Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika–
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика– Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Text-linguistic
features
of
epithets
and
their
reconstruction in translation
Ibadilla ILYASOV
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
10 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
This article is devoted to the study of the text-linguistic
features of epithets and their reconstruction in translation.
Epithets play an important role in the text as linguistic means
that increase the level of imagery of speech. The article analyzes
the textual structure, contextual significance and national and
cultural characteristics of epithets. They also discussed ways to
adequately reflect them in translation and the difficulties faced
by the translator. Using the example of English and Uzbek, a
comparative analysis of the linguistic and stylistic aspects of
epithets was carried out and strategies aimed at ensuring their
equivalence in translation were proposed.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss6
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
epithet,
textolinguistics,
theory of translation,
national and cultural
characteristics,
imagery,
linguistic means,
stylistic analysis,
adequacy,
equivalence.
Epitetlarning tekstlingvistik xususiyatlari va ularning
tarjimada qayta yaratilishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
epitet,
tekstlingvistika,
tarjima nazariyasi,
milliy-madaniy xususiyatlar,
obrazlilik,
lingvistik vositalar,
stilistik tahlil,
adekvatlik,
ekvivalentlik.
Mazkur maqola epitetlarning tekstlingvistik xususiyatlari va
ularning tarjimada qayta yaratilishini o‘rganishga bag‘ishlangan.
Epitetlar nutqning obrazlilik darajasini oshiruvchi lingvistik
vosita sifatida matnda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada
epitetlarning tekst tuzilishi, kontekstual ahamiyati hamda milliy-
madaniy xususiyatlari tahlil qilingan. Shuningdek, ularni
tarjimada adekvat aks ettirish usullari va tarjimon duch
keladigan qiyinchiliklar muhokama qilingan. Ingliz va o‘zbek
tillari misolida epitetlarning lingvistik va stilistik jihatlari qiyosiy
tahlil qilinib, tarjimada ularning ekvivalentligini ta’minlashga
qaratilgan strategiyalar taklif etilgan.
1
Head of the Department of Second Foreign Languages, Samarkand State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika– Зарубежная лингвистика
и лингводидактика– Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue –6 (2024) / ISSN 2181-3701
20
Текстолингвистические особенности эпитетов и их
воссоздание в переводе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
эпитет,
текстолингвистика,
теория перевода,
национально-культурные
особенности,
образность,
языковые средства,
стилистический анализ,
адекватность,
эквивалентность.
Данная
статья
посвящена
изучению
текстолингвистических особенностей эпитетов и их
воссоздания в переводе. Эпитеты играют важную роль в
тексте как языковые средства, повышающие уровень
образности речи. В статье анализируется текстовая
структура, контекстная значимость и национально-
культурные особенности эпитетов. Также обсуждались
способы адекватного отражения их в переводе и трудности,
с которыми сталкивается переводчик. На примере
английского и узбекского языков был проведен
сравнительный анализ лингвистических и стилистических
аспектов эпитетов и предложены стратегии, направленные
на обеспечение их эквивалентности в переводе.
KIRISH
Epitetlar badiiy nutqning muhim stilistik vositalaridan biri bo‘lib, matnning
semantik va estetik boyligini oshirishda katta ahamiyatga ega. Ular yordamida muallif o‘z
fikrini yanada ta’sirchan va obrazli ifodalash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Epitetlar faqat
tilning estetik vositasi bo‘lib qolmasdan, matnning ichki strukturasini shakllantirishda va
o‘quvchiga muayyan ma’nolarni yetkazishda ham muhim o‘rin tutadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METADOLOGIYA
Tilshunos olimlarning ta’kidlashicha, epitetlar matnning kommunikativ vazifasini
kuchaytirib, muallifning maqsadini aniqroq ifodalashga xizmat qiladi. Masalan, V.
Vinogradov epitetlarni “obrazlilikni kuchaytiruvchi va tilni boyituvchi vosita [6]” deb
ta’riflagan bo‘lsa, A. Kunin ularni matnning semantik va stilistik tarkibiga muhim ta’sir
ko‘rsatadigan komponent sifatida ko‘rib chiqadi. Shu bilan birga, epitetlar milliy-madaniy
xususiyatlarni aks ettiruvchi unsurlardan biri sifatida har bir tilga xos bo‘lgan lingvistik va
madaniy jihatlarni o‘zida mujassam etadi.
