Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Cluster model for improving the efficiency of teaching
special modules in higher education
Khilola SAYPILLAYEVA
1
Jizzakh State Pedagogical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
25 October 2024
The effectiveness of teaching specialization modules in the
higher education system is a critical factor that contributes not
only to the acquisition of knowledge by students but also to the
development of their practical skills. As an integral part of the
curriculum, specialization modules aim to provide students
with in-depth knowledge in specific fields and foster the
development of professional competencies. However,
improving the effectiveness of teaching these modules poses
several challenges. This article examines the role and potential
of the cluster model in enhancing teaching efficiency.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
cluster model,
individual approach,
team learning,
creative thinking,
modern technologies,
assessment system,
specialization modules,
teaching effectiveness.
Oliy ta’limda ixtisoslik modullarini o‘qitish samaradorligini
oshirishning klaster modeli
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
klaster modeli,
individual yondashuv,
jamoaviy o‘qitish,
kreativ fikrlash,
zamonaviy texnologiyalar,
baholash tizimi,
ixtisoslik modullari,
o‘qitish samaradorligi.
Oliy ta’lim tizimida ixtisoslik modullarini o‘qitish
samaradorligi muhim omil bo‘lib, bu nafaqat talabalarning bilim
darajasini, balki ularning amaliy ko‘nikmalarini ham
shakllantirishga yordam beradi. Ixtisoslik modullari, o‘quv
dasturining muhim qismi bo‘lib, talabalarga ma’lum bir soha
bo‘yicha chuqur bilimlar berish, shuningdek, professional
ko‘nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shunga qaramay,
ixtisoslik modullarini o‘qitish samaradorligini oshirishda bir
qator qiyinchiliklar mavjud. Ushbu maqolada klaster
modelining o‘qitish samaradorligini oshirishdagi o‘rni va
imkoniyatlari tahlil qilinadi.
1
Teacher, Department of Distance Education in Pedagogy-Psychology and Music, Jizzakh State Pedagogical
University. E-mail: hsаypillаyevа@mаil.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2024) / ISSN 2181-3701
372
Кластерная
модель
повышения
эффективности
преподавания специальных модулей в высшем
образовании
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
кластерная модель,
индивидуальный подход,
командное обучение,
креативное мышление,
современные технологии,
система оценивания,
модули специализации,
эффективность обучения.
Эффективность
обучения
специализированным
модулям играет ключевую роль в системе высшего
образования, способствуя не только углублению знаний
студентов, но и развитию их практических навыков. Эти
модули занимают важное место в учебной программе,
позволяя освоить глубинные аспекты выбранной области
и формируя профессиональные компетенции. Однако
достижение высокого уровня эффективности в обучении
специализированным модулям связано с преодолением
ряда сложностей. В данной статье рассматриваются
возможности использования кластерной модели для
оптимизации образовательного процесса и повышения его
результативности.
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik modullarini o‘qitish uning
mazmun tuzilishigina emas, balki uning tashkiliy tomonini ham o‘z ichiga oladi. Bunga
birinchi navbatda talabalarning mustaqil ta’limni tashkil etishda pedagogik-psixologik
diagnostika va uning natijasiga ko‘ra, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyalaridan
foydalanish samara beradi. Shuningdek, pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik
modullarini o‘qitishning amaliy va ilmiy ahamiyati, ixtisoslik modullarini o‘qitish
tamoyillari ilmiy tahlil qilinishi kerak.
Ijtimoiy talabalr asosida ta’lim muassasalari bitiruvchilarini tayyorlash sifati bilan
mehnat bozori talablari o‘rtasida nomuvofiqlik, shuningdek kasb-hunar ta’limining
o‘quv-ishlab chiqarish tarmog‘i sifati, sharoit va imkoniyatlari hamda ulardan maqbul
foydalanish, bitiruvchilarning kasbiy kompetentligini oshirish, malakali ishchi va
mutaxassislarni tayyorlash masalalari dolzarb hisoblanadi.
Malakali mutaxassislarni tayyorlashga yondashuvlarni qayta ko‘rib chiqish,
kasblar va mutaxassisliklarni ishlab chiqarish tuzilmalari ehtiyojlaridan kelib chiqqan
holda qayta yo‘naltirish, ta’lim mazmunini o‘zgartirishni va o‘qitishga innovasion
yondashuvlarni joriy etish xususan, ixtisoslik modullari tarkibidagi mustaqil ta’limni
tashkil etishda ta’lim diagnostikadan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashning pedagogik muammolari Sh.R. Axliddinov,
U.Sh. Begimqulov, R.H. Jo‘rayevlar tomonidan, uzluksiz ta’lim jarayonini pedagogik
texnologiyalar asosida tashkil etish masalalari esa, V.P. Bespalko, M.V. Klarin kabi olimlar
tomonidan ilmiy tadqiqotlarga tortilgan.
