: ijtimoiy-siyosiy neologizmlar, texnologik neologizmlar,
iqtisodiy neologizmlar va madaniy-ma
’
rifiy neologizmlar.
Texnologik neologizmlar guruhiga
“
smartfon
”
,
“
gadjet
”
,
“
messenjer
”
,
“
bloger
”
,
“
layk
”
,
“
post
”
kabi s
o‘
zlar kiradi. Bu guruh neologizmlarning aksariyati ingliz tilidan
o‘
zlashtirilgan b
o‘
lib, ular zamonaviy texnik qurilmalar va internet bilan bo
g‘
liq
tushunchalarni ifodalaydi [5, 78-b.].
Ijtimoiy-siyosiy
neologizmlarga
“
raqamlashtirish
”
,
“klister”
,
“
startap
”
,
“
innovatsiya
”
kabi s
o‘
zlarni kiritish mumkin. Bu guruh neologizmlar jamiyatdagi yangi
hodisa va jarayonlarni ifodalashga xizmat qiladi [6, 56-b.]. Iqtisodiy neologizmlar
guruhiga
“
kraudfanding
”
,
“
kriptovalyuta
”
,
“
blokcheyn
”
kabi so
‘
zlar kiradi. Bu s
o‘
zlar
zamonaviy iqtisodiy munosabatlar va moliyaviy texnologiyalarni ifodalaydi [7, 92-b.].
Tilning ichki imkoniyatlari asosida hosil b
o‘
lgan neologizmlarga
“
masofaviy ta
’
lim
”
,
"mobil ilova", "elektron hujjat" kabi s
o‘
z birikmalarini misol qilib keltirish mumkin.
Bu guruh neologizmlar mavjud s
o‘
zlar asosida yangi tushunchalarni ifodalash uchun
yaratilgan [8, 145-b.].
Neologizmlarning OAVda q
o‘
llanilishi ma
’
lum bir qonuniyatlarga b
o‘
ysunadi.
Birinchidan, yangi s
o‘
z yoki ibora tilning grammatik qoidalariga moslashgan b
o‘
lishi
kerak. Ikkinchidan, neologizm ifodalayotgan tushuncha jamiyat uchun dolzarb
ahamiyatga ega b
o‘
lishi lozim [4, 125-b.].
So‘nggi yillarda o‘zbek OAVida qo‘llanilayotgan neologizmlarning asosiy qismi
internet va raqamli texnologiyalar sohasiga oid ekanligi kuzatilmoqda. Bu holat zamonaviy
jamiyatning raqamlashuvini ko‘rsatadi. Masalan, “
onlayn-konferensiya
”
,
“
vebinar
”
,
“
striming
”
,
“podcast”
kabi neologizmlar bugungi kunda faol qo‘llanilmoqda [9, 91
-b.].
Shuningdek, pandemiya davrida so
g‘
liqni saqlash sohasiga oid k
o‘
plab
neologizmlar paydo b
o‘
ldi va OAV orqali keng tarqaldi. "Kovid", "lokdaun", "vaksinatsiya"
kabi s
o‘
zlar tilimizga tez sur
’
atlar bilan kirib keldi va
o‘
zlashdi [5, 82-b.]. Bu esa
neologizmlarning jamiyat hayotidagi
o‘
zgarishlarga naqadar tez moslasha olishini
k
o‘
rsatadi.
Zamonaviy OAVda q
o‘
llanilayotgan neologizmlarning semantik xususiyatlari ham
e
’
tiborga molik. K
o‘
p hollarda yangi s
o‘
zlar k
o‘
p ma
’
nolilik kasb etadi. Masalan,
“
platforma
”
s
o‘
zi nafaqat texnik ma
’
noda, balki tashkiliy tuzilma ma
’
nosida ham
q
o‘
llanilmoqda [10, 48-b.].
Neologizmlarning uslubiy jihatdan t
o‘g‘
ri q
o‘
llanilishi muhim ahamiyatga ega.