Nemis va o‘zbek tillari epitetlarning qo‘llanilishida o‘ziga xos xususiyatlarga ega
bo‘lib, ularning lingvistik va stilistik funksiyalari tahlilni talab qiladi. Nemis tilshunosi W.
Fleischer epitetlarni “stilistik vositalar orqali o‘quvchiga hissiy va semantik ta’sir
ko‘rsatuvchi muhim birlik [5]” deb ta’kidlaydi. Shu bilan birga, A. Komissarovning fikriga
ko‘ra, badiiy matnni tarjima qilishda epitetlarning ekvivalentligini ta’minlash tarjimonning
ijodiy yondashuvini talab qiladi, chunki ular ko‘pincha original matndagi milliy-madaniy
xususiyatlarni yetkazishda asosiy rol o‘ynaydi [7].
Mazkur maqola epitetlarning tekstda tutgan o‘rnini o‘rganish va ularni nemis tilidan
o‘zbek tiliga tarjima qilish jarayonida yuzaga keladigan lingvistik va madaniy
muammolarni tahlil qilishga qaratilgan. Maqolada nemis va o‘zbek tillaridagi epitetlarning
qiyosiy tahlili orqali ularning milliy-madaniy xususiyatlari, semantik aniqligi va stilistik
ekvivalentligini ta’minlash usullari ko‘rib chiqiladi. Ushbu tadqiqot epitetlarni tarjimada
qayta yaratishning nazariy va amaliy jihatlarini chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika– Зарубежная лингвистика
и лингводидактика– Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue –6 (2024) / ISSN 2181-3701
21
Ushbu tadqiqotda epitetlarning tekstlingvistik xususiyatlari va ularning nemis
tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilinish jarayonini o‘rganish uchun kompleks yondashuv
qo‘llanildi. Tadqiqot doirasida deskriptiv (tasviriy) usul yordamida nemis va o‘zbek
tillarida epitetlarning lug‘aviy, stilistik va tekstual xususiyatlari aniqlanib, badiiy
matnlardan tanlangan misollar asosida ularning struktura va semantik jihatlari
tizimlashtirildi. Shuningdek, qiyosiy-tahliliy usul orqali ikki tildagi epitetlarning milliy-
madaniy xususiyatlari hamda lingvistik va stilistik farqlari chuqur tahlil qilindi.
Epitetlarning matnda qanday funksiyalarni bajarishi, ularning kontekstga bog‘liq
o‘zgarishlari va semantik yukini aniqlash uchun kontekstual tahlil usuli qo‘llanildi. Bu
jarayonda epitetlarning matn ichidagi kommunikativ vazifalari o‘rganilib, ular o‘zaro
bog‘liqlikda ko‘rib chiqildi. Nemis badiiy matnlaridan o‘zbek tiliga tarjima qilingan asarlar
tahlil qilinar ekan, tarjima tahlili usuli yordamida epitetlarning adekvatlik darajasi va
tarjimon tomonidan qo‘llanilgan strategiyalar o‘rganildi. Bu orqali tarjima jarayonida
yuzaga keladigan qiyinchiliklar va ularni hal qilish usullari aniqlashtirildi.
Bundan tashqari, statistik usul yordamida nemis va o‘zbek tillarida epitetlarning
qo‘llanilish chastotasi va ularning tarjimada ekvivalentlik darajasi baholandi. Olingan
natijalar tadqiqotning ishonchliligini oshirish va epitetlarning tekstlingvistik
xususiyatlarini kompleks ravishda yoritishga xizmat qildi. Ushbu yondashuv epitetlarning
lingvistik va stilistik xususiyatlarini tahlil qilish hamda tarjimada ularni qayta yaratish
masalasini chuqur o‘rganishga imkon berdi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tadqiqot davomida nemis va o‘zbek tillarida epitetlarning tekstlingvistik
xususiyatlari va ularning tarjimada qayta yaratilishi jarayoni chuqur o‘rganildi. Nemis
tilidagi epitetlarning matnda obrazlilikni oshirish, hissiy ta’sirni kuchaytirish va
kommunikativ vazifalarni amalga oshirishdagi muhim roli aniqlandi. Misollar orqali
ularning milliy-madaniy xususiyatlari va tarjima jarayonida duch kelinadigan
qiyinchiliklar tahlil qilindi.
