Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The Phenomenon of Ambiguity in the System of Terms
Related to Military Equipment in German and Uzbek
Laylo KAZAKOVA
1
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
25 October 2024
It turned out that the terms related to military equipment in
German and Uzbek can have more than one meaning. In fact, the
existence of this process in terminological systems is considered
as a negative and at the same time a positive phenomenon. An
analysis of some military terms in German and Uzbek languages
has shown that often some military terms belonging to the noun
category can express more than one meaning. This article
examines the views of scientists on the phenomenon of
ambiguity in combination with the analysis of the semantics of
terms.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
terminology related to
military equipment,
system of terms,
phenomenon of polysemy.
Nemis va o‘zbek tillaridagi harbiy texnikaga oid terminlar
tizimida polisemiya hodisasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
harbiy texnikaga oid
terminlar,
terminlar tizimi,
polisemiya hodisasi.
Ma’lum bo‘ldiki, nemis va
o‘zbek tillaridagi harbiy texnikaga
oid terminlar birdan ortiq ma’noga ega bo‘lishi mumkin. Aslida
ushbu jarayonning terminologik tizimlarda mavjudligiga salbiy
va shu bilan birgalikda ijobiy hodisa sifatida qaraladi. Nemis va
o‘zbek tillaridagi ayrim har
biy terminlar tahlilidan aniqlandiki,
ko‘pincha ot so‘z turkumiga oid ayrim harbiy terminlar birdan
ortiq ma’no ifodalashi mumkin. Ushbu maqolada terminlar
semantikasi tahlil qilinishi bilan birgalikda olimlarning
polisemiya hodisasi bo‘yicha ifodalagan fikrlari ko‘rib chiqilgan.
1
Independent researcher National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek. Tashkent, Usbekistan.
E-mail: zilhamboyev@bk.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
325
Явление многозначности в системе терминов,
относящихся к военной технике на немецком и
узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
термины,
система терминов,
явление многозначности,
относящиеся к военной
технике.
Оказалось, что термины, относящиеся к военной технике
в немецком и узбекском языках, могут иметь более одного
значения. Фактически, существование этого процесса в
терминологических
системах
рассматривается
как
отрицательное и в то же время положительное явление.
Анализ некоторых военных терминов в немецком и
узбекском языках показал, что часто некоторые военные
термины, относящиеся к категории существительных,
могут выражать более одного значения. В этой статье
рассматриваются
взгляды
ученых
на
явление
многозначности в сочетании с анализом семантики
терминов.
Tilning
tarkibida bo‘lgan
biron
ta ham so‘zning ma’nosi o‘ta turg‘un holatda
bo‘lishining imkoni yo‘q. Yagona ma’noga ega bo‘lgan lug‘aviy birlikni topish juda ham
qiyin masala bo‘lib, ushbu holat, ya’
ni
ma’no siljishi terminlarga ham
xos deb qaraladi.
Ma’lum bir lug‘aviy birlikning turli ma’nolari o‘rtasidagi umumiy masofa unchalik uzoq
bo‘lmaydi va ba’zan ushbu masofa shu darajada sezilmas ko‘rinishga ega bo‘lishiga ko‘ra,
ushbu holatni hatto
leksikograflar ilg‘ashi
mushkul [5, b.239].
Shunday ekan, ko‘p
ma’nolilik har qanday tilda salmoqli o‘rin egallab, tillarning harbiy terminlar tizimiga ham
taalluqli bo‘lib, tilning boyligi faqatgina so‘z va iboralar bilan emas, ular anglatgan leksik
ma’nolar orqali ham o‘lchanadi
[3, b.3]. Ushbu fikrlardan kelib chiqqan holda aytish
mumkinki, til qatlami sanalgan terminologik tizimda ham polisemiya o‘z o‘rni va
ahamiyatiga ega. Tilshunoslikda termin va so‘zning farqli jihatlari xususida ayrim
mulohazalar y
uritilib, terminlar monosemantik xarakterga ega bo‘lishi bilan birga turli
bo‘yoqlardan xoli ekanligi to‘g‘risidagi nuqtai nazarlarni ma’qullashgan bo‘lsa,
R.N. Infantyeva terminlarning polisemantik yoki omonimlikni namoyon qila olishini
ta’kidlaydi
[2, b.23]. Ilk terminolog olimlardan biri sifatida D.S. Lotte har bir termin bir
ma’noni ifodalab, bir ma’noli bo‘lishi lozimligini aytib o‘tgan bo‘lsada, nemis va o‘zbek
tillari harbiy texnikaga oid terminlar tizimini tahlil qilish jarayonida mazkur soha
terminlari uchun polisemiya bilan birga omonimiya hodisasi xosligi aniqlandi.
