Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The Significance of Mahmud Shabistari
’
s Work "Gulshani
Roz" in the Formation of Images and Symbols in Sufi
Literature
Feruzabonu MANNONOVA
1
Uzbekistan State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
25 October 2024
The work Gulshani Raz is recognized worldwide as a
masterpiece that encompasses contributions from mystics,
philosophers, historians, and linguists from across the globe,
uniting their perspectives within a single framework. As
previously noted, the work
’
s value is enhanced by numerous
aspects, with the poetics of its imagery holding a particularly
significant place.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4
/S
-pp377-382
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Sufism,
image,
emblem,
symbol,
reality,
theology,
pictorial expression.
Mahmud Shabistariyning “Gulshani Roz” asarining
tasavvuf adabiyotidagi obraz va ramzlar shakllanishidagi
ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tasavvuf,
obraz,
timsol,
ramz,
reallik,
ilohiyot,
tasviriy ifoda.
“Gulshani Roz” asari butun dunyo tasavvufshunoslari,
faylashuflari, tarixchiyu
–
tilshunoslarini chetlab
o‘
tmagan va
barchani bir nuqtada jamlay olgan bir durdona asar
sifatida dunyo tamaddunida gavlanadi. Asarning qiymatining
oshiradigan jihatlari juda k
o‘
pligini biz aytib
o‘
tdik, shulardan
asardagi obrazlar poetikasi alohida
o‘
rin tutadi.
1
Senior Teacher, Department of the Integrated English Course № 3, Uzbekistan State University of World Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
378
Значение работы Махмуда Шабистари «Гулшани Роз»
в формировании образов и символов в суфийской
литературе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Суфизм,
образ,
эмблема,
символ,
реальность,
теология,
изобразительное
выражение.
Творение «Гульшани
Роз» признано шедевром мировой
культуры, объединяющим мистиков, философов, историков
и лингвистов со всего мира. Оно сумело собрать этих
выдающихся мыслителей в единой точке соприкосновения.
Как уже отмечалось, произведение обладает множеством
аспектов, повышающих его ценность, среди которых особое
место занимает поэтика образов.
KIRISH
Mahmud Shabistariyning o‘ziga ko‘ra, “Gulshani Roz” –
bu masnaviy, uning birinchi
she’riy asaridir. Turli ro‘yxatlariga ko‘ra, she’rning hajmi 958 dan 1007 baytgacha
versiyalari mavjud. Asarda allegoriya va metaforadan uslubidan foydalangan holda
Xudoning haqiqatini tushunish yo‘lida bo‘lganlar uchun musulmon tasavvuf ta’limotining
turli xil yashirin sirlarni hisobga olgan holda yaratilgan. Bu she’r darhol so‘fiylar or
asida
katta muvaffaqiyat qozondi va tasavvuf nazariyasi va uning falsafasi haqidagi eng muhim
bilimlar manbai bo‘ldi [11].
Umuman olganda, tasavvuf va tasavvuf adabiyotini to‘liq yoritib bergan Bertels ham
o‘z ishlarida Rumiy she’riyati va Mahmud Shabistariyning “Gulshani Rozi”ga ko‘plab etkan.
Ya’nikim, Bertels o‘zining “Tasavvuf va tasavvuf adabiyoti” asarida tasavvuf adabiyoti
obrazlarining mukammal tavsifini beradi.
U obrazlar klassifikatsiyasiga to‘xtalar ekan, avvalambor Xudo sur’atidan boshlab
ifoda
bera boshlaydi. Taqvodorlar uchun Xudoning obrazi
–
har bir insonning xatti-harakatlarini,
uning har bir ruhiy harakatini kuzatuvchi qo‘rqinchli hakam deya ta’rif beradi [5].
NAZARIY QISM
E.
Bertels so‘fiylik terminologiyasini bir qancha so‘fiy atamalarining lug‘atlari
matnlaridan foydalanib turli manbalardagi misollar yordamida o‘rganishni maqsad qilgan.
