Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika–
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика– Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguaculturology – as a product of relationship conceptual
language and culture
Diyora SHAROFOVA
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
10 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
Currently, the scientific community has several definitions of
the concept of “linguculturalology”. Therefore, we considered it
permissible to study and analyze this concept in detail. In the
following thesis, the definitions given by a number of scholars to
the concept of linguoculturalism are presented and analyzed. As
a general conclusion, it can be said that linguo-culturology is
formed on the basis of an integral connection between language
and culture and participates in all issues existing in these fields.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss6
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
linguaculturology,
language,
speech,
culture,
worldview,
linguistic consciousness,
mental-linguistic complex,
ethnolinguistics,
national images of the world,
sociolinguistic ideas.
Lingvokulturologiya til va madaniyat konseptlarining
munosabatlari mahsuli
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
lingvokulturologiya,
til,
nutq,
madaniyat,
dunyoqarash,
lingvistik ong,
aqliy-lingvistik kompleks,
etnolingvistika,
olamning milliy tasvirlari,
sotsiolingvistik g‘oyalar.
Hozirgi vaqtda ilmiy hamjamiyatda “lingvokulturologiya”
tushunchasining bir nechta ta'riflari mavjud. Shu sababli ushbu
tushunchani atroflicha o’rganib chiqib tahlil qilishni joiz deb
bildik. Quyidagi tezisda lingvokulturologiya tushunchasiga bir
qator olimlar tomonidan berilgan ta’riflar keltirilgan hamda ular
tahlil qilingan. Umumiy xulosa sifatida aytish mumkinki,
lingvokulturologiya - til va madaniyat orasida uzviy bog’liqlik
asosida shakllangan va ushu sohalarda mavjud masalalarning
barchasida ishtirok etadi.
1
Researcher, Samarkand State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika– Зарубежная лингвистика
и лингводидактика– Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue –6 (2024) / ISSN 2181-3701
8
Лингвокультурология – продукт соотношения понятий
языка и культуры
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
лингвокультурология,
язык,
речь,
культура,
мировоззрение,
языковое сознание,
ментально-
лингвистический
комплекс,
этнолингвистика,
национальные образы
мира,
социолингвистические
идеи.
В настоящее время в научном сообществе существует
несколько определений понятия «лингвокультурология».
Поэтому мы сочли допустимым детально изучить и
проанализировать данное понятие. В данной статье
представлены и проанализированы определения, данные
рядом ученых понятию лингвокультурализма. В качестве
общего вывода можно сказать, что лингвокультурология
формируется на основе целостной связи языка и культуры
и участвует во всех проблемах, существующих в этих
областях.
KIRISH
Zamonaviy tilshunoslikda tilni har tomonlama o'rganish tendensiyasi mavjud bo’lib,
bunda eng ko’p qo’llaniladigan samarali usul bu insoniyat madaniyatini talqin qilish orqali
o’rganishdir. Chunki, til inson tafakkurini ochib beruvchi kalitdir, u orqali shaxs
ruhiyatining tabiatini, milliy qarashlarining o’ziga xos xususiyatini bilib olishimiz mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Lingvokulturologiyada konsept tadqiqiga bag’ishlangan ishlar: Z.X. Bijeva, A.
Vejbitskaya, S.G. Vorkachov, V.I. Karasik, V.A. Maslova, G.G.Slishkina, Yu.S. Stepanov, V.N.
Teliy, G.V. Tokarev, R.M. Frumkina va boshqalar, ular, konseptni inson aqliy faoliyatida
ko’pgina faktorlar ta’sirida vujudga keladigan idrok birligi deya ta’riflashadi.
L.Yelmslevning fikricha, til shaxsning o’ziga xos va uning ajdodlari hayotidagi voqea
hodisalarni tushunishga yo'l ochishi mumkin. [ Yelmslev, 1960: 131]. Uning madaniyatni
o'rganishga bo'lgan "chaqiriqlari" mahalliy aholi tomonidan befarq qoldirilmadi, natijada,
so’nggi o’n yil icida rus antropologlarining ishlari aynan madaniyatni tadqiq etishga
qaratildi. Zamonaviy tilshunoslikda shu tarzda yangi bir yo'nalish – madaniyat va
tilshunoslik sohasining uzviy bog’langan shakli sifatida lingvokulturologiya atamasi
vujudga keldi.