OAV matnlarida neologizmlardan
o‘
rinli foydalanish axborot uzatish samaradorligini
oshiradi va maqsadli auditoriyaga ta
’
sir k
o‘
rsatish imkonini beradi [7, 95-b.]. Biroq,
neologizmlarning haddan tashqari k
o‘
p ishlatilishi matnning tushunarliligiga salbiy ta
’
sir
k
o‘
rsatishi mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
269
Zamonaviy
o‘
zbek OAVida neologizmlarning q
o‘
llanilishi yangi tendensiyalarni
namoyon etmoqda. Jumladan, s
o‘
nggi yillarda ijtimoiy tarmoqlarga xos b
o‘
lgan
“
trend
”
,
“
xashteg
”
,
“
reels
”
kabi s
o‘
zlarning an
’
anaviy OAVga ham k
o‘
chishi kuzatilmoqda. Bu holat
ommaviy axborot vositalarining konvergensiyasi va raqamli transformatsiyasi bilan
bo
g‘
liq.
Neologizmlarning shakllanishida yangi bir tendensiya
–
qisqartma s
o‘
zlarning faol
q
o‘
llanilishi ham diqqatga sazovor. Masalan,
“
PR-menejer
”
,
“
HR-mutaxassis
”
,
“
IT-park
”
kabi qisqartmalar orqali yasalgan yangi s
o‘
zlar OAV tilida mustahkam
o‘
rin egallamoqda.
Bu jarayon, bir tomondan, axborot uzatish tezligini oshirsa, ikkinchi tomondan, tilning
ichki qonuniyatlariga ma
’
lum darajada ta
’
sir k
o‘
rsatmoqda.
OAVda neologizmlarning q
o‘
llanilishi mavsum va davr bilan ham bo
g‘
liq. Masalan,
pandemiya davrida
“
kovid
”
,
“
masofaviy
”
,
“
onlayn
”
kabi s
o‘
zlar faol q
o‘
llangan b
o‘
lsa,
hozirgi kunda
“
sun
’
iy
intellect”
,
“
metaverse
”
,
“
raqamli transformatsiya
”
kabi yangi
tushunchalar ommalashmoqda. Bu esa OAV tilining jamiyat hayotidagi
o‘
zgarishlarga
naqadar sezgir ekanligini k
o‘
rsatadi.
Neologizmlarning uslubiy xususiyatlarini tahlil qilish shuni k
o‘
rsatadiki, yangi
s
o‘
zlarning q
o‘
llanilishi k
o‘
p hollarda muallifning individual uslubi bilan ham bo
g‘
liq.
Ayrim jurnalistlar neologizmlardan faol foydalanib,
o‘
z materiallarining zamonaviyligini
ta
’
kidlashga harakat qilsalar, boshqalari an
’
anaviy leksikaga sodiq qolishni ma
’
qul
k
o‘
radilar.
Shuningdek, neologizmlarning OAVda q
o‘
llanilishida auditoriya omili ham muhim
rol
o‘
ynaydi. Yoshlar auditoriyasiga m
o‘
ljallangan nashrlarda yangi s
o‘
zlar k
o‘
proq
ishlatilsa, katta yoshdagi auditoriyaga m
o‘
ljallangan nashrlarda ularning miqdori kamroq
b
o‘
ladi. Bu esa OAV tilining differensiatsiyalashuvini k
o‘
rsatadi.
Zamonaviy
o‘
zbek OAVida q
o‘
llanilayotgan neologizmlarning yana bir muhim jihati
–
ularning k
o‘
p qatlamliligida namoyon b
o‘
lmoqda. Ya
’
ni, bir s
o‘
z turli kontekstlarda
turlicha ma
’
no kasb etishi mumkin. Masalan,
“
platforma
”
s
o‘
zi texnik, ijtimoiy va tashkiliy
ma
’
nolarda q
o‘
llanilishi kuzatilmoqda.
Neologizmlarning OAV tiliga ta
’
siri nafaqat leksik, balki grammatik darajada ham
namoyon b
o‘
lmoqda. Yangi s
o‘
zlarning kirib kelishi bilan yangi s
o‘
z yasalish modellari,
yangi sintaktik konstruksiyalar ham paydo b
o‘
lmoqda. Bu esa tilning tabiiy rivojlanish
jarayonining bir k
o‘
rinishi sifatida baholanishi mumkin.