Masalan, Hudo obrazidan tashqari, Bertels “kokil va yuz”, sahoblara, murid va valiy
obrazlariga ham “Fors so‘fiylarining she’riy terminologiyasiga oid qaydlar” bo‘limida
atroflicha yoritgan.
O‘rganishlar davomida diqqat markaziga asosiy vazifa yangi badiiy obrazlarni
yaratish orqali yangi materialni kiritishdan ko‘ra, mavjud materialdan muammolarni
aniqlash, tushuntirish ma’nosida iloji boricha yaxsh
iroq foydalanish va tasavvuf falsafasi
muammolarini oydinlashtirishga aylanish keladi [5]. Bundan ma’lum bo‘ladiki, tasavvuf
she’riyatidagi obrazlar nafaqat oddiy obraz bo‘libgina qolmasdan, chuqur falsafiy ma’no va
ramziy qoliplarga ega bo‘lmog‘i lozim. Bunday ramziy qoliplar va falsafiy ma’nolarni aniq
tavsiflash va tasniflash obrazlarning o‘rganilish ko‘lamini kengaytiradi va kelasi natijalarni
olishga yordam beradi.
San’at va adabiyotda obraz deyilganda, inson nazarda tutilar ekan, demak u
ijodkorning
maqsad va muddaosini ifoda etuvchi kishi tasviri bo‘ladi. Xattoki asosiy
qahramonlari hayvonlar bo‘lgan masallarda ham obrazda inson timsoli gavdalanadi.
Shuningdek, badiiy obraz inson timsolidan tashqari, ijodkor foydalangan turli ko‘chma
ma’noli tushunchalar, abstrakt otlar bo‘lishi ham mumkin [3].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
379
Boshqa bir manbaga ko‘ra, “asarda qimirlaganki inson obrazi bo‘lsa –
katta yo
kichikiigi, syujetdagi ishtiroki, asar strukturasida tutgan o‘midan qat’i nazar –
hammasini
personaj deb atash mumkin. Sababi, bu termin qahramon, ishtirok etuvchi, xarakter
terminlari bilan bitta sinonimik qatomi tashkil qiladi va neytral ma’nosi bilan dominanta
vazifasini o‘taydi” deb ta’rif beriladi.
Biroq tasavvuf adabiyotiga kelganda, obrazlar tushunchali aksariyat hollarda ramz
va timsollar bilan bog‘liq bo‘ladi. Tasavvufning o‘zi ilohiyot va reallik o‘rtasidagi yo‘l
bolganidek, Sufiy adabiyotida ham realistik va ilohiy
–
majoziy obrazlar birgalikda
qoshilgan va ayri holda ham uchrashi va bir birini taqozo qilishi mumkin.
Demak
, badiiy asardagi badiiy vositalar o‘xshatish, mubolag‘alarga nisbatan ham bu
termini qo‘llash mumkin. Badiiy obraz qilib, ma’lum bir davr ham olinishi va davrning
to‘liq tasviriy ifodasi o‘sha davr manzarasi o‘quvchi ko‘z o‘ngida to‘la qonli gavdanalishin
i
ta’minlaydi.
METODOLOGIYA
Badiiy obraz, real hayotdan tashqari to‘qima obraz bolishi ham mumkin. Bunda
asosiy masala, o‘quvchiga badiiy obrazning naqadar ishonchli va mantiqiyligida bo‘ladi.
Badiiy obraz qay darajada mantiqqa yaqin yohud real hayotda qiisman, yoki umuman
bo‘lgan bo‘lganligi emas, auditoriyaga obraz va gavdalangan tasvir naqadar ishonchiligi
asarrining ta’sirchanligini va ijodkorning mahoratini ko‘rastib beradi. Badiiy obrazning
yaratishdan doimo muayyan maqsad bo‘lib, inson obrazi orqali fe’l
- atvor, zamon va makon
hodisalarini ham o‘z maqsadiga muvofiq namoyon etadi.
Shu o‘rinda obrazlarni turli kategoriyalarga bo‘lish mumkin. Umuman olganda,
badiiy obrazlar asar janridan kelib chiqib, takrorlanish chastotasi o‘zgarishi mumkin. Ular
quyidagilar:
1.
