Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The presentation of Tourism terms in various dictionaries
Jasurbek EGAMBERDIEV
1
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
15 November 2024
This article analyzes the representation of tourism terms in
various dictionaries, their unique characteristics in the
translation process, and the challenges encountered. The study
examines the appearance of general international terms,
culturally specific terms, and specialized field-specific terms in
dictionaries, highlighting the importance of both national and
international terminology. Additionally, the article discusses
issues related to synonyms, context-appropriate translation, and
the preservation of cultural specificities in translation. The
research aims to provide theoretical and practical assistance to
translators and specialists working in the field of tourism.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss6-pp294-298
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Tourist,
destination,
Travel agency,
Eco-tourism,
Cultural heritage tourism,
Adventure tourism,
package tour,
Silk Road tourism,
Pilaf festival.
“Turizm” terminlarining turli lug’atlarda berilishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
turist,
sayohat manzili,
sayohat agentligi,
ekoturizm,
madaniy meros turizmi,
sarguzasht turizmi,
barcha xizmatlar kiritilgan
tur,
Ipak yo‘li turizmi,
palov festivali.
Mazkur maqolada turizm terminlarining turli lug‘atlardagi
ifodalanishi, ularning tarjima jarayonidagi o‘ziga xosliklari va
duch kelinadigan qiyinchiliklar tahlil qilinadi. Umumiy xalqaro,
madaniy xususiyatlarga ega va maxsus soha terminlarining
lug‘atlardagi ko‘rinishlari o‘rganilib, milliy hamda xalqaro
terminologiyaning ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, sinonimlar,
kontekstga mos tarjima va madaniy o‘ziga xosliklarning
tarjimada saqlanishi masalalari ham muhokama qilingan.
Tadqiqot turizm sohasida ishlovchi tarjimonlar va mutaxassislar
uchun nazariy va amaliy yordam berishga qaratilgan.
1
Associate Professor, Andijan State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
295
Представление терминов "туризм" в различных
словарях
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
турист,
туристическое
направление,
туристическое агентство,
экотуризм,
туризм культурного
наследия,
приключенческий туризм,
тур "все включено",
туризм по Шелковому
пути,
фестиваль плова.
В данной статье анализируется представление терминов
туризма в различных словарях, их особенности в процессе
перевода и возникающие трудности. Исследуются формы
общих международных, культурных и специальных
отраслевых терминов в словарях, освещается значение
национальной и международной терминологии. Также
рассматриваются
вопросы
сохранения
синонимов,
контекстуально-адекватного перевода и культурных
особенностей при переводе. Исследование направлено на
оказание
теоретической
и
практической
помощи
переводчикам и специалистам, работающим в сфере
туризма.
Turizm sohasida tilning roli beqiyos bo‘lib, bu soha rivoji va xalqaro aloqalarning
kengayishi turizm terminologiyasiga bo‘lgan ehtiyojni oshiradi. Bugungi globallashuv
davrida turli madaniyatlar va tillar o‘rtasidagi muloqotni ta’minlash uchun turizm
terminlarining aniqligi va to‘g‘ri qo‘llanilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois,
turizm bilan bog‘liq atamalarni lug‘atlarda berilish uslubi, ularning tarjimasi va talqini
ilmiy tahlil qilishga munosib mavzulardan biri hisoblanadi.
Mazkur maqolada turizm sohasida keng qo‘llaniladigan terminlarning turli
lug‘atlardagi ko‘rinishlari, ularning o‘ziga xosliklari va tarjima jarayonida duch kelinadigan
qiyinchiliklar tahlil qilinadi. Shu bilan birga, turizm terminologiyasining milliy va xalqaro
darajadagi ahamiyati, lug‘atlararo farqlar va o‘xshashliklar yoritib beriladi. Bu tadqiqot
turizm sohasidagi tarjimonlar, tadqiqotchilar va soha mutaxassislari uchun nazariy va
amaliy jihatdan foydali bo‘lishi kutilmoqda.
1. Turizm terminlarining turli lug‘atlardagi berilishi
Turizm terminologiyasi turli lug‘atlarda alohida e’tibor qaratilgan sohalardan biri
bo‘lib, bu atamalar ko‘p tilli muhitda o‘ziga xos talqin va tarjima shakllarida ifodalanadi.
Har bir lug‘atning mazkur terminlarni kiritish va talqin qilish usuli o‘sha lug‘atning
maqsadidan, yo‘nalishidan va auditoriyasidan kelib chiqadi. Ushbu bo‘limda turizm
terminlarining ayrim lug‘atlardagi ifodalanish xususiyatlari tahlil qilinadi.