Masalan, “die goldene Freiheit” (oltin erkinlik) epiteti nemis tilida erkinlikning
estetik va qimmatli tushunchasini ifodalab, o‘zbek tiliga “oltin erkinlik” shaklida to‘g‘ridan-
to‘g‘ri tarjima qilindi. Bu usul obrazlilikni saqlab qolishga yordam berdi. Shu bilan birga,
“die schwarze Stunde” (qora soat) epiteti nemis tilida qayg‘uli va og‘ir damlarni anglatadi,
o‘zbek tilida esa “qora kunlar” tarzida milliy madaniy moslashuv asosida qayta yaratildi.
Bundan tashqari, “der eisige Blick” (muzdek nigoh) epiteti orqali matnda shaxsning
hissiy holati va sovuq munosabati tasvirlanadi. Ushbu epitet o‘zbek tiliga “muzdek nigoh”
shaklida tarjima qilinib, original matndagi stilistik kuch va ma’no to‘liq saqlab qolindi. Shu
bilan birga, “die blühende Jugend” (gulday yoshlik) epiteti “gulday yoshlik” sifatida tarjima
qilinar ekan, hissiy-estetik xususiyatlar saqlangan holda, o‘zbek tilida ham ifoda topdi. “Die
eiserne Disziplin” (temir intizom) esa “temirdek intizom” deb tarjima qilinib, o‘zbek
tilidagi nutq me’yorlariga moslashtirildi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, nemis va o‘zbek tillarida epitetlarning tarjimada qayta
yaratilishida milliy-madaniy omillar muhim rol o‘ynaydi. Tarjima jarayonida epitetlarning
lingvistik va stilistik xususiyatlarini saqlash uchun tarjimonning ijodiy yondashuvi zarur.
Ushbu yondashuv epitetlarning matn doirasidagi semantik va stilistik xususiyatlarini
adekvat aks ettirishga va tarjima matnida milliy o‘ziga xoslikni saqlab qolishga xizmat
qiladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika– Зарубежная лингвистика
и лингводидактика– Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue –6 (2024) / ISSN 2181-3701
22
Epitetlarning tekstlingvistik xususiyatlarini va ularning tarjimada qayta
yaratilishini o‘rganish jarayonida bir qator muhim xulosalar chiqarildi. Epitetlar matnning
semantik va stilistik boyligini oshirishda, o‘quvchi bilan hissiy aloqani kuchaytirishda
hamda milliy-madaniy xususiyatlarni aks ettirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilishi
aniqlandi. Nemis va o‘zbek tillari qiyosida epitetlarning milliy-madaniy mazmuni, stilistik
funksiyalari va semantik yukini tarjimada saqlash dolzarb masala sifatida namoyon bo‘ldi.
Nemis tili badiiy matnlarida epitetlar orqali nafaqat estetik va hissiy obrazlar
yaratilgani, balki muallifning individual uslubi ham namoyon bo‘ladi. Tarjima jarayonida
bu xususiyatlarni saqlash uchun tarjimon ijodiy yondashib, epitetlarning milliy-madaniy
kontekstini chuqur anglash zarur. Misol tariqasida, “die schwarze Stunde” (qora soat) kabi
epitetlarni tarjima qilishda o‘zbek tilidagi “qora kunlar” iborasini tanlash milliy va madaniy
moslikni ta’minlash imkonini berdi.
Shuningdek, nemis tilidagi “die goldene Freiheit” (oltin erkinlik) kabi epitetlar
tarjimada o‘zining to‘g‘ridan-to‘g‘ri semantik mazmunini saqlagan holda o‘zbek tilida
“oltin erkinlik” shaklida qayta yaratildi. Bu esa epitetlarning hissiy-estetik xususiyatlarini
o‘quvchiga etkazishda samarali yondashuv ekanligini ko‘rsatdi. Ammo ba’zi hollarda
epitetlarning milliy madaniyatga xos obrazlari tarjimada qayta yaratilishi zarur bo‘ldi.
Misol uchun, “die eiserne Disziplin” (temir intizom) epiteti o‘zbek tilida “temirdek intizom”
shaklida moslashtirildi, bu esa ikki til o‘rtasidagi stilistik muvozanatni saqlashga yordam
berdi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, epitetlarni tarjima qilishda ularning semantik va
stilistik funksiyalarini saqlab qolish tarjimonning asosiy vazifasidir. Shu bilan birga,
tarjima jarayonida epitetlarning matndagi kommunikativ vazifalari ham hisobga olinishi
lozim. Nemis va o‘zbek tillaridagi epitetlarning qiyosiy tahlili ular o‘rtasidagi lingvistik va
stilistik farqlarni aniqlashga hamda tarjima jarayonida uchraydigan qiyinchiliklarni yengib
o‘tishga yordam berdi. Bu natijalar epitetlarning tarjimada qayta yaratish usullari va
lingvistik xususiyatlarini chuqurroq anglash uchun muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib
xizmat qiladi.