Realistik obrazlar;
2.
Majoziy (simvolik) obrazlar;
3.
Romantik obrazlar;
4.
Hayoliy fantastik obrazlar.
Tasavvufiy adabiyotdagi realistik obrazlar, ustoz, piru -komil, shogird, murid,
Payg‘ambarlar obrazlarini keltirishimiz mumkin. Bu ushbu obrazlarni
ng, real hayotga mos
kelishi va real voqeliklarda namoyon bo‘lishi bilan ifodalash mumkin.
“Gulshani Roz” asarining 6
-
savol javobida Shabistariy Ibrohim payg‘ambari
obraziga to‘xtalib o‘tar ekan, “Oy, quyosh va yulduzlarning ilohiyligidan sezgi, tasavvur
va
aqlni huddi Ibrohimdek ajratib olish kerak” deb ta’kidlaydi [10].
“Gulshani Roz” ning Edvard Uindfield tomonidan qilingan tarjimasida ham Odam, Muso,
Nuh, Idris, Iso, Muhammad payg‘ambarlar, Maryam ona, avliyo Mansur, Zardushtiyliklik ilohlari
Yezdan v
a Ahriman, Attor obrazlariga ko‘p marta murojaat qilingan [6].
Asarni yaratilishi 13 asrga borib taqaladi. Bundan kelib chiqadiki, tasavvuf
adabiyotining boshlang‘ich namunalaridan biri sifatida “Gulshani Rozda”dagi
Payg‘ambarlar va aziz
- avliyolar obrazig
a yaqindan murojaat keyin sufiy she’riyati yohud
adabiyoti uchun muhim hodisa sifatida, asarlarning yanada ta’sirli va ibratli bo‘lishiga
xizmat qilgan.
Masalan, Navoiyning “Layli va Majnun” dostonining 3
-
bobi Muhammad payg‘ambar
(s.a.v) madhiga bag‘ishlangan. Bu bobda Navoiy Muhammad payg‘ambar (s.a.v)ni risolat
sipehri (payg‘abarlik osmoni) ning quyoshi deb atab, Odam Аtoni uning daraxtidagi
mevaga oʼxshatadi. Kitobot sanʼati vositasida payg‘ambarlik muhri –
hotamning “
ﺍ
”
–
“
alif
”
va
“
ﺖ
”
–
“
te
”
sida uning oti yashiringanini aytadi:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
380
Ul muhri xututi vasfi zoting,
Xotam “alif”iyu “te”si oting.
Navoiy naʼtni Payg‘ambar va uning oilasiga yuz ming salavotu vasflar aytish bilan
yakunlaydi.
Nizomiy Ganjaviy madhida talmeh sanʼatining yetakchilik qilishini ku
zatish
mumkin. U fazilatda Turdagi Muso, qanoatda Qofdagi Аnqoga oʼxshatiladi:
Ham Turi fazilat uzra Muso,
Ham Qofi qanoat uzra Аnqo
[2].
Keyingi obraz turi majoziy obrazlar bo‘lib, majoziy obrazlar muayyan narsa
hodisalaring qiyofasini umumlashtirib ifodalovchi ramziy obrazlardir [1]. Jumladan
so‘fiyona dabiyotda, yor yohud oshiq, mashuqa, gul, sharob, gulzor obrazlarini
keltirishimiz mumkin. Ya’ni, yor Hudoni ifodalovchi timsol sifatida, Gul –
sir, sevgi izhori,
mehr razmi sifatida, sharob
–
sevgi-muhabbat, muhabbatdan sayhushlik kabi hodisalarni
ifodalasa, gulzor, gulbog‘ ramzlari –
oshiyon, sirli makon razmi sifatida keltiriladi. Bundan
tashqari, tubsiz ummon, duru- javohir, charxu-falak, vayrona kulba, shoxona saroy kabi
noinsoniy obrazlar ham ma’lum razm sifatida majoziy xarakterga ega bo‘lib, tasavvuf
adabiyotida bularning o‘rni beqiyosdir. Ularning bari komillik sufi dunyosini butunligicha
tasvirlash uchun xizmat qiladi. Tubsiz ummon- chegarasiz bilimlar dunyosi, duru-javoxir
–
egallagan va egallab ulgirilmagan bilimlar xazinasi, charxu falak-
taqdir va g‘ayrioddiy
hodisalar, vayrona kulba
–
g‘arib va mazlum ko‘ngli, shoxona saroy esa ba’zi hollarda oshiq,
piru komil qalbi, dunyosi yoki hursandchilik makoni deb sifatlanishi kuzatiladi.