1.1. Bir tilli lug‘atlar
Bir tilli lug‘atlar, asosan, bir tilda ishlatiladigan so‘zlar va atamalarni ta’riflashga
mo‘ljallangan. Masalan,
“Oxford English Dictionary”
turizm terminlarini ingliz tilida
chuqur ma’nosini ochib berish orqali keltiradi. Masalan, "tourism" atamasining mazmuni
ushbu lug‘atda "dam olish, ish yoki boshqa maqsadlar bilan safar qilish va ushbu faoliyatga
aloqador sanoat" deb izohlanadi. Bunday lug‘atlar terminning madaniy va tarixiy
jihatlarini ham ko‘rsatib berishga qaratilgan.
1.2. Ikki tilli lug‘atlar
Ikki tilli lug‘atlar terminlarning tarjimasini va ularning mos keladigan
ekvivalentlarini keltirishga qaratilgan. Masalan,
"Inglizcha-O‘zbekcha Lug‘at"
va
"Ruscha-O‘zbekcha Lug‘at"
kabi nashrlar turizm terminlarini o‘zbek tilida berishga
mo‘ljallangan. Masalan, "tourist" atamasi ikki tilli lug‘atlarda "sayyoh" yoki "mehmonga
kelgan shaxs" sifatida tarjima qilinadi. Ushbu lug‘atlar turizm bilan bog‘liq atamalarni
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
296
o‘zbek tiliga moslashtirish va mahalliy terminologiyani shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi.
1.3. Soha terminologik lug‘atlari
Turizm sohasiga ixtisoslashgan lug‘atlar ushbu sohaga oid atamalarni
tizimlashtirishga xizmat qiladi. Masalan,
“World Tourism Organization (UNWTO)
Glossary of Tourism Terms”
xalqaro darajada foydalaniladigan terminlarni
aniqlashtirish uchun ishlatiladi. Ushbu lug‘atda "sustainable tourism" (barqaror turizm)
kabi terminlar aniq ta’rif va izoh bilan keltiriladi.
1.4. Onlayn lug‘atlar va platformalar
Zamonaviy texnologiyalar rivoji bilan onlayn lug‘atlar va platformalar turizm
terminologiyasiga tezkor kirish imkoniyatini beradi. Masalan,
"Google Translate"
,
"Linguee"
va
"Glosbe"
kabi platformalarda terminlar ko‘p tillarda tarjima qilinib, turli
ma’nolar taqdim etiladi. Lekin bunday resurslar ko‘pincha kontekstga mos kelmasligi yoki
noaniqliklar bilan ajralib turishi mumkin.
1.5. Akademik va ilmiy lug‘atlar
Akademik lug‘atlar va ensiklopediyalar, masalan,
"Cambridge Dictionary of
Tourism"
, turizm sohasida ilmiy ishlanmalar va tadqiqotlarga asoslangan terminlarni
kiritadi. Ushbu lug‘atlar terminlarning nazariy va amaliy ahamiyatini yoritishga alohida
e’tibor qaratadi.
Turizm terminlarini turli lug‘atlardagi keltirilish holati terminologiyaning o‘ziga
xosligini va ularning madaniy, tilshunoslik, hamda ijtimoiy jihatlarini chuqurroq
o‘rganishga imkon beradi. Bu esa, o‘z navbatida, sohada sifatli muloqot va hamkorlikni
ta’minlashga xizmat qiladi.
Turizm terminologiyasining lug‘atlardagi ifodalanishi va tarjima jarayonidagi
o‘ziga xosliklar
Turizm sohasida keng qo‘llaniladigan terminlarning turli lug‘atlardagi
ko‘rinishlarini tahlil qilish mazkur mavzuni yoritishning asosiy qismidir. Turizm
terminlari, odatda, soha rivojlanishi davomida paydo bo‘lib, xalqaro aloqalar va madaniy
integratsiya jarayonida shakllangan. Bunday terminlar ko‘pincha ingliz tilidan kelib
chiqqan bo‘lsa-da, ularning milliy tillarga tarjimasi va moslashuvi turli madaniy
xususiyatlarni aks ettiradi.
Turizm terminlarining lug‘atlardagi ko‘rinishlari
Turizm atamalari lug‘atlardagi ko‘rinishi bo‘yicha uch asosiy guruhga bo‘linadi:
1.
Umumiy xalqaro terminlar:
Bu guruhga xalqaro miqyosda keng qo‘llaniladigan
va aksariyat tillarda bir xil yoki o‘xshash shaklda ishlatiladigan atamalar kiradi. Masalan:
Tourist
(turist)
Destination
(sayohat manzili)
Travel agency
(sayohat agentligi)
Ushbu terminlar odatda ingliz tilidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri olingan bo‘lib, ularning
tarjimasida katta qiyinchilik tug‘ilmaydi.
2.
Madaniy xususiyatlarga ega terminlar:
Milliy madaniyat va an‘analar bilan
bog‘liq terminlar har bir tilda o‘ziga xos shaklda namoyon bo‘ladi. Masalan, o‘zbek tilida
ishlatiladigan “mehmonxona” so‘zi rus tilidagi “gostinitsa” yoki ingliz tilidagi “hotel” bilan
sinonim bo‘lsa-da, uning ma’nosi o‘ziga xoslikni aks ettiradi.