Avvalo shuni ta’kidlash lozimki, nemis va o‘zbek tillarida ko‘p ma’nolilik ho
disasi
juda keng tarqalgan. Shu kabi terminologik sistemalarda ham polisemantik terminlar
qo‘llanilib kelin
ayotgani aytiladi [6, b.35]. Polisemiya
da tushuncha anglatgan ma’nolar bir
-
biriga bog‘liqligi uning asosiy xususiyati sifatida aytiladi. Omonimlarda bo‘lsa
tushunchalar anglatgan ma’nolar bir
-
biri bilan bog‘liq bo‘lmasdan, faqat fonetik jihatdan
o‘xshashligi ko‘zga tashlanadi. Lekin tan olish kerakki, ko‘pchilik holatda leksik birlik va
shu bilan birgalikda terminlar masalasida ularni bir-biridan ajratish mushkul deb qaraladi.
Ko‘p ma’nolilik leksik birliklarining birdan ziyod ma’noga ega bo‘lishi bo‘lib,
hodisaga tilshunoslik nuqtai nazardan yondashish fransuz semasiologi M. Breald
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
326
tomonidan amalga oshirilgan va keyinchalik hodisa haqida turfa xil nuqtai nazarlar va
bahsli munozaralar ifodalana boshlangan [4, b.159]. Polisemiyaga umumleksikada ijobiy
qarals
a, terminlarda uning aksi bo‘lib, turli chalkashliklarga olib keladi. Garchi termin bir
ma’nolilikka intilsada, ular orasida birdan ortiq ma’noga ega terminlar ham kam miqdorda
bo‘lsada uchraydi. Ba’zi tilshunoslar terminlar ham adabiy til leksikasi ega bo‘lgan barcha
xususiyatlarga xususan, ular sirasiga ko‘p ma’nolilik ham tegishliligini e’tirof qilgan
bo‘lsalarda, lekin tilshunoslikda termin faqat bir ma’noli bo‘lishi kerakligi tarafdorlari ham
bo‘lib, misol tariqasida A.
Abduazizovning terminlarning bir
ma’noliligi, o‘z
-
o‘zidan,
monosemantik bo‘lishi haqidagi qarashlarini
[1, b.77] keltirish mumkin. Polisemiyada
so‘zlar anglatgan ma’nolar o‘rtasida zanjirsimon bog‘lanish bo‘ladi va bunda gap bitta so‘z
yoki termin haqida boradi.
Keyingi o‘rinlarda hodisa
larni misollar yordamida ochib
berishga harakat qilamiz.
Harbiy texnika sohasi amaliyotida ko‘p qo‘llaniladigan
Pistole die
termini quyidagicha izohlangan:
Pistole, die
kleinere Faustfeuerwaffe mit kurzem Lauf.
Pistole, die
frühere.ursp.spanische Goldmünze
[13, b.977]
.
Yuqorida keltirilgan tushunchaning o‘zbek tilidagi ekvivalenti
pistolet
bo‘lib,
quyidagi ma’nolarni ifodalashi bilan izohlanadi:
Pistolet
[
fr. Pistolet-
to‘pponcha] Yaqindagi nishonga o‘q uzish uchun mo‘ljallangan,
yonda olib yuriladigan qurol, to‘pponcha.
Yetti o‘qli avtomatik pistolet
[8, b.266]
.