Bugungi kunga kelib, konsept lingvokulturologiyaning tadqiq etilishiga asos bo’lib
xizmat qiluvchi tushunchalardan biriga aylandi. Lingvomadaniyatda konseptni tafakkur,
madaniyat, til va dunyoqarashni umumiy tarzda o‘rganishda qo‘llaniladigan shartli birlik
sifatida qaraladi. Lingvomadaniy konseptning ushbu sohalarga bog’liqligi quyidagicha
tavsiflanadi: madaniyat – konseptni ifodalaydi; til – konseptning belgilaydigan sohasidir;
tafakkur – konseptning hosil bo‘lish maydonini belgilaydi. (Karasik, Slishkin 2001: 76).
Lingvomadaniyat atamasi insonning muloqot jarayonida nafaqat til, balki
madaniyatlarning o’zaro almashinuvi amalga oshirilishi bilan tavsiflanadi. Uzoq tarixdan
tilning madamiyat bilan naqadar chambarchas bog’liq ekanligini ko’pgina ilmiy
qarashlarda ko’rishimiz mumkin. Lingvomadaniyat tushunchasining tarixan vujudga
kelishini asoslab beruvchi bir qator nazariyalarni va fikrlarni T.B.Radbilning “ Til
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika– Зарубежная лингвистика
и лингводидактика– Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue –6 (2024) / ISSN 2181-3701
9
mentalitetini o’rganish asoslari” nomli o’quv qo’llanmasida ilgari surilganini ko’rish
mumkin.
Yer sayyorasida inson vujudga kelishi bilan nafaqat ijtimoiy, idrok etuvchi va
muloqot qiluvchi balki ma’lum bir millatga xoslikni namoyon qiluvchi ham edi: inson har
doim, har narsadan ham muhim bo’lgan ma’lum bir qavm yoki qabila, oilaga tegishlilikni
his qilardi. Aynan shu tegishlilik insonga, dunyoga qarashning o’ziga xos xususiyatlarni,
amaliy harakatlarni oqilona amalga oshirishda to’g’ri yo’nalishni ko’rsatib berdi. (Radbil
6)
“Eng avval, So’z bor edi, So’z esa Xudoga tegishli edi, So’z esa Xudo edi,
Eng boshidan u Xudoda edi,
Hamma narsa shundan vujudga kela boshladi, hamda usiz vujudga kelishi mumkin
bo’lgan, hech narsa paydo bo’la olmas edi,
Unda hayot bor edi, hayot esa insonlar uchun nur edi” (T.Radbil 5)
V.fon Gumboldt aytganidek, biz dunyoni aynan til orqali anglaymiz, til orqali
anglaganlarimizni bilamiz, idrok eta oladiganlarimiz bu faqat til orqali anglashilganlardir.
Har bir xalq o’ziga xos milliy qarashlar, urf-odatlar, an’analar va oziga xos
tafakkurga ega bo’lib, dunyoda mavjud bo’lgan turli millatlar, turli madaniyatga egadir.
Zamonaviy dunyoda ular o’rtasida amalga oshiriladigan samarali muloqot nafaqat, tillarni
bilish balki ikki va undan ortiq millat o’rtasidagi madaniyatlarni ham bilishni taqazo etadi.
“Til madaniyatda va idrok etishda asosiy va faol rol o’ynaydi. U insonni boshqa
butun olamdan ajratib turadigan noyob xususiyatdir. Ona tilini idrok qilish uni
egallashning tabiiy uslubini belgilaydi, inson ona tilini tug’ilgandan boshlab, ona suti bilan
birgalikda egallaydi” deya ta’kidlaydi A.E. Mamatov. (A.E.Mamatov 2019:58).