Ko‘plab tadqiqot materiallari zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirishning ustuvor
yo‘nalishlarini aniq ifodalaydi. Ularda ta’limning amaliy nazariyasi ishlab chiqilgan bo‘lib,
uning o‘zagi, davlat ta’lim standartini amalga oshirish va shaxsiy rivojlanish uchun zarur
shart-sharoitlarni belgilaydigan o‘quv texnologiyalari hisoblanadi. Ilmiy-texnika
taraqqiyoti, axborot va kompyuter inqilobi, bilim va g‘oyalar sanoatining shakllanishi,
yangi texnologiyalarning rivojlanishi, iqtisodiy inqiroz ta’lim oldiga yangi vazifalarni
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2024) / ISSN 2181-3701
373
qo‘ymoqda. Kasbiy tayyorgarlikning maqsadlari tobora ko‘proq faoliyatga
yo‘naltirilganligi, moslashish qobiliyati va nafaqat insonning kasbiy xususiyatlarini, balki
uning turmush tarzini, madaniyat darajasini va intellektual rivojlanishini belgilaydigan
shaxsiy fazilatlarni rivojlantirishga qaratilgan. Demak, pedagogik texnologiyalar nafaqat
ixtisoslashtirilgan fanlar bo‘yicha bilimlarni egallashga, balki talabalarning shaxsiy
sifatlari kompleksini rivojlantirishga ham yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Zamonaviy ilm-
fanning fikriga ko‘ra, talabalar shaxsi, kognitiv va ehtiyoj sohalarining rivojlanishi ta’lim
faoliyati jarayonida sodir bo‘ladi.
Kasbiy ta’limning nazariy asoslari ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning umumiy
tendensiyalari, g‘oyalari, umumlashmalari va xulosalari, bilishning falsafiy nazariyasi,
inson (kasbiy) faoliyati nazariyasi, shaxs rivojlanishi, ilmiy-texnik taraqqiyot
tendensiyalari, kasbiy ta’limning rivojlanish istiqbollaridan iborat. Pedagogika va
psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik modullarini o‘qitishning strategik yo‘nalishlari
quyidagilardan iborat: yangi pedagogik tizimning falsafiy shartlarini aniqlash; tarixiy,
ijtimoiy, pedagogik, texnik va texnologik, psixologik jihatlarni qamrab olgan ushbu
tizimning ishlash qonuniyatlari va tamoyillarini ishlab chiqish; yangi ta’lim tashkilotini
loyihalash, sinovdan o‘tkazish va joriy etish va boshqalar.
O‘z qonuniyatlarini belgilash uchun pedagogika va psixologiya o‘zaro bog‘liq
fanlar: sosiologiya, gnoseologiya, mantiq, kibernetika, fiziologiya, texnika va texnologiya
fanlari ma’lumotlaridan foydalanadi. Didaktik qonuniyatlarning o‘ziga xosligi shundaki,
ular fan, texnika, ta’lim va ishlab chiqarish o‘rtasidagi barqaror bog‘liqlikni aks ettiradi.
Mahalliy va xorijiy mualliflarning asarlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, pedagogika va
psixologiya o‘zining an’anaviy shaklida asta-sekin o‘zgarib, zamonaviy o‘qitish
texnologiyalari bilan almashtiriladi.
Pedagogik ta’lim texnologiyasini ta’lim jarayoniga joriy etish uchun ta’limni
rivojlantirishning asosiy tendensiyalarini, kasb-hunar pedagogikasini fan sifatida va
yangi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda yuzaga kelgan qarama-qarshiliklarni aniqlashdan
iborat.
Mahalliy va xorijiy amaliyot blok-modullarda nazariy materialni ilg‘or o‘rganish,
o‘quv faoliyatini algoritmlashtirish, bilish davrlarining to‘liqligi va izchilligi bilan
tavsiflangan modulli o‘qitish istiqbollarini ko‘rsatadi. Modulli ta’lim zamonaviy pedagogik
innovatsiyalardan biridir. Shu sababli, pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik
modullarini o‘qitishning tashkiliy-metodik aspektlarini ko‘rib chiqish va imkoniyatlarini
tahlil qilish muhim hisoblanadi.
Avvalo pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik modullarini o‘qitishning
amaliy va ilmiy ahamiyati nimada ekanligini ko‘rib chiqish lozim.
– Modulli texnologiya ta’limning yangi yondashuvlarini va odatiy qo‘shma dars
paydo bo‘lganidan beri to‘plangan an’analarni birlashtiradi.