Golland
sharqshunosi Johannes Tomas Piter Deverven to‘g‘ri ta’kidlaganidek, “fors
so‘fiy she’riyatining xizmatlari bilan 14
-
asrning boshidan unda soʻfiylik madaniyatida
majoziy obrazliklik toʻliq shakllangan". Va buning eng yaxshi namunasi sifatida u Mahmud
Shabis
tariyning “Gulshan
-
i roz” iga ishora qiladi. Shuni ta’kidlash kerakki, ramzlar va
obrazlar o‘rtasida sezilarli farq mavjud. Timsol, so‘fiylikni maxsus o‘rgangan olimlarning
fikriga ko‘ra ramziylik, bu obraz rivojlanishining eng yuqori nuqtasidir. U alohida
-alohida
ifoda etmaydi tushunchasi qabul qilingan, lekin ko‘p qatlamli g‘oyalarni o‘quvchiga
etkazadi. Masalan, "mạj" (kosa), Shabistariyning fikricha, so‘fiyning ichki dunyosi bo‘lib, u
dunyoviy vasvasalardan tozalangan. Buni Haqiqatni bilgan komil inson yuragi deb ham
tushunish mumkin. Shabistariy sharhlagan qahramonlarni ikki qismga bo‘lish mumkin:
1.
Alohida so‘fiyni o‘rab turgan narsalar, masalan, sham, piyola, qadah, sharob,
butler, tavern va boshqalar.
2.
Muayyan qismlarga ishora qiluvchi so‘zlar go‘zallik portreti –
yuz, ko‘zlar, qoshlar,
kirpiklar, lablar, kokil, mol va boshqalar. Shabistariyning fikricha, ilohiy kamolot sifatlari
diskret holatda shu yerda, Koinotning o‘zidadir. Faqat insonda ular birga yig‘iladi va
“jamlanma”da bo‘lgani kabi eng
adekvat tarzda gavdalantirilgan. [8] Shuning uchun
insonda Mutlaq o‘zini butunligi bilan anglab yetadi: inson go‘yo unga aylanadi o‘z
-
o‘zini
bilish, “Xudoning surati” tasavvur qila boshlaydi.
Demak, Shabistariy bu borada ochiq signal beradi.
… Bu sen va s
enda Ollohning surati bor,
O‘zingdan nima istasang baribi qidir
[4].
“Gulshani Roz” asari to‘g‘ridan to‘g‘ri Xudo obrazini yuklasak rivojlantirgan va ham
ramziy va majoziy ham hayoliy obrazlar qolipida yoritilgan sanoqli asarlardan biridir.
Tasavvuf adabiyotda yana bir obraz turi borki, uni ham obyektiv ham subyektiv
qabul qilish mumkin. Bu tur romantik obrazlar turidir. “Romantik obrazlar odatda
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
381
ijodkorning orzu
–
hayollari istaklarini ifodalash uchun badiiy vosita sifatikda ko‘p
hollarda badiiy to‘qima yordamida yaratiladi” [8]. Romantik obrazlarga yorqin misol qilib,
“Hamsa” dostonidagi Farxod, Majnun obrazlarini, Rumiy va Umar Hayyom
masnaviylaridagi sevgan oshiq yigit obrazlarini yaqqol keltirsak bo‘ladi. Ular to‘g‘ridan
to‘g‘ri ham orzu hayollar mahsuli bo‘lgan razmiy obraz, ham real qahramon bo‘la olishi
bilan yuqoridagi fikrimizni isbotlaydi.