Lingvokulturologiya - bu tilshunoslik va tilshunoslik chorrahasida paydo bo'lgan
fandir. Madaniyatshunoslik va aks etgan xalq madaniyatining namoyon bo'lishini o'rganish
va tilda mustahkamlandi. Shu bilan birga, siz "dumba"ga e'tibor qaratmasligingiz kerak
yangi fanning tabiati, ikkita imkoniyatning oddiy "qo'shilishi" emas, balki bir biriga
aloqador bo’lgan fanlar, ya'ni yangi ilmiy yo'nalishni ishlab chiqish faktlarni "tor idoraviy"
o'rganish cheklovlarini yengib o'tish va shu bilan ularning yangi qarashlari va
tushuntirishlarini taqdim etishdir. (Maslova)
Shunday qilib, lingvokultuologiya orqali til va madaniyatning bir biridan
ajralmas atamalar ekanligini, ularning bevosita inson omili bilan bog’liqligini, har ikkisi
ham insoniyat faoliyati natijasi ekanligini va ushbu ikki atama bir - birisiz mavjud bo’la
olmasligini xulosa qilish mumkin. Chunki til vositasida inson muloqot qiladi, mavjud
madaniyatni yuzaga chiqaradi.
Z.X. Bijeva konseptni lisoniy shaxs dunyoqarashida ma’lum madaniyatning urf
odatlarida aks etuvchi tasavvur qilingan ideal tushunchaning shakllanishi sifatida
ifodalaydi. U konseptning quyidagi lingvokulturologik juhatlarini sanab o’tadi:
mavjudlikning doimiyligi, badiiy obrazlilik, mazmunning o’zakliligi, madaniyatni tashkil
qilishning yagona tizimliligi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
A.E. Mamatov “Lingvokulturologiya uchun o’ta muhim muammo o’zga madaniyatni
o’zlashtirishda tilning rolidir. Gap shundaki, til, eng avvalo, istalgan etnomadaniyatni emas,
balki u bilan bog’liq etnomadaniyatni ifodalash uchun yaratiladi. Bundan tashqari, istalgan
til u yoki bu darajada boshqa madaniyatni ifodalashga qodir. Til nafaqat uni yaratgan xalq,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika– Зарубежная лингвистика
и лингводидактика– Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue –6 (2024) / ISSN 2181-3701
10
balki boshqa milliy guruhlar, boshqa madaniyat namoyandalari, boshqa til sohiblari
tomonidan ham foydalanilishi mumkin” deya ta’kidlaydi.(A.E. Mamatov 2019; 39).
Yuqorida keltirilgan tadqiqotchining fikrida lingvokulturologiyada til va
madaniyatning qay darajada uzviy bog’langanligini, ularning biri ikkinchisini to’ldirishini,
bir birisiz mavjud bo’la olmasligini yaqqol ko’rish va tushunish mumkin.
Konsept N.D. Artyunovaning fikriga ko’ra folklor (xalq og’zaki ijodi), din, milliy
an’analar, qadriyatlar, his tuyg’ularning uzviyligi natijasi bo’lgan ma’lum bir falsafiy
tushunchadir. Demak, konsept uning nazarida tilda o’rnashgan, madaniyatni avloddan
avlodga yetkazib berishga xizmat qiladigan dunyoqarashga aloqador bo’lgan atamalarning
ekvivalentidir.
A.Vejbitskaya konseptning bir necha ifodalarini keltiradi. Uning qarashlariga ko’ra,
konsept nomga ega bo’lgan, semantik birliklar majmui, borliqning madaniyatda aks
ettiruvchi, ideal olamning obyekti sifatida talqin qilinadi.
Karasik V.I. konseptni tushunchani, obrazni, qadriyatni o’zida ifodalovchi
ko’p qirrali mazmuniy hosila talqin etadi. Olim tilning ushbu hosilasini bir so’z bilan ifoda
etishga to’g’ri kelsagina konsept haqida so’z yuritish mumkinligini ta’kidlab o’tadi.
[Karasik V.I. Slishkin G.G. 2001. 76].
G.V. Tokarev konseptni konseptosferai tarixan rivojlanayotgan elementi
sifatida ifodalaydi. Madaniy semiotic jihatdan konsept global ko’p qirrali mental birlik
sifatida qaralib, quyidagi xususiyatlarni o’zida namoyon etadi: madaniy-tarixiy
hodisalarga asolanganligi, oddiy fikrlardan ko’ra ko’proq ma’no anglatuvchi ichki
tizimning mavjudligi, keng hajmliligi, turli belgilar bilan ifodlay olish mumkinligi. [Tokarev
G.V. 2009.135].