– Ushbu texnologiyadan foydalanish o‘qituvchi uchun asta-sekin foydali bo‘lib, uni
o‘zlashtirish bosqichida talabalar uchun qulaylik yaratadi. Modulli texnologiya talabalar
orasida shokni oldini oladi, chunki doimiy fikrlash o‘qituvchiga ta’lim jarayonining holati
haqida ma’lumot beradi.
– Texnologiya o‘quv faoliyatini shunday tashkil etishni nazarda tutadi, unda
talabaning o‘zi ta’lim mazmuni bilan ishlaydi, bu, albatta, materialni yanada mustahkam
va ongli ravishda o‘zlashtirishga olib keladi. Texnologiya pedagogik nazariya va
amaliyotda to‘plangan narsalarni birlashtiradi. Shunday qilib, talaba faoliyati g‘oyasi
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2024) / ISSN 2181-3701
374
uning aniq mantiqiy harakatlari jarayonida, o‘z-o‘zini nazorat qilish asosida uning
harakatlarini doimiy ravishda kuchaytirish, o‘quv-bilish faoliyatining individual sur’ati
– bularning barchasi dasturlashtirilgan ta’lim nazariyasining ta’siridir. Modulli
texnologiya rivojlanuvchi ta’lim nazariyasi bilan faoliyatning indikativ asosi – aqliy
harakatlarning bosqichma-bosqich shakllanishi g‘oyasi bilan bog‘liq. Texnologiya o‘z-
o‘zini rivojlantirishning keng doirasiga ega, shuning uchun u doimo rivojlanayotgan
tizim energiyasini o‘z ichiga oladi. Texnologiya bilan tajriba muqarrar ravishda
o‘qituvchilar va talabalar uchun kompetensiyani oshirishga olib keladi.
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik modullarini o‘qitishning
mazmun tuzilishigina emas, balki uning tashkiliy tomonini ham o‘rganish muhim.
Mualliflar uchun ikkinchisi ustunlik qiladi. Shu bilan birga, taxminiy dars jadvali bilan
bir qatorda, modul va umuman modulning ta’lim elementlarining mazmunini
qurishning asosiy tamoyillari keltiriladi. Modulli texnologiya, anketalar va
boshqalardan foydalangan holda talabalar va o‘qituvchilar faoliyatini tahlil qilish uchun
mualliflar tomonidan taklif qilingan sxemalar ham o‘qituvchi uchun shubhasiz foyda
keltiradi.
P.A. Yusyavichenening “Modulli o‘qitish nazariyasi va amaliyoti” monografiyasi,
M.A. Choshanovning muammoli modulli ta’limning nazariy va uslubiy asoslarini
aniqlashga asoslangan kitoblarida muammoli modulli ta’lim texnologiyasini qurishning
dastlabki uslubiy pozisiyasi, fundamental tizimlarning umumiy nazariyasi va boshqalar
o‘rganilgan. Inson psixik faoliyatining turli belgilar tizimlari (lingvistik, ramziy, grafik
va boshqalar) bilan ifodalangan funksional tizimlari negizida tizimni kvantlash,
masalalarni yechish va modullilik tamoyillari yotadi.
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik modullarini o‘qitish tamoyillari
umumiy pedagogik va didaktik adabiyotlarda muhokama qilinadi. V.P. Bespalko ning
ta’rifiga ko‘ra, ushbu texnologiyaning eng murakkab jihati – maqsadni belgilashga
bag‘ishlangan. Uning asosiy vazifasi uni to‘g‘ri o‘rgatishdir, ya’ni diagnostik, faoliyat
maqsadini qo‘yish va unga erishish darajasini tekshirishdan iborat. Maqsadni to‘g‘ri
belgilash masalalari M.V. Klarinning asarlarida ham o‘rganib chiqilgan.
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik modullarini o‘qitishda bir qator
asosiy qarama-qarshiliklar mavjud bo‘lib, ular quyidagilardan iborat:
– malakali mutaxassislarni tayyorlashga bo‘lgan talab va o‘quv jarayonida ta’lim
siyosatini tashkil etishning eski shakllaridagi imkoniyatlari o‘rtasida;
– talaba shaxsining kasbiy rivojlanishini ta’minlash zarurati bilan maxsus fanlar
bo‘yicha o‘quv jarayonining nisbatan tor, asosan texnologik yo‘naltirilganligi o‘rtasida;
– pedagogika fani va tajribasida to‘plangan pedagogik texnologiyalarning
salmoqli miqdori bilan ularning kasbiy ta’lim amaliyotiga yetarlicha kirib kelmaganligi
o‘rtasida;
– ta’lim muassasalarida talabalarga yo‘naltirilgan ta’limga o‘tish amaliyotining
ehtiyojlari va ta’lim dasturi hujjatlarida ushbu komponentning zaif rivojlanganligi
o‘rtasida;
– maxsus fanlarni o‘qitishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish zarurati va
bunday maqsadli yo‘naltirilgan ilmiy asoslangan pedagogik texnologiyalarning yo‘qligi
o‘rtasida.