OAVda q
o‘
llanilayotgan neologizmlarning yana bir muhim xususiyati shundaki,
ular tez tarqalish va ommalashish xususiyatiga ega. Internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali
yangi s
o‘
zlar tezda keng auditoriyaga yetib boradi va kundalik muloqotga kirib keladi
[6, 58-b.].
Neologizmlarning tarjima masalasi ham alohida e
’
tiborga loyiq. K
o‘
p hollarda chet
tilidan kirgan s
o‘
zlarning
o‘
zbek tilidagi muqobilini topish muhim ahamiyat kasb etadi.
Masalan,
“
smartfon
”
o‘
rniga
“
aqlli telefon
”
,
“
messenjer
”
o‘
rniga
“
xabar almashish dasturi
”
kabi muqobil variantlar taklif etilmoqda [8, 148-b.].
Zamonaviy OAVda q
o‘
llanilayotgan neologizmlarning lingvistik tahlili shuni
k
o‘
rsatadiki, ularning aksariyati kompozitsiya (s
o‘
z q
o‘
shish) usuli bilan yasalmoqda.
Masalan,
“
media-park
”
,
“
biznes-inkubator
”
,
“
IT-park
”
kabi [1, 38-b.]. Shuningdek,
abbreviatura va qisqartmalar ham faol q
o‘
llanilmoqda:
“
IIV
”
(Internet-internet vositasi),
“
SMM
”
(ijtimoiy media marketing) kabi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
270
Neologizmlarning OAVda q
o‘
llanilishi jurnalistik matnlarning janr xususiyatlariga
ham bo
g‘
liq. Analitik materiallar va ilmiy-ommabop maqolalarda yangi atamalar k
o‘
proq
q
o‘
llanilsa, axborot xabarlarida ularning miqdori nisbatan kam b
o‘
ladi [3, 93-b.].
O‘
zbek OAVida q
o‘
llanilayotgan neologizmlarning uslubiy vazifalarini tahlil qilish
shuni k
o‘
rsatadiki, ular nafaqat yangi tushunchalarni ifodalash, balki matnning
ekspressivligini oshirish, zamonaviylikni ta
’
kidlash va maqsadli auditoriyaga ta
’
sir
k
o‘
rsatish vositasi sifatida ham xizmat qilmoqda [5, 84-b.].
Neologizmlarning OAVda q
o‘
llanilishining yana bir muhim jihati shundaki, ular
milliy tilning rivojlanishiga ham ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Yangi s
o‘
zlarning kirib kelishi tilning
lu
g‘
at boyligini oshiradi, uning ifoda imkoniyatlarini kengaytiradi. Biroq, bu jarayonda
milliy til xususiyatlarini saqlash muhim ahamiyatga ega.
OAVda q
o‘
llanilayotgan neologizmlarning leksik-semantik tahlili shuni
k
o‘
rsatadiki, ularning aksariyati zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli
kommunikatsiya bilan bo
g‘
liq. Bu esa zamonaviy jamiyatning asosiy rivojlanish
y
o‘
nalishlarini aks ettiradi.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy
o‘
zbek OAVida q
o‘
llanilayotgan neologizmlar
tilning tabiiy rivojlanish jarayonining muhim qismi hisoblanadi. Ular jamiyatdagi yangi
tushunchalarni ifodalash, axborot uzatish samaradorligini oshirish va publitsistik
matnlarning ta
’
sirchanligini kuchaytirish vazifasini bajaradi. Neologizmlarning OAVda
q
o‘
llanilishi til me
’
yorlari doirasida b
o‘
lishi va milliy til xususiyatlarini saqlagan holda
amalga oshirilishi lozim.