Farxod va Shirin dostonida ijodkor o‘zining orzularini gavlantirish uchun Farxod
obrazidan foydalanadi va uning ayrim hatti -xarakatlari real hayotga unchalik
to‘g‘ri
kelmagan taqdirda ham o‘quvchini zavqlantirish va Farxod obrazi orqali istaklarini
korsatish xarakat qilgani aniq. Bu Orinda Farxodning mashaqqat bilan ariq qaziganda
aytkan so‘zlari:
Hunarni adrabon netgundir oxir
Olib tuproqqami ketkundir oxir
deb o‘z ishini tashlab boshqa mehnat qilyotkan odamlarga yordamlashish uchun
krishib ketadi va ularni oldidan indamay o‘tib ketolmaydi. Bu orqali ijodkor Farxod
obrazidagi insoniylikni ko‘rsatib beradi.
Shu o‘rinda, aynan tasavvuf adabiyotida ikki obraz
turning bir birini taqozo etishi va
bazi hollarda obrazlarning aynan qaysi turga kirishini muayyan aniqlashda muammolarga
duch kelish hollarni ko‘rishimiz mumkin. Ijodkor bir obrazni ham majoziy obraz sifatida
ham romantik unsurlar bilan xarakterlashi tasavvuf adabiyotining boshqa adabiyot
shakllaridan eng katta farqli hususiyati sifatida keltirish mumkin.
“Gulshani Roz”ga keladigan bo‘lsak, asarda romantik obrazlar asosan bir birini
taqozo etuvchi
oshiq
va
murid
obrazlarini keladi.
Bir lahzada o‘tib keta
di bu dunyo,
Uyda haqiqatdan o‘zga qolmaydi.
O‘sha paytda yaqinlikka erishasiz,
Siz o‘zingizdan mahrum bolasiz
Va Oshiq bilan qovushkan bir on
[4]
Romantik obrazning eng yorqin namunasi “Majnun” hisoblanadi va Navoiy bu borada
g‘oyat ustalik bilan Аllohning yerdagi tajallisi tasvirini ushbu yozilayotgan dostoni g‘oyasi
bilan bog‘liq holda bayon qiladi. Yaratuvchining har yerdagi tajallisi jahonda Layli boʼlib
koʼrinadi, jilva qiladi, uning bu xususiyati esa yaratilganlarni Majnun qilishdan iboratdir
:
Ey har sorikim, qilib tajalli,
Ul mazhar oʼlub jahonda Layli.
Ey oniki Layli aylab otin,
Majnun qilmoq qilib sifotin.
[12]
Yuqoridagilardan shu ma’lum bo‘ladiki, Oshiq obrazi eng birlamchi romantik obrazi
hisoblanib, boshqa adabiyot turlaridan farqli ravishda, tavassuf adabiyotida romantic
oshiq obrazi, doimo o‘z ma’nosida kelavermaydi va aksincha bu razmiy majoziy sifatga ega
bo‘lib, ko‘p hollarda Alloh ishqida Majnundek o‘zini unitkan taqvodor inson ma’nosida
keladi.
Hayoliy fantastik obrazlar bir qar
ashda romantik turga o‘xshab ketkani bilan, eng
asosiy farq bundan obrazning inson qo‘lidan kelmaydigan hatti xarakatlarni amalga
oshirishi ifodalanadi. Fantastik obrazlar tasavvuf adabiyotida kam uchrashi sabab obrazga
bo‘lgan o‘quvchining munosabatini sof va to‘g‘ri yo‘lda saqlab qolishdadir [4]. Fantastik
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
382
obrazlar asosan Alpomish, Kenja Botir kabi folklor namunalarida ko‘plab uchratish
mumkin. Biroq, tasavvuf adabiyoti ham bundan mustasno emas.
