Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Abstractness and symbolism in numbers
Anvarjon ABDIRAYIMOV
1
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
10 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
Numbers in their direct sense lack objectivity. They are
abstract indicators of the quantity of objects and can also serve
to indicate their order in calculations. In other words, numbers
reflect an abstract mathematical concept. However, in language,
they manifest within a specific cultural context and carry
particular meanings for each culture.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss6-pp211-214
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
number,
symbolism,
abstraction,
digital code,
esoterics,
symbolism,
culture,
intercultural dialogue.
Sonlardagi mavhumlik va ramziylik
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
raqam,
ramziylik,
mavhumlik,
raqamli kod,
ezoterika,
simvolizm,
madaniyat,
madaniyatlararo muloqot.
To‘g‘ridan to‘g‘ri ma’nodagi sonlar obyektivlikdan mahrum.
Ular obyektlar sonining mavhum ko‘rsatkichlari bo‘lib,
hisoblashda ularning tartibini ko‘rsatish uchun ham xizmat
qilishi mumkin. Ya’ni sonlar matematik mavhum tushunchani
aks ettiradi. Ammo tilda ular ma’lum bir madaniy kontekstda
namoyon bo‘ladi va har bir madaniyat uchun ma’lum ma’noga
ega.
1
Assistant Teacher, University of Economics and Pedagogy Doctoral student, Andijan State University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 6 (2024) / ISSN 2181-3701
212
Абстракция и символизм в числах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
число,
символизм,
абстракция,
цифровой код,
эзотерика,
символизм,
культура,
межкультурный диалог.
Числа в прямом смысле лишены объективности. Они
являются
абстрактными
показателями
количества
объектов, а также могут служить для отображения их
порядка при расчете. То есть числа представляют собой
математически абстрактное понятие. Но на языке они
проявляются в определенном культурном контексте и
имеют определенное значение для каждой культуры.
Sonlar maxsus raqamli kodning elementlarini tashkil qilib, uning yordamida koinot,
inson va barcha mavjudotlar tavsif tizimining o‘zi tasvirlangan. Raqamli kod har qanday
madaniyatga kirib boradi, etnik guruhning to‘plangan bilimlarini tizimlashtiradi va
guruhlaydi, “milliy raqamli simvolizm avloddan avlodga o‘tkazadi. Arxaik madaniyatlarda
sonlar koinotni yo‘naltirish va kosmizatsiya qilishning muqaddas vositasi edi. Qadimgi
mifopoetik an’analarda raqam nafaqat koinotning tasviri, balki uni davriy tiklash uchun
namuna bo‘lib xizmat qilgan”.
Sonlar inson hayotining butun jabhasini qamrab olgan. Masalan, banknotalar: ular
sonlarni tasvirlaydi va dunyo aholisining aksariyat qismi ularga qiziqadi. Son mavjud va
nafaqat mavjud, balki inson faoliyatining barcha sohalarida hukmronlik qiladi: iqtisod,
siyosat, fan, texnologiya, statistika va hokazo.
To‘g‘ridan to‘g‘ri ma’nodagi sonlar obyektivlikdan mahrum. Ular obyektlar sonining
mavhum ko‘rsatkichlari bo‘lib, hisoblashda ularning tartibini ko‘rsatish uchun ham xizmat
qilishi mumkin. Ya’ni sonlar matematik mavhum tushunchani aks ettiradi. Ammo tilda ular
ma’lum bir madaniy kontekstda namoyon bo‘ladi va har bir madaniyat uchun ma’lum
ma’noga ega. Raqamli xurofotlar deyarli odamlarning g‘ayritabiiy kuchlarga bo‘lgan
ishonchining paydo bo‘lishidan tug‘ilgan. Madaniyatlararo muloqotda sonlar muhim aloqa
vositasidir, lekin ayni paytda ular ma’lum simvol bo‘lgani sababli muloqotda muayyan
to‘siqlarni yaratishi mumkin.