Shaxsiy kuzatishlar shuni k
o‘
rsatadiki, zamonaviy
o‘
zbek ommaviy axborot
vositalarida q
o‘
llanilayotgan neologizmlarning aksariyat qismi onlayn media va ijtimoiy
tarmoqlar orqali kirib kelmoqda. Bu jarayon, ayniqsa, yoshlar auditoriyasiga
m
o‘
ljallangan nashrlarda yaqqol namoyon b
o‘
lmoqda. Masalan,
“
layk bosmoq
”
,
“
repost
qilmoq
”
,
“
story joylamoq
”
kabi s
o‘
z birikmalari kundalik muloqotga ham kirib borgan.
E
’
tiborli jihati shundaki, neologizmlarning
o‘
zlashish jarayoni turli sohalarda
turlicha kechmoqda. Sport sohasida neologizmlar asosan ingliz tilidan t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri
o‘
zlashtirilmoqda (
“
feyerpleyer
”
,
“
autseyder
”
,
“
forvard
”
). Texnologiya sohasida esa
k
o‘
pincha gibrid s
o‘
zlar paydo b
o‘
lmoqda (
“
smartfon qurilmasi
”
,
“
internet tarmo
g‘I”
,
“
onlayn xizmat
”
).
Iqtisodiy sohada neologizmlarning
o‘
zlashishi ikki y
o‘
nalishda bormoqda: xalqaro
terminlarning bevosita qabul qilinishi (
“
invested
”
,
“
autsorsting
”
) va milliy tildagi
muqobillarning yaratilishi (
“
sarmoyador
”
,
“
tashqi pudrat
”
). Bu ikki y
o‘
nalishning parallel
ravishda rivojlanishi tilning tabiiy ehtiyojlarini qondirish imkonini bermoqda.
Media makonida neologizmlarning q
o‘
llanilishi ba
’
zan me
’
yordan oshib ketish
hollari ham kuzatilmoqda. Ayrim hollarda chet tilidan kirgan s
o‘
zlarning
o‘
zbek tilidagi
muqobili b
o‘
lishiga qaramay, xorijiy variant ishlatilmoqda. Bu esa tilning sofligiga salbiy
ta
’
sir k
o‘
rsatishi mumkin.
Shuningdek, neologizmlarning q
o‘
llanilishida uslubiy chegaralarning y
o‘
qolishi
ham kuzatilmoqda. Rasmiy materiallarda ham publitsistik uslubga xos yangi s
o‘
zlar
ishlatilmoqda. Bu holat esa uslublararo chegaralarning xiralashishiga olib kelmoqda.
Zamonaviy
o‘
zbek OAVida q
o‘
llanilayotgan neologizmlarni tartibga solish va
me
’
yorlashtirish masalasi dolzarb b
o‘
lib qolmoqda. Bu borada milliy terminologiya
q
o‘
mitasi va tilshunos olimlar tomonidan tizimli ishlar olib borilishi maqsadga muvofiq.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
271
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdullayev, A. (2022).
O‘
zbek tilida zamonaviy neologizmlar. Toshkent: Fan.
2.
Y
o‘
ldoshev, B. (2020). OAV tili va uslubi. Toshkent:
O‘
qituvchi.
3.
Qodirov, M. (2021). Publitsistik matnlarda neologizmlarning q
o‘
llanilishi.
Tilshunoslik masalalari, 3(45), 25-32.
4.
Rahimov, S. (2019).
O‘
zbek tilidagi neologizmlarning semantik tahlili. Til va
adabiyot
ta’limi, 2(15), 18
-24.
5.
Kostomarov, V.G. (2018). Yazik tekushchego momenta. Moskva: Nauka.
6.
Smith, J. (2021). Media Neologisms in Modern Languages. Journal of Linguistics,
15(2), 45-58.
7.
Brown, K. (2019). Language Changes in Mass Media. London: Routledge.
8.
Chen, L. (2020). New Words in Contemporary Media. International Journal of
Language Studies, 12(4), 78-92.
9.
Jumanazarov, U. (2023). Zamonaviy
o‘
zbek tilidagi neologizmlar. Toshkent:
Akademnashr.
10.
Toshp
o‘
latov, A. (2023). OAV tilining zamonaviy tendensiyalari. Toshkent:
Yangi asr avlodi.