Yu. S. Stepanovning kontsept tuzilishi haqidagi mulohazalari ham tahlil
qilsak, uning fikriga ko'ra, kontseptning tuzilishi uni madaniyatda mavjud faktga
aylantiruvchi quyidagi barcha narsalarni o'z ichiga oladi: etimologiya, mazmuniy
belgilarning tarixi, baholashning asoslari. [16, 41-bet].
Konsept, tushunchalarni ifodalashiga ko’ra universal va milliy bo’ladi.
Universal kontseptlar umuminsoniy bilimlar shaklida namoyon bo’ladi. Alohida madaniy
xususiyatlarga ega bo’lmaydi masalan: yaxshilik va yomonlik, quvonch va qayg'u, sevgi va
nafrat. Ba’zan ular ma’lum etnik guruhga qarashli bo’lishi ham mumkin. Lekin ular
madaniy xususiyatga ega konseptlarga yaqin turadi.
Har bir etnosning konseptosferasida barqaror va mazmunli tushunchalar
milliy madaniyat-asosiy tushunchala mavjud bo’ladi. Olamning lisoniy tasviri ushbu asosiy
birliklari til shaxsi uchun ham, lingvistik-madaniy hamjamiyat uchun ham muhimdir [22,
247-bet].
V. A. Maslova konseptni tasvirlanayotgan obyektning mazmunidan tashqari
uning, munosabati va bahosi, quyidagilarni o'z ichiga oladi: umuminsoniy, milliy-madaniy,
ma'lum madaniy hayotga moslashgan shart- shaoitlar, ijtimoiy qarashlilik, yosh yoki jins
xususiyatlari, o'ziga xoslik, shaxsiy tajriba (tarbiya, ta'lim, tajriba, psixofiziologik
xususiyatlarni o'z ichiga mujassam etgan butun bir majmuadir. [18, 45-bet].
Lingvokulturologiya millatning dunyoga bo'lgan jamoaviy istiqboli, lingvistik
ongi va madaniy tafakkuri bilan bevosita bog'liqdir. U tarixiy ildizlarini izlashga qaratilgan
lingvokulturologiya, uning ko'lami, mavzusi, maqsadlari va etakchi tamoyillarini qamrab
olgan nazariy asoslarini yoritib berish, shuningdek, ushbu yangi paydo bo'lgan lingvistik
intizomni rivojlantirgan rivojlanish bosqichlarini aniqlash.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika– Зарубежная лингвистика
и лингводидактика– Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue –6 (2024) / ISSN 2181-3701
11
Uchta
asosiy
tamoyilga
asoslangan-antropotsentrizm,
kognitivizm
va
lingvokulturologiya—bu soha XX asrda paydo bo'lgan va hozirda tilshunoslik sohasida
poydevor ustuni bo'lib turgan antropotsentrik paradigmaning o'rnatilishi natijasi sifatida
qaraladi.
Bundan tashqari, maqolada lingvokulturologiyaning gumanitar fanlarning kengroq
kontekstida joylashishi ta'kidlangan. Bu kabi lingvotarixiy sohalar bilan chambarchas bog'liq
bo’lgan madaniyatshunoslik, etno-tilshunoslik, etno-psixolingvistika, lingvistik-madaniy
tadqiqotlar va tilshunoslikning leksikologiya, frazeologiya va semantika kabi turli sohalari.
Bir vaqtning o’zida ham akademik intizom, ham ta'lim sohasi sifatida rivojlanib borar
ekan, lingvokulturologiya murakkab va keng rivojlanish traektoriyasini boshdan kechirdi.
Biroq, uning o'rganish sohasi sifatidagi alohida maqomiga oid har qanday noaniqlik tarqaldi,
chunki u hozirda belgilangan yo'nalishi, tadqiqot mavzusi va uslubiy asoslari bilan ajralib
turadigan noyob bilim sohasiga ega. Hali ham yangi boshlangan bosqichda bo'lsa-da, bu
sohada ushbu mutaxassislik doirasidagi ilmiy izlanishlarga rahbarlik qiluvchi bir necha asosli
tamoyillar va fundamental e'tiqodlar allaqachon o'rnatilgan.