Epitetlar badiiy matnning semantik va stilistik jihatdan boyligini ta’minlovchi asosiy
vositalardan biri sifatida matn strukturasining mazmunini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi. Ushbu tadqiqot natijalari nemis va o‘zbek tillaridagi epitetlarning tekstlingvistik
xususiyatlarini chuqur tahlil qilish orqali ularning milliy-madaniy xususiyatlari va
tarjimada qayta yaratilishi jarayonida yuzaga keladigan lingvistik muammolarni aniqlash
imkonini berdi.
Nemis tilidagi epitetlarning obrazlilik, hissiy ta’sir va matn ichidagi kommunikativ
vazifalarini o‘zbek tilida tarjima qilishda tarjimonlar milliy madaniyat va til o‘rtasidagi
farqlarni hisobga olgan holda, ijodiy yondashuvdan foydalanishi zarurligi aniqlandi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ba’zi epitetlarni so‘zma-so‘z tarjima qilish orqali ular o‘zbek
tilida ham semantik va stilistik o‘ziga xosligini saqlab qoladi, masalan, “die goldene
Freiheit” (oltin erkinlik) yoki “der eisige Blick” (muzdek nigoh). Ammo milliy madaniyatga
xos bo‘lgan epitetlar tarjima jarayonida qayta yaratilishni talab qiladi. Misol uchun, “die
schwarze Stunde” (qora soat) “qora kunlar” tarzida milliy-madaniy kontekstga
moslashtirilgan holda tarjima qilindi.
Shuningdek, epitetlarni tarjima qilish jarayonida ularning stilistik funksiyalarini
saqlash, semantik mazmunini to‘g‘ri etkazish va matn ichidagi hissiy-estetik ta’sirni
oshirish maqsadida kontekstual yondashuv qo‘llanilishi lozim. Ushbu tadqiqot tarjima
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika– Зарубежная лингвистика
и лингводидактика– Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue –6 (2024) / ISSN 2181-3701
23
jarayonida epitetlarning lingvistik va stilistik xususiyatlarini o‘rganishga doir nazariy va
amaliy jihatdan muhim natijalarni taqdim etdi. Natijalar epitetlarni tarjimada qayta
yaratish usullarini mukammallashtirishga xizmat qilib, badiiy tarjima sohasida yangi
izlanishlarga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Nabiev, M. (2009). “Tarjima nazariyasi va amaliyoti”. Toshkent: Sharq.
2. Kadyrova, Z. (2005). “O‘zbek tilidagi stilistik vositalar: Epitet va uning
qo‘llanilishi”. Toshkent: O‘zbekiston.
3. Shakirov, B. (2011). “Linguistic Aspects of Translating Epithets in Literary Texts”.
Toshkent: Akademnashr.
4. Xusanov, A. (2006). “O‘zbek tilining stilistikasi”. Toshkent: Fan va texnologiya.
5. W. Fleischer, G. Michel: Stilistik der deutschen Gegenwartssprache. Leipzig 1975.
6. Виноградов, В. (1983). "Русская стилистика". Москва: Наука.
7. Гриценко, Н. (2003). «Стилистика и перевод: Проблемные эквиваленты».
Москва: РГГУ.
8. Комиссаров, В. Н. (1990). *"теория и практика перевода". Москва: Высшая
школа.
9. Холиков, Б. (2024). Образы пери (феи) и дэв (бесов) в циклах узбекского
эпоса “Гороглы”. Зарубежная лингвистика и лингводидактика, 2(5), 171-175.
10. Холиков, Б. А. (2020). ИЖТИМОИЙ-АХЛОҚИЙ МУАММОЛАРНИНГ БАДИИЙ
ТАЛҚИНИДА
ЁЗУВЧИ
ИНДИВИДУАЛЛИГИ.
МЕЖДУНАРОДНЫЙ
ЖУРНАЛ
ИСКУССТВО СЛОВА, 3(6).