Ma’lumki, insonning dunyoni anglashi ekzistensial hayotning turli sohalari orqali
sodir bo‘ladi. Jumladan, ma’lum bir madaniy kontekstda harakat qiladigan, har bir
madaniyat uchun alohida ma’no va ahamiyatga ega bo‘lgan va dunyoning lingvistik
rasmida alohida o‘rin tutadigan sonlarning qo‘llanilishi sohasi orqali namoyon bo‘ladi.
“Madaniy markerlangan til birliklari... ikki kategoriyalashtirish pog‘onalariga ega.
Birinchi pog‘onada u yoki bu mazmun lisoniy belgi ma’nosiga konnotatsiya ko‘rinishida
mujassamlanadi. Ikkinchi bosqichda ushbu lisoniy belgi endi madaniy etalon va ramz
ko‘rinishida amal qiladi. Bunda madaniy markerlangan lisoniy belgi lingvomadaniy guruh
uchun konstanta, universaliyaga aylanadi. Ushbu turdagi kategoriyazatsiyaning
bosqichlarini uzoq vaqt oralig‘i ajratib turadi, chunki etalonlashish, ramzlashish
jarayonlari jamoaviy idrok tarzining uzoq vaqtdagi faoliyati natijasidir”. Demak, uzoq
asrlik jamoaviy faoliyat miqdorni anglatuvchi, mohiyatan ishi bo‘sh bo‘lgan nom – sonlarga
ham ma’lum ramziylik yuklaydi.
An’anaviy madaniyatdagi sonlar simvolizmini, jumladan, turli millatlarda
qo‘llaniluvchi miqdoriy tasvirlarni tahlil qilish, bunday arxetipning etnolingvistik tahlili
tarixning yangi sirli sahifalarini ochadi, dunyoning milliy manzarasini, psixik-lingual
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 6 (2024) / ISSN 2181-3701
213
komplekslarning xususiyatlarini, tilshunoslik ongining darajasini aniqlashga yordam
beradi. Jumladan, ilm-fan sohasida yetti raqamining muqaddas tabiatini tavsiflovchi
ko‘plab nazariyalar mavjud. Ulardan ikkita farazni ajratib ko‘rsatish mumkin. Ulardan biri
B.A. Frolov tomonidan Sibir va Uzoq Sharq xalqlarining arxeologik materiallari orasida
chizma va bezaklarni tahlil qilish asosida ishlab chiqilgan. Olim shunday xulosaga keldiki,
“hatto neolit davrida ham odamlar matematik va astronomik bilimlarga ega bo‘lgan va
yetti raqamining muqaddas ma’nosi hayotiy tajriba hosilasidir”. Shuningdek, olim yetti
raqami haqidagi barcha g‘oyalar oyning takroriy harakatlarini kuzatish bilan bog‘liqligini
ta’kidladi va oyning yetti kunlik fazasi raqamli sakralizatsiya (biror kishi yoki narsaning
muqaddas xususiyatga ega bo‘lgan, sajda qilinadigan obyektga aylantirilishi)ga hissa
qo‘shgan, deb hisoblaydi.
Ikkinchi konsepsiya muhandis-psixolog D.A. Miller tomonidan ishlab chiqilgan.
Axborotni va uning manbasini kodlash masalasini o‘rgangan olim, sonni “doimiy ravishda
idrok etish qobiliyati ma’lum cheklovlar bilan amalga oshirilishini aniqladi. Ilmiy
eksperimental psixologik tadqiqotlar asosida olim o‘zi idrok eta oladigan, tushunadigan va
eslay oladigan axborot hajmining elektron birligi 7±2 ga teng degan farazni ilgari surdi,
ya’ni Miller nazariyasi psixologlarning hisob-kitoblarini qadimgi mifologiyada muqaddas
yetti raqam bilan bog‘liqlik jihatini ko‘rib chiqishga imkon berdi”.
Til tadqiq va tahlil etilganda uning turli jihatlari, ramziy nomlar, ramziy semalarga
ham duch kelinadi. Natijada tilning tadqiq obyekti yanada kengayadi. Sonlar semantikasi
va simvolikasi, ularning nazariy asoslari ham hozirgi kunda til obyektlaridan biridir.