Shuningdek, lingvokulturologiyaning muhim tushunchalari va toifalari, jumladan,
lingvokulturema, logoepistema, lingvistik-madaniy tushuncha, stereotip, ramz, mifologema
va arxetip va boshqalar batafsil ko'rib chiqilgan. Lingvokulturologiyaning asosiy - tayanch
qoidasi lingvistik-madaniy tushuncha atrofida aylanadi. Lingvistik shaxsni, lingvistik
kompetentsiyani, madaniy kompetentsiyani, fikrlash va madaniy yo'nalishni tushunishga
alohida e'tibor beriladi. Lingvistik va kognitiv dunyoqarash o'rtasidagi farq ham tan olinadi va
o'rganiladi."
Til va madaniyat o'rtasidagi o'zaro ta'sirning asosiy masalalarini o'rganish XIX asrdan
boshlangan (Yakob Grimm, Iogann Gerder, Vilgelm fon Gumboldt asarlari). Masalan, I. Gerder
tilning qurilish qobiliyati xalq madaniyati, psixologiyasi va ijodining shakllanishiga ta'sir
qiladi, deb ta'kidlagan.
Biroq, etnolingvistikaning asoschisi deb hisoblangan V. fon Gumboldtning (XIX asrning
birinchi yarmi) qarashlari eng keng tarqalgan. Nemis tilshunosining fikricha, "madaniyat
birinchi navbatda tilda namoyon bo'ladi va aynan til insonni muayyan madaniyatga kiritishga
qodir" (Maslova, 2001: 26). Til, shuningdek, ma'ruzachilarning ongining tabiatiga bevosita
ta'sir ko'rsatadigan individual shaklga ega. Gumboldtning o'zi tilni "tashqi hodisalar dunyosi
va insonning ichki dunyosi o'rtasida" mavjud bo'lgan dunyo deb ta'riflagan (Maslova, 2001:
60).
Keyinchalik, til va madaniyatning ajralmasligi va o'zaro bog'liqligi g'oyasi
neogumboldtianlik tushunchasi va tilni kognitiv jarayonlar bilan uzviy bog'liq deb hisoblagan
mashhur Amerika Tilshunoslik maktabi Sepir-Vorf uchun asos bo'ldi. Sepir-Uorf gipotezasi
tarafdorlari, bu insonning fikrlash va haqiqatni idrok etish usulini belgilaydigan til (va uning
tuzilishi) ekanligini ta'kidladilar. Ushbu yo'nalish vakillari, masalan, L. Vaysgerber, hatto til
fikrlash va haqiqat o'rtasidagi "oraliq dunyo" ekanligini aytishdi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Бутакова Л.О. Когнитивная поэтика: вариант интерпретации текста //
Предложение и слово: межвузовский сборник научных. – Саратов: Изд-во
Саратовского ун-та, 2002;
2. Маслова Ж.Н. Когнитивная концепция поэтической картины мира.
Монография. – М.: ФЛИНТА, 2012. – 420 с.;
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika– Зарубежная лингвистика
и лингводидактика– Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue –6 (2024) / ISSN 2181-3701
12
3. Пищальникова В.А. Психопоэтика.– Барнаул: Изд-во Алтайского ун-та, 1999.
– 176 с.;
4. Беспалова О.Е. Концептосфера поэзии Н.С. Гумилева в ее лексическом
представлении. Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – СПб, 2002. – 24 с.;
5. Nosirova U.I. Poetik matnning pragmatik xususiyatlari. – Farg’ona: Classic, 2020.
-152 б.;
6. Мирзаев И.К. Проблемы лингвопоэтической интерпретации стихотворного
текста. Автореф. дисс... докт.фил.наук. – Ташкент, 1992. –43 с.;
7. Boase Beir J. Poetik compounds: The principles of poetic language in Modern
English Poetry. – Tubingen:Niemeyer, 1987;
8. Карасик В.И., Слышкин Г.Г. Лингвокультурный концепт как единица
исследования // Методологические проблемы когнитивной лингвистики. –
Воронеж: Воронежский государственный университет, 2001. – С. 75-80;
9. Tokarev, G. V. (2009). Linguoculturology: textbook. allowance. Publishing House
state ped un-that. them. L.N. Tolstoy, Tula. 135 p.
10. Аслонов, Ш. (2024). The importance of Artificial Intelligence in the teaching of
translation theory and practice. Зарубежная лингвистика и лингводидактика, 2(5), 50-
53.
