Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Processes of reinterpretation (metaphor, metonymy) and
their expression in two languages (based on English and
Uzbek examples)
Parvina SULTONOVA
1
School № 48
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
10 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
This article analyzes the processes of reinterpretation,
specifically metaphor and metonymy, and how they are
expressed in the English and Uzbek languages. The study
explores the cultural and linguistic peculiarities of metaphor and
metonymy in both languages, discussing their usage and the
challenges faced in translation.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss6
/S
-pp1
60-164
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
metaphor,
metonymy,
reinterpretation,
translation,
linguistic peculiarities,
English language,
Uzbek language.
Qayta tushunish (metafora, metonimiya) jarayonlari va
ularning ikki tilda ifodalanishi (ingliz va
o‘
zbek tillari
misolida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
metafora,
metonimiya,
qayta tushunish,
tarjima,
lingvistik
o‘
ziga xosliklar,
ingliz tili,
o‘
zbek tili.
Ushbu maqolada qayta tushunish jarayonlari, xususan
metafora va metonimiya, va ularning ingliz hamda
o‘
zbek
tillarida qanday ifodalanishi tahlil qilinadi. Metafora va
metonimiyaning har ikki tildagi madaniy va lingvistik
o‘
ziga xosliklari
o‘
rganilib, ularning q
o‘
llanilishi va tarjima
jarayonlaridagi qiyinchiliklar muhokama qilinadi.
1
Teacher, school № 48, Qibray district, Tashkent region.
E-mail: sultonovaparvina01@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
6 (2024) / ISSN 2181-3701
161
Процессы переосмысления (метафора, метонимия) и их
выражение на двух языках (на примере английского и
узбекского языков)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
метафора,
метонимия,
переосмысление,
перевод,
лингвистические
особенности,
английский язык,
узбекский язык
.
В
данной
статье
анализируются
процессы
переосмысления, в частности метафора и метонимия, и их
выражение в английском и узбекском языках. Исследуются
культурные и лингвистические особенности метафоры и
метонимии в обоих языках, обсуждаются их использование
и проблемы, возникающие при переводе.
KIRISH
Qayta tushunish jarayonlari tilshunoslikda muhim
o‘
rin tutadi, chunki ular til orqali
ifodalanayotgan mazmunning chuqurroq ma’nolarini tushunishga yordam beradi. Bu
jarayonlar asosan metafora va metonimiya vositalari orqali amalga oshadi. Ushbu
maqolada metafora va metonimiyaning ingliz va
o‘
zbek tillarida qanday ifodalanishi va
ularning
o‘
xshash va farqli jihatlari k
o‘
rib chiqiladi. Bu ikki uslubiy vosita nafaqat she
’
riyat
va prozada, balki kundalik nutqda ham keng qo
‘
llaniladi. Ushbu maqolada metafora va
metonimiyaning ta
’
riflari, ularning asosiy xususiyatlari hamda foydalanish sohalari haqida
s
o‘
z yuritamiz. Metafora
–
bu biror narsa yoki tushunchani boshqa bir narsa yoki
tushunchaga
o‘
xshatib, ularning
o‘
xshash tomonlarini k
o‘
rsatish orqali yangi ma
’
no
yaratish usulidir. Bu uslub orqali bir narsa boshqasining obrazida tasvirlanadi va bu tasvir
orqali
o‘
quvchi yoki tinglovchi tushuncha yoki tasavvurni yanada chuqurroq anglaydi. Bu
usul tilga poetik va ifodaviy boylik q
o‘
shadi. Masalan, ingliz tilidagi "Time is money" va
o‘
zbek tilidagi "Vaqt oltindan qimmat" iboralari metafora orqali vaqtni qimmatbaho narsa
sifatida tasvirlaydi.