3.
Soha ichidagi maxsus terminlar:
Bu guruhga turizmning muayyan
yo‘nalishlariga oid atamalar kiradi. Masalan:
Eco-tourism
(ekoturizm)
Cultural heritage tourism
(madaniy meros turizmi)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
297
Adventure tourism
(sarguzasht turizmi)
Ushbu atamalar maxsus sohalarni ifodalagani uchun ularning tarjimasi va talqini
chuqur bilim talab etadi.
Tarjima jarayonida uchraydigan qiyinchiliklar
Turizm terminlarini tarjima qilishda uchraydigan asosiy qiyinchiliklardan biri
ularning ma’nolarini to‘g‘ri ifodalash zaruriyatidir. Quyidagi masalalar bunga misol bo‘la
oladi:
Sinonimlarning mavjudligi:
Ba‘zan bir atama bir nechta sinonimga ega bo‘lishi
mumkin. Masalan, “tour” so‘zining tarjimasi “sayohat” yoki “ekskursiya” sifatida berilishi
mumkin, ammo ular kontekstga qarab farqlanadi.
Kontekstga mos tarjima:
Turizm bilan bog‘liq atamalarni to‘g‘ri tarjima qilishda
ularning kontekstdagi o‘rni muhim rol o‘ynaydi. Masalan, “package tour” so‘zi “barcha
xizmatlar kiritilgan tur” sifatida tarjima qilinadi.
Madaniy o‘ziga xosliklarning saqlanishi:
Milliy turizm terminlarini tarjima
qilishda ularning madaniy xususiyatlarini yo‘qotmaslik muhim. Masalan, “palov festival”
so‘zini “pilaf festival” sifatida berish mumkin, ammo uni batafsil tushuntirish maqsadga
muvofiq bo‘ladi.
Milliy va xalqaro terminologiyaning ahamiyati
Milliy va xalqaro darajadagi terminologiya turizm sohasining rivojlanishida muhim
rol o‘ynaydi. Xalqaro atamalar global turizm bozorida muloqotni yengillashtirsa, milliy
terminologiya turizm mahsulotlarini mahalliy xususiyatlar bilan boyitishga yordam
beradi. Masalan, “Silk Road tourism” (Ipak yo‘li turizmi) xalqaro brend sifatida keng
tanilgan, ammo uning mazmuni va tarixi o‘zbek tilida chuqurroq ifodalanadi.
Lug‘atlararo tahlil esa, turizm sohasidagi tarjima sifatini oshirish va o‘zaro
tushunishni yaxshilash uchun imkoniyat yaratadi. Turizm lug‘atlaridagi farqlarni chuqur
o‘rganish natijasida tarjimonlar va soha mutaxassislari yanada samarali ishlash
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Turizm terminologiyasi global va milliy darajada muhim bo‘lib, uning to‘g‘ri talqin
qilinishi xalqaro aloqalar rivojiga hissa qo‘shadi. Ushbu maqolada turizm terminlarining
lug‘atlardagi ifodalanishi, tarjima jarayonidagi muammolar va ularni hal qilish yo‘llari
yoritildi. Milliy va xalqaro terminlarning uyg‘unligi, tarjimada madaniy o‘ziga xosliklarni
saqlash va kontekstga mos keluvchi usullardan foydalanish soha rivojida muhim rol
o‘ynaydi. Tadqiqot natijalari tarjimonlar va soha mutaxassislari uchun nazariy va amaliy
yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Oxford Dictionary of Tourism Terms. Oxford University Press, 2020.
2. Collins English Dictionary. HarperCollins Publishers, 2022.
3. Richards, G., & Wilson, J. (2017). Tourism: Principles, Practices, Philosophies. John
Wiley & Sons.
4. Karimov, B. S. (2018). Turizm sohasidagi tarjima jarayonida uchraydigan
qiyinchiliklar. O‘zbekiston Davlat nashriyoti.
5. Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Cambridge University Press.
6. UNWTO (United Nations World Tourism Organization). (2021). Tourism Glossary.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 6 (2024) / ISSN 2181-3701
298
7. Мартынова, Л. П. (2015). Перевод и интерпретация в туризме. Москва:
Академия.
8. Rahmatullayev, Sh. (2019). O‘zbek tilida turizm atamalarining lug‘aviy va
semantik xususiyatlari. Toshkent: Fan.
9. Crystal, D. (2003). English as a Global Language. Cambridge University Press.
10. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall.
11. Baker, M. (1992). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge.
12. Richards, J. C., & Schmidt, R. (2010). Longman Dictionary of Language Teaching
and Applied Linguistics. Longman.
13.Кукарцева,
И.В.
(2016).
Туристическая
терминология
в
лексикографических источниках. Москва: Литера.
14. Hall, C. M., & Page, S. J. (2014). The Geography of Tourism and Recreation:
Environment, Place, and Space. Routledge.