Bu qarama-qarshiliklar, ayniqsa, pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik
modullarini o‘qitish imkonini beradigan ta’lim jarayonini shunday tashkil etishga o‘tish
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2024) / ISSN 2181-3701
375
bosqichida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Barcha qayd etilgan qarama-qarshiliklar
pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik modullarini o‘qitishning tashkiliy-
metodik aspektlarini o‘rganishning dolzarbligini ko‘rsatadi.
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik modullarini o‘qitish
samaradorligini oshirish uchun quyidagi vazifalarni bajarish taklif etiladi:
– kasbiy malakali mutaxassislarni tayyorlash bo‘yicha zamonaviy talablar asosida
pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik modullarini o‘qitishning tashkiliy-
metodik maqsadlarini ishlab chiqish;
– fan vositalari orqali Davlat standarti talablarini va talabalar shaxsini
rivojlantirish bo‘yicha pedagogik faoliyatni hisobga olgan holda maxsus fanlar
mazmunini modellashtirishni amalga oshirish;
– mazmunli va kasbiy darajada o‘qitishga motivasion yondashuvni amalga
oshirish, talabalarning o‘quv jarayonidagi har qanday faoliyatigp motivatsiya berish;
– barcha talabalar tomonidan majburiy o‘quv materialini o‘zlashtirishni tashkil
etish;
– kasbiy, kognitiv va kommunikativ kompetensiyani shakllantirish orqali
talabalarning individual xususiyatlarini aniqlash asosida rivojlanishi va o‘z-o‘zini
rivojlantirishni ta’minlash.
Bularning barchasi pedagogika va psixologiya yo‘nalishi talabalarida ixtisoslik
modullarini o‘rganishga bo‘lgan ehtiyojni shakllantirishni ta’minlaydi, bu quyidagilarga
imkon beradi:
– pedagogika va psixologiya yo‘nalishida ixtisoslik modullarini o‘qitish sifatini
oshirish;
– mehnat bozorida talabalarning harakatchanligi va raqobatbardoshligini
oshirish;
– o‘quv jarayonida mikroiqlimni o‘zgartirish.
Shunday qilib, kasbiy ta’limning nazariy asoslari ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishning umumiy tendensiyalari, g‘oyalari, umumlashmalari va xulosalari,
bilishning falsafiy nazariyasi, inson (kasbiy) faoliyati nazariyasi, shaxs rivojlanishi,
talabalarni o‘qishni davom ettirish va ularning kasbiy mahoratini oshirishga
yo‘naltirish ilmiy-texnik taraqqiyot tendensiyalarini belgilab beradi hamda kasbiy
ta’limning rivojlanish istiqbollarini kafolatlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev. 2022 — 2026-yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risidagi PF-60-sonli
farmoni – 2022-yil.
2.
H.Saypillayeva. // ILIM hám JÁMIYET Ilimiy-metodikalıq jurnal // oliy ta’limda
ixtisoslik modullarini oʻqitish samaradorligini oshirish texnologiyalari – 2024-yil,
№1/2, 72-73 bet.
3.
H.Sаypillаyevа. // Аmericаn Journаl of Interdisciplinаry Reseаrch аnd
Development
//
Didаctic
opportunities
of
integrаtion
in
the
content of speciаlty modules – 2024 yil 11-bet.
4.
H.Sаypillаyevа. // KАSB-HUNАR TА’LIMI // Ixtisoslik modullаrini o‘qitishdа
individuаl tа’lim tаmoyillаrining qo‘llаnilishi – 2024-yil 2-son, 87-bet.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2024) / ISSN 2181-3701
376
5.
Ахлиддинов Р.Ш. Умумий ўрта таълим сифатини бошқаришнинг
ижтимоий-педагогик асослари (Кадрлар тайёрлаш миллий дастури асосида).
Пед.фан.док. ...дисс. –Т., 2002. -338 б.;
6.
Бегимқулов У.Ш. Педагогик таълим жараёнларини ахборотлаштиришни
ташкил этиш ва бошқариш назарияси ва амалиёти. Пед. фан. док… дисс.-Т., 2007. -
305 б.;
7.
Джўраев Р.Х. Таълимда интерфаол технологиялар. –Т., 2010. –87 б.;
8.
Беспалько В.П. Педагогика и прогрессивные технологии обучения. М.,
1995. -412 с.
Кларин М.В. Педагогическая технология в учебном процессе: Анализ зарубежного
опыта. М.: Знание, 1989 – 75 с.