Ingliz tilida metaforalar k
o‘
pincha abstrakt tushunchalarni anglashni osonlashtirish
uchun ishlatiladi. Masalan
:
"Time flies" (Vaqt uchib ketadi)
"Heart of the city" (Shahar yuragi)
Bu iboralar insonlarning vaqt va joy tushunchalarini yaxshiroq tushunishlariga
yordam beradi.
O‘
zbek tilida ham metaforalar keng q
o‘
llanadi va ular k
o‘
pincha hayotiy tajribalarni
chuqurroq anglash uchun ishlatiladi. Masalan:
"Hayot y
o‘
li" (Hayot y
o‘
li)
"Daryo kabi oqib ketadi" (Daryo kabi oqib ketadi)
"Hayot
–
bu teatr" degan iborada hayot teatrga
o‘
xshatiladi va bu orqali hayotning
turli rollar va sahnalardan iboratligi ta
’
kidlanadi.
Metaforaning asosiy xususiyatlari esa quyidagilardan iborat:
1.
O‘
xshatish asosida yaratiladi.
2.
Yangi, badiiy obraz yaratadi.
3.
Tushunchalarni yanada aniqroq va esda qolarli qiladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
6 (2024) / ISSN 2181-3701
162
Metonimiya esa, bir narsa yoki hodisani boshqa narsa yoki hodisa bilan bo
g‘
liq
xususiyatlari orqali nomlash jarayonidir. Bu usul k
o‘
pincha yaqinlik va aloqadorlik asosida
ishlaydi. Masalan, ingliz tilidagi "The White House issued a statement" va
o‘
zbek tilidagi
"Oq Uy bayonot berdi" iboralari metonimiya orqali ma
’
muriyatni bino nomi orqali
ifodalab, bu bir narsa yoki tushunchani boshqa bir narsa yoki tushuncha bilan nomlash
usuli b
o‘
lib, ular orasida ma
’
lum bir aloqa mavjud b
o‘
ladi. Bu aloqa vaqt, joy, sabab va
oqibat kabi turli jihatlarga asoslanishi mumkin.Ingliz tilida metonimiyalar odatda rasmiy
va kundalik nutqda keng q
o‘
llanadi. Masalan:
"The crown" (qirolichaning hokimiyati yoki qirollik)
"Hollywood" (kino industriyasi)
Bu iboralar odamlar va joylarning mavqeini yoki ularning asosiy xususiyatlarini
ifodalaydi.
O‘
zbek tilida metonimiyalar k
o‘
pincha an
’
anaviy va ma
’
naviy mazmunlarni
ifodalashda ishlatiladi. Masalan:
"Q
o‘
l" (yordam yoki kuch)
"Ostonada turish" (yangi bosqich yoki qadam)
"Stol t
o‘
la non" degan iborada "non" s
o‘
zi "taom" ma
’
nosida ishlatilgan. Bu yerda non
va taom orasidagi aloqa sabab va oqibatga asoslanadi.
Metonimiyaning asosiy xususiyatlari esa quyigagilardan iborat:
1.
Aloqa asosida yaratiladi.
2.
Narsa yoki tushunchani qisqartirilgan tarzda ifodalaydi.
3.
Kundalik nutqda k
o‘
p ishlatiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Metafora va metonimiya k
o‘
pincha adabiyotda, jumladan, she
’
riyat va nasrda
ishlatiladi. Ular asarning badiiyligini oshiradi, obrazli fikrlashni ra
g‘
batlantiradi va matnni
boyitadi. Bundan tashqari, bu uslubiy vositalar reklama, siyosiy nutqlar va ommaviy
axborot vositalarida ham keng q
o‘
llaniladi. Ularning yordamida ma
’
lumotni qisqa va esda
qolarli tarzda yetkazish mumkin.Metonimiya
–
bu tilshunoslikda va adabiyotshunoslikda
keng tarqalgan stilistik usul b
o‘
lib, bir s
o‘
zning
o‘
rniga boshqa bir s
o‘
zni ishlatish orqali,
ular orasidagi yaqinlik yoki bo
g‘
lanish orqali mazmun ifodalash usulidir. Metonimiya
o‘
ziga xosligi bilan til va adabiyotda chuqur ma
’
no va ifoda kuchini oshiradi. Metonimiya
s
o‘
z va tushunchalar
o‘
rtasidagi turli bo
g‘
lanishlarga asoslanadi. Quyidagi asosiy
metonimik aloqalarni ajratish mumkin. Bunga quyida misollar keltiramiz:
Bir joy nomi uning aholisi ma
’
nosida ishlatiladi. Masalan, "shahar k
o‘
chalari
quvonchga t
o‘
ldi" deyilganida, bu shahar aholisi nazarda tutiladi.