Tasavvuf adabiyoti turli tillardagi tasavvuf g‘oyalarini ifodalovchi va targ‘ib qiluvchi
asarlardan iborat. Tasavvuf Oʻrta Asr adabiyotiga, ayniqsa arab, fors, turkiy va urdu
tillarida yozilgan sheʼriyatga muhim taʼsir koʻrsatdi. So‘fiylik ta’limotlari va tashkilotlari
adabiyotga o‘sha davr saroy she’riyatidan ko‘ra ko‘proq erkinlik bergan. So‘fiylar o‘z
adabiyotlarida xalq og‘zaki ijodi unsurlarini o‘zlashtirganlar [7].
Nizomiy, Navoiy, Hofiz, Sam’oniy, Jomiy, Shabistariy ijodi so‘fiylik bilan bog‘liq edi.
Sanoiy (vafoti 1140-yil), Attor (1119-
yilda tugʻilgan),
Rumiy (1273-yilda vafot etgan) kabi
soʻfiy shoirlarning baytida ilohiy adolatga urgʻu berib, zulmga qarshi norozilik bildirilgan,
yovuz hukmdorlar, diniy aqidaparastlik, pravoslav musulmon ruhoniylarining ochkoʻzligi
va ikkiyuzlamachiligi tanqid qilingan.
Bu yozuvchilar qo‘llagan she’riy shakllar xalq
qo‘shig‘i, masal va ertakga o‘xshash edi.
Shabistariy o‘z asarida Xizr alayhissalom, Iblis, Majusiy, Jabroil, Vodiy, Samo, Do‘zax
kabi hayoliy fantastic va o‘z navbatida ilohiy fantastik obrazlar qorishiq ravi
shda
berilganini ko‘rishimiz mumkin. U o‘z hayolotini shunday ta’riflaydi:
Bir mavsumga Tinchlik vodiysiga keling,
Valiy ila “Men Xudoman” degan xitobni eshiting
[6].
XULOSA
Yuqorida biz eng asosiy badiiy obraz turlari va ularning tasavvuf adabiyotidagi
t
avsifini misollar yordamida ko‘rib chiqdik. Xususan, “Gushani Roz” asarida obrazlar
kompozitsiyasi muhim o‘rin tutadi. Chunki aynan obrazlar tilga kirib, asar izchilligi va
mantiqiyligini ta’minlagan. Biroq obrazlar tasnifi boshqa adabiyot turlariga qaraga
nda
tasavvuf adabiyotida birmuncha xususiyati bilan ajralib turadi. Buni yuqoridagi misollarda
ham ko‘rdik.
FOYDANALIGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdulhakim Sha’riy Jo‘zjoniy. Tasavvuf va Inson. Adolat. 2001.
2.
Alisher Navoiy. Layli va Majnun. Mukammal
asarlar to‘plami. 20 jildlik. –
T.: Fan,
1992. 9-jild.
3.
Aristotel. Poetika. T. Adabiyot va San’at –
1980
4.
D. Quronov. Adabiyot nazariyasi asoslari. NamDU. 91-bet.
5.
E. Bertels. Tasavvuf va tasavvuf adabiyoti. Nauka. 1965. 15- bet.
6.
E. Uindfild. Mahmud Shabistariy. Gulshani Roz. 8-bet.
7.
H.Boltaboev. Sharq mumtoz poetikasi: Manba va talqinlar. 1-kitob. / Nashrga
tayyorlovchi, talqin va sharhlar muallifi -
Т
.:
О
zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006.
8.
I. Sultonov. Adabiyot nazariyasi. T. O‘qituvchi., 1986.
62-bet.
9.
Mahmud Shabistariy. Gulshani Roz. 11: 52 -bet
10.
M.M. Sharif. Musulmon falsafasi tarixi. 2- jild. 1966. Wiesbaden. 841- bet
11.
MOHAMMADIBAGMOLLAI MUHAMMADKAZEM KARIM. MAHMUD SHABISTORI
VA UNING “GULSHAN
-
I ROZ” SHE’Rining FORS
-TOJIK ADABIYOTI tarixidagi
o‘rni.
Dushanbe. 2019. 17- bet.
12.
T.
Ahmedov. Alisher Navoiyning “Layli va Majnun” dostoni. –
T.: Fan, 1970. 49- bet.