Sonlarning ramziy ma’nolaridan to‘g‘ri foydalanish har bir shaxsdan din, mifologiya,
falsafa, tarix kabilarga oid bilimlarni talab qilganidek, sonlar mohiyatiga singib ketgan
mazmunlarni to‘laqonli anglab yetish, tadqiq qilish uchun, albatta, ma’lum tayyorgarlik,
malaka, nazariy asos bo‘lishi kerak.
XIX asrdan keyin sonlarning falsafiy, diniy, nazariy xususiyatlariga qiziqish kuchaya
borgan, natijada odamlar uchun oddiy arifmetik belgi hisoblangan sonlar ko‘plab
olimlarning diqqatini torta boshlagan. Hatto cheksiz qudrat sohibi, Yaratganning
kashfiyotlaridagi turli sir-sinoatlarni ham sonlar tili orqali yanada aniqlashtirishga
harakatlar bo‘lgan. Bundan ko‘rinadiki, sonlar faqatgina aniq fanlarda emas, balki ijtimoiy
gumanitar fanlarda o‘z o‘rniga egadir.
Sonlar simvolizmi shuni ko‘rsatadiki, Yevropa va turkiy madaniyatlarning mifologik
va diniy kelib chiqishi tufayli turli madaniyatlarda sonni idrok etish har xil. Turkiy
madaniyat turli din va madaniyatlarning sintezidir, shuning uchun turkiy madaniyat
Yevropa madaniyatiga qaraganda kengroq va boyroq sonlar falsafasiga ega. Gʻarb
madaniyatida son tushunchasini maʼqullashning asosiy omili xristianlik, xristianlikning
asosi esa qadimgi yunon falsafasi edi.
Yuqorida ta’kidlanganidek, turli madaniyatlarda sonlarning ma’nosi ham
turlichadir. Ularning ma’nosi xalqlar kognitiv olamida “xayrli” yoki “mash’um” tarzda
kodlangan. Shuni yodda tutish kerakki, ba’zi mamlakatlarda “omadsiz” deb hisoblangan
sonlar boshqa mamlakatlarda “omad”liligiga ishoniladi.
Ko‘p odamlar sonlarni shunchaki miqdorni ifodalash uchun qo‘llaniluvchi birliklar
deb bilishadi, biroq ba’zi madaniyatlar uchun sonlarning ma’nosi qadimgi an’analar va
madaniy e’tiqodlarga mos keladi. Hayot yo‘li bilan bog‘liq bo‘lgan ba’zi sonlar ortida
chuqur ruhiy ma’nolar yashiringan. Ma’naviy ma’nodan tashqari ko‘plab sonlar chuqurroq
ramziy ma’noga ega va turli madaniyatlarda tashqi olamga qanday ta’sir qilishini
tushunish uchun bu ma’nolarni yanada kengroq anglash muhimdir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 6 (2024) / ISSN 2181-3701
214
Demak, son faqat mavhum tuzilma, bir borliq ichidagi turli toifalarning potensial
dialektikasi emas, u o‘zining asosiy xususiyatlarini til orqali amalga oshiradigan ko‘p
o‘lchovli tushunchadir. Umuman, sonlar o‘zining tadqiq, tahlilini kutib turgan lingvomental
birliklardan sanaladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Цатурян М. М.
Имя числительное как важнейшая единица коммуникации //
Междисциплинарные аспекты лингвистических исследований. – Краснодар: КубГУ,
2016.
2.
Миллер Д. А. Магическое число семь плюс минус два. О некоторых пределах
нашей способности перерабатывать информацию // Инженерная психология. – М.:
Прогресс, 1964.
3.
Токарев Г.В. Лингвокультурология. – Тула: Издательство ТГПУ им. Л. Н.
Толстого, 2009.. – C. 91-92.
4.
Фролов Б. А. Представление о числе 7 у народов Сибири и Дальнего Востока
// Бронзовый и железный век Сибири. – Новосибирск: Наука, 1974. С. 303.