Tushuncha sohaga oid terminologik lug‘atda esa quyidagicha izohlangan:
Pistolet
1)
shaxsiy o‘q otar qurol
;
2)
yarim avtomatik ko‘chma payvandlash moslamasi; muqim (ko‘chmas)
qurilmalarda payvandlab bo‘lmaydigan detallarni payvandlashda ishlatiladi.
Pistolet
termini tahlili shuni ko‘rsatadiki, nemis tili izohli lug‘atidagi ma’lumotlarga
ko‘ra, termin omonimlik xususiyatga ega, o‘zbek tili izohli lug‘atiga asosan, bir ma’noni
ifodalaydigan birlik, harbiy terminlarning izohli lug‘atida esa pistolet tushunchasi ko‘p
ma’noli termin sifatida qayd qilingan.
S.N.
Chistyuxina maxsus terminologiyada polisemiya paydo bo‘l
ishining ikkita
asosiy sababini keltiradi:
1) turli tushunchalarni ifodalash uchun bir xil tovush kompleksidan foydalanish
mumkin bo‘lgan ko‘plab mikrotermin tizimlarning mavjudligi. Bu polisemiyaning
fanlararo shakli sanaladi.
2) terminning u ifodalagan k
onsepsiya rivojlanishidan “ortda qolishi”: tushuncha
bir nechta terminlarga bo‘linadi, ammo ularni ifodalash uchun bitta termindan
foydalaniladi.
Harbiy texnikaga oid terminlar doirasida ham ko‘p ma’nolilik hodisasi mavjudligini
yana bir nechta misollar orqali isbotlash mumkin.
Omonimiyada ikkita shaklan o‘xshash so‘zlar nazarda tutiladi. T.B.
Nazarovaning
izlanishlarida omonimlarni shakllantiruvchi quyidagi manbalar ko‘rsatib beriladi:
1)
turli til birliklarining talaffuzida o‘zaro mos kelib qolish;
2) qac
hondir bir so‘z tarkibida mavjud bo‘lgan ko‘p ma’nolilikning yo‘qolishi (ma’no
bog‘liqlik zanjirining uzilishi) natijasida yuzaga kelgan shakliy o‘xshashlik.
Terminologik omonimiyaga leksik omonimiyadan farqli ravishda muammoli masala
sifatida qaraladi. “… bir terminologik maydonda termin omonimlarning bo‘lishi mumkin
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
327
emas” deb qaralsada, ammo, nemis va o‘zbek tillari harbiy terminlar orasida soha
doirasida omonimlar mavjudligi kuzatiladi.
M.A.
Averinaning fikriga ko‘ra, dunyoning barcha tillarida
polisemiya paydo
bo‘lishining asosiy sababi ifodaning bir ma’noli bo‘lishi, so‘zlarni tejash uchun emas, balki
undan foydalanishni murakkablashtirmaslik bo‘lgan. Garchi terminolog D.S.
Lotte termin
ma’lum soha terminologiyasida bir ma’noni ifodalashi lozim
ligini va O.S. Axmanova ham
ularga monosemantiklik xosligini va shu bilan birga A. Hojiyev [7, b.104] ham
terminlarning umumiste’mol so‘zlaridan farqli xususiyati sifatida bir ma’noli bo‘lishini
aytgan bo‘lsalarda, V.A.
Tatarinov terminologiyada polisemiya hodisasi uchrashi va
jarayonga salbiy holat sifatida qaralmasligini ta’kidlaydi.
O‘zbek tilining izohli lug‘atida
piston
terminining 4 ta ma’no izohi keltirilgan bo‘lib,
ulardan faqat birinchi ma’nosi harbiy texnikaga tegishlidir: patronning poroxli zarya
dini
yondirish uchun oz miqdorda portlovchi modda solib, o‘q tubiga o‘rnatilgan metall
kosacha. Terminning uchinchi ma’nosi
pichoqchilik
da, to‘rtinchi ma’nosi
dizaynerlikda
yiltiroq plastinkacha, keyingi ma’nosida esa
musiqa
termini sanalib, ochib-yopib
turadigan tugmani anglatadi. Ushbu harbiy terminologiyada
miltiq o‘qining pistoni,
snaryad pistoni, chaqilgan piston
tarzida qo‘llaniladi
[12, b.266].