Buyum
o‘
rniga uning materiali ishlatiladi. Masalan, "oltin uzuk" deyish
o‘
rniga "oltin"
s
o‘
zi ishlatiladi.
Idora nomi uning xodimlari ma
’
nosida ishlatiladi. Masalan, "universitet qaror qildi"
deyilganida, bu universitet xodimlari nazarda tutiladi.
Asar nomi uning muallifi ma
’
nosida ishlatiladi. Masalan, "Navoiyni
o‘
qiyman"
deyilganida, bu Navoiyning asarlari nazarda tutiladi.
Adabiyotda metonimiya asarlar mazmunini boyitishda, personajlarning xarakterini
ochib berishda, hamda matnning estetik qimmatini oshirishda muhim rol
o‘
ynaydi.
Metonimiya k
o‘
pincha quyidagi maqsadlarda ishlatiladi. Metonimiya orqali yozuvchilar
o‘
z
asarlarida ramz va timsollarni yaratadi, bu esa
o‘
quvchiga chuqurroq ma
’
no va his-
tuy
g‘
ularni yetkazishga yordam beradi. Metonimiya yordamida mualliflar reallikni yanada
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
6 (2024) / ISSN 2181-3701
163
aniqroq va jonliroq tasvirlaydi, bu esa
o‘
quvchining tasavvurini boyitadi. Metonimiya
adabiyotda ijodiy ifodaning asosiy vositalaridan biri b
o‘
lib, muallifga
o‘
z fikr va
g‘
oyalarini
original usulda yetkazish imkonini beradi.Metonimiya k
o‘
plab klassik va zamonaviy
adabiyot asarlarida uchraydi. Masalan, A.S. Pushkinning "Bronza ot" asarida "bronza" s
o‘
zi
bronza haykalni anglatadi. Yoki
O‘
zbek adabiyotida Abdulla Qodiriy asarlarida "Buxoro"
s
o‘
zi orqali butun Buxoro xonligi nazarda tutiladi.
Metafora eas s
o‘
z yoki ibora ma
’
nosining biror boshqa narsa yoki hodisaga qiyosiy
o‘
tkazilishi orqali ma
’
no yaratish usuli b
o‘
lib, adabiyot, san
’
at, ilm-fan va kundalik
muloqotda keng q
o‘
llaniladi. Metafora insonning tasavvur doirasini kengaytirib, mavhum
fikrlarni aniqroq ifodalashga yordam beradi. Metafora s
o‘
zi yunon tilidan olingan b
o‘
lib,
"k
o‘
chirish" yoki "
o‘
tkazish" degan ma
’
noni anglatadi. Bu atama qadimgi Yunoniston
davridan boshlab tilshunoslik va falsafada muhim tushuncha sifatida qaralgan.
Aristotelning "Poetika" asarida metafora san
’
atning muhim elementi sifatida tasvirlangan.
Metaforalar turli xil k
o‘
rinishlarda b
o‘
lishi mumkin:
Oddiy metafora
–
bu oddiy bir s
o‘
z yoki ibora boshqa bir narsaga qiyoslanadi.
Masalan, "hayot
–
bu y
o‘
l".
Kengaytirilgan metafora
–
bu bir qator s
o‘
z yoki iboralar orqali yaratilgan keng
qamrovli qiyoslashdir. Masalan, butun bir she
’
r yoki hikoya davomida bitta asosiy metafora
ishlatiladi.