Ko‘rinib turganidek, bu
yerda gap shaklan bir x
il lekin ma’no munosabatiga ko‘ra har xil tushunchalar haqid
a
boradi. Bunga bir tomondan omonim sifatida qaralsada, biz ushbu holatga
transterminlashuv sifatida baho berishni o‘rinli deb hisoblaymiz.
Terminning nemis
tilidagi ekvivalenti
Kolben der
bo‘lib, quyidagi ma’nolarni namoyon qiladi:
texnikada
silindrda oldindan va orqaga harakatlanadigan va bosimni kinetik energiyaga
aylantiruvchi mashinaning silindrsimon qismi;
kimyoda
suyuqliklarni distillash yoki
isitish uchun ishlatiladigan uzun bo‘yinli, issiqqa chidamli shisha idish; miltiq pistoni;
ovchilikda
kiyik shoxi [13, b.977]
. Ma’lum bo‘lishicha, ikkala til izohli lug‘atida
tushunchaga ko‘p ma’noli
leksik birlik
sifatida qaralgan bo‘lsada, aslida omonim sifatida
alohida qayd qilinsa o‘rinli bo‘lar edi. Sababi bosh so‘z anglatgan ma’no qirralari har xil
sohalar
ga tegishli bo‘lib, ular orasidagi ma’no uzilishi yaqqol ko‘rinib turibdi. Bundan
tashqari qayd qilingan bosh so‘zning aynan harbiy texnikaga ham taalluqli ekanligi
xususida leksikografik belgi qo‘yilmagan.
Tahlil natijalaridan ko‘rinib turganidek, o‘zbek tilida ko‘p ma’noli bo‘lgan termin
nemis tilida aksariyat holatlarda polisemantik ahamiyat kasb etmaydi. O‘zbek tilda ko‘p
ma’nolilik asosan ot so‘z turkumi doirasida
uchratilgan
bo‘lsa, nemis tilida boshqa so‘z
turkumiga oid terminlar tizimida uchrashi mumkin.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, nemis va o‘zbek tillaridagi harbiy texnikaga oid
ayrim terminlarning semantik tarkibi birdan ko‘p ma’noni ifodalashi terminologik
polisemiyaning mavjudligini ko‘rsatib turibdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish.
–
Т.: Sharq, 2010. –
77 b.
2.
Дониёров Р. Ўзбек тили илмий
-
техникавий терминологиясини тартибга
солиш принциплари.
–
Тошкент
:
Фан
, 1991.
–
23 б.
3.
Миртожиев М. Ўзбек тилида полисемия. –
Т.: Фан, 1984. –
3 б.
4.
Миртожиев М.М. Ўзбек тили семасиологияси.
–
Т.: Мумтоз сўз, 2010. –
159 б.
5.
Сафаров Ш. Семантика.
–
Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2013.
–
239 б.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
328
6.
Ғуломова
Г.Ё. Ўзбек юридик терминологиясининг истиқлол даври
тараққиёти. Филол. фан. ном. ... дис.
–
Т.,
2005.
–
35
б
.
7.
Ҳожиев
А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати.
–
Т. : Ўзбекистон
миллий энциклопедияси, 2002. –
104 c.
8.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати.
–
П ҳарфи.
–
266 б.
www.ziyouz.com
kutubxonasi
9.
Абдуллаева Ч.С. Русско
-
узбекские параллели в современной экономической
терминологии. Дисс.
… канд.
филол.
наук.
–Т.
, 2000.
–
90 с.
10.
Назарова Т.Б. Филология и семиотика. Современный английский язык. –
М. : Высшая школа, 1994. –
52 c.
11.
Парпаров Л.Ф. Немецко
-
русский военный словарь. –
М.: Военное
Издательство, 1978.–
104 с.
12.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Мадвалиев А. таҳрири остида. П ҳарфи.
–
Т.:
Ўзбекистон миллий энциклопедияси, –
266 б.
13.
De
utsches Universalwörterbuch.
–
Mannheim, Leipzig, Wien, Zürich
:
Dudenverlag, 2007.
–
977 s.