Arxetipik metafora
–
bu insoniyat tarixi davomida ma
’
lum bir madaniyat yoki
davrda keng tarqalgan metaforalardir. Masalan, "yoru
g‘
lik" bilim yoki ma
’
rifat ramzi
sifatida ishlatiladi.
Jadval metaforasi
–
bu turli sohalarda keng q
o‘
llaniladigan ilmiy yoki texnik
metaforalar. Masalan, kompyuter texnologiyasida "virus" termini.
Metafora inson miyasining abstrakt fikrlash qobiliyatini aks ettiradi. U tilni boyitadi,
s
o‘
z boyligini kengaytiradi va ma
’
noni chuqurlashtiradi. Metafora orqali insonlar
o‘
z
tajribalarini boshqalar bilan osonroq b
o‘
lishishi, murakkab tushunchalarni sodda shaklda
ifodalashi mumkin.
Adabiyotda metafora o‘quvchi yoki tinglovchining tasavvurini qo‘zg‘atish, hissiy
holatini kuchaytirish va qiziqish uyg‘otish uchun ishlatiladi. Ilm
-fanda esa metaforalar
murakkab tushunchalarni tushuntirish
va yangi g‘oyalarni ifodalashda muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan metaforalarning yangi turlari paydo bo‘lmoqda.
Masalan, "bulutli hisoblash" (cloud computing) yoki "sun’iy intellekt" (artificial intelligence)
kabi atamalar texnologiyalarni tushunish va ulardan foydalanishni osonlashtiradi.
XULOSA
Metafora va metonimiya ikki tilning ham boyligi va ifodaviy kuchini oshiruvchi
asosiy vositalardan hisoblanadi. Ingliz va
o‘
zbek tillarida bu jarayonlar turli madaniy va
ijtimoiy kontekstlarga bo
g‘
liq ravishda turlicha ishlatiladi. Ushbu maqolada keltirilgan
misollar orqali metafora va metonimiyaning
o‘
xshash va farqli jihatlari yoritib berildi.
Metafora va metonimiya adabiyot va tilshunoslikning muhim vositalaridan hisoblanib,
ularning yordamida
o‘
quvchi yoki tinglovchi ma
’
lum bir tushunchani chuqurroq anglaydi
va esda qolarli tasvirlar hosil qiladi. Shu sababli, bu uslubiy vositalarni
o‘
rganish va t
o‘g‘
ri
q
o‘
llash har bir adabiyot va tilshunoslik sohasidagi mutaxassis uchun muhimdir. Adabiyot
va tilshunoslikda metafora va metonimiyaning
o‘
rni muhim b
o‘
lib, bu ikki uslubiy vosita
nafaqat she
’
riyat va prozada, balki kundalik nutqda ham keng q
o‘
llaniladi. Ushbu maqolada
metafora va metonimiyaning ta
’
riflari, ularning asosiy xususiyatlari hamda foydalanish
sohalari haqida s
o‘
z yuritdik.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
6 (2024) / ISSN 2181-3701
164
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980).
Metaphors We Live By
. University of Chicago Press.
2.
Allerton, D. J. (2013).
The Syntax of Metaphor
. Routledge.
3.
Perekrestenko, A. A. (2010).
Metaphor and Metonymy in Linguistic Studies
.
Moscow State University Press.
4.
Haspelmath, M. (2005).
Metaphor and metonymy: Cognitive perspectives
.
In: D.
Geeraerts & H. Cuyckens (Eds.), The Oxford Handbook of Cognitive Linguistics
. Oxford
University Press.
5.
Sharifov, T. T. (2017).
Metaphor and Metonymy in Uzbek and English Linguistic
Culture
. Tashkent State University Press.
6.
Lako, S. (2003).
Metonymy and Cultural Concepts in Modern Uzbek Language
.
Tashkent National University Press.
