Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Concept of Lexical Systemicity of English and Uzbek
Languages
Nasiba JUMANIYAZOVA
1
, Sevinch SADIKOVA
2
Urgench RANCH University of Technology
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 25 January 2025
Available online
15 February 2025
Lexical Systemicity refers to the systematic nature of the
lexical structure of a language. This concept deals with how the
lexical system is formed, its rules, interconnections, and
organization in both English and Uzbek languages. The lexical
system in English is characterized by numerous international
words, idiomatic expressions, and phrasal verbs, while the Uzbek
language has its own unique lexical system rooted in traditional
notions and concepts. This topic highlights the coherence and
completeness of the lexical system in both languages and offers
a perspective on how to analyze it systematically.
2181-3663
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1-pp19-23
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Lexical systemicity,
english language,
uzbek language,
lexical system,
language system,
phrasal verbs,
international words,
lexical units,
semantics,
linguistics.
Ingliz va
O‘
zbek tillarida leksik tizimlili tushunchasi
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
Leksik sistemlik,
ingliz tili,
o‘
zbek tili,
leksik tizim,
til tizimi,
frazeologizm,
xalqaro s
o‘
zlar,
leksik birliklar,
semantika,
tilshunoslik.
Leksik tizimlili
–
bu tilning leksik tuzilishining tizimli
xususiyatlarini anglatadi. Ingliz va
o‘
zbek tillarida leksik
tizimning shakllanishi va uning qoidalari,
o‘
zaro bo
g‘
liqligi va
tartibi haqida s
o‘
z boradi. Ingliz tili va
o‘
zbek tilida leksik
tizimning
o‘
ziga xos xususiyatlari mavjud. Ingliz tilida s
o‘
zlar va
ifodalar k
o‘
plab xalqaro s
o‘
zlar, fiksatsiyalar va frazeologizm-
larga ega.
O‘
zbek tilida esa, an
’
anaviy ma
’
lumotlar va
tushunchalar orqali
o‘
ziga xos leksik tizim shakllangan. Ushbu
mavzu, tilning leksik tizimining mukammalligi va izchil tarzda
tahlil qilish imkoniyatlarini k
o‘
rsatadi.
1
Urgench RANCH University of Technology.
2
Uzbekistan State World Languages University. E-mail: sodiqovasevinch957@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
1 (2025) / ISSN 2181-3701
20
Понятие лексической системности английского и
узбекского языков
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
лексическая системность,
английский язык,
узбекский язык,
лексическая система,
языковая система,
фразеологизмы,
международные слова,
лексические единицы,
семантика,
лингвистика
.
Лексическая системность –
это концепция, которая
отражает системную структуру лексики языка. Она касается
формирования
лексической
системы,
её
правил,
взаимосвязей и организации как в английском, так и в
узбекском языках. Лексическая система английского языка
включает большое количество международных слов,
фразеологизмов и устойчивых выражений, тогда как
узбекский язык имеет свою уникальную лексическую
систему, основанную на традиционных понятиях. Эта тема
подчеркивает целостность и системность лексической
структуры обоих языков и открывает возможности для её
систематического анализа.
Til insonlarning fikrini ifodalash va muloqot qilish vositasi sifatida xizmat qiladi. Har
bir tilning leksik tizimi
o‘
ziga xos b
o‘
lib, bu tizim tilshunoslikda muhim
o‘
rinni egallaydi.
Ushbu maqolada Ingliz va
O‘
zbek tillaridagi leksik tizimning asosiy xususiyatlari va farqlari
o‘
rganiladi.
Leksik tizim
–
bu tilning lu
g‘
aviy birliklari, ya
’
ni s
o‘
zlar va ularning ma
’
nolarining
yi
g‘
indisidir. Bu tushuncha s
o‘
zlarning
o‘
zaro bo
g‘
liqligini va ularning semantik toifalari
orqali shakllanishini ifodalaydi. Har bir tilning leksik tizimi
o‘
ziga xos b
o‘
lib, tilning
madaniy va ijtimoiy xususiyatlarini aks ettiradi.
Ingliz tilining leksik tizimi dunyodagi eng boy va murakkab tizimlardan biri
hisoblanadi. Ingliz tilida leksik birliklar turli xil manbalardan kirib kelgan b
o‘
lib, bu uning
lu
g‘
at boyligini oshirgan. Masalan, lotin, fransuz, nemis va boshqa tillardan qabul qilingan
s
o‘
zlar Ingliz tilida keng q
o‘
llaniladi. Shuningdek, Ingliz tili xalqaro aloqalar va texnologiya
sohalarida global til sifatida foydalanilgani sababli, yangi termin va iboralar doimiy
ravishda q
o‘
shilib boradi.Ingliz tilida leksik tizim haqida quyidagi asosiy ma
’
lumotlarni
berish mumkin. Leksik tizim biror tilda mavjud b
o‘
lgan barcha s
o‘
zlar va ularning
ma
’
nolarini
o‘
z ichiga oladi. Bu tizim tilning asosiy elementlaridan biri b
o‘
lib, s
o‘
zlar
o‘
zaro
ma
’
no, shakl va funktsiyalariga k
o‘
ra bo
g‘
langan.
Leksik tizimning asosiy komponentlari:
Leksik birliklar (Lexical Units):
S
o‘
zlar, s
o‘
z birikmalari va frazeologik iboralar.
Leksik ma
’
no (Lexical Meaning):
S
o‘
zning asosiy semantik ma
’
nosi.
Sinonimlar (Synonyms):
Ma
’
nosi bir-biriga yaqin yoki bir xil b
o‘
lgan s
o‘
zlar.
Antonimlar (Antonyms):
Bir-biriga qarama-qarshi ma
’
nodagi s
o‘
zlar.
Omonimlar (Homonyms):
Yozilishi yoki talaffuzi bir xil, lekin ma
’
nosi turli b
o‘
lgan
s
o‘
zlar.
Polisemiya (Polysemy):
Bitta s
o‘
zning bir nechta ma
’
noga ega b
o‘
lishi.
Leksik tizimning xususiyatlari quyidagilardan iborat
Dinamiklik:
Leksik tizim doimiy ravishda
o‘
zgarib turadi. Yangi s
o‘
zlar q
o‘
shiladi,
ba
’
zi eski s
o‘
zlar esa ishlatilmay qoladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
1 (2025) / ISSN 2181-3701
21
Regional va ijtimoiy xilma-xillik:
Ingliz tilidagi leksik tizim turli mintaqalarda va
ijtimoiy guruhlarda
o‘
ziga xos xususiyatlarga ega b
o‘
lishi mumkin.
Stilistik foydalanish:
Leksik tizimning s
o‘
zlari stilistik jihatdan farq qilishi mumkin
(rasmiy, norasmiy, adabiy, sleng).
Leksik tizimning turlari
Umumiy leksika (General Vocabulary):
Har bir kishi foydalanishi mumkin
b
o‘
lgan keng tarqalgan s
o‘
zlar.
Ixtisoslashgan leksika (Specialized Vocabulary):
Maxsus sohalar va kasblarga
xos b
o‘
lgan s
o‘
zlar (tibbiyot, texnika, qonunchilik va boshqalar).
Leksik tizimni
o‘
rganish leksikologiya fani doirasida amalga oshiriladi.
Leksikologiya s
o‘
zlarning shakli, ma
’
nosi, kelib chiqishi va boshqa xususiyatlarini
o‘
rganadi.Ingliz tilini
o‘
rganishda leksik tizimni yaxshi bilish muhim ahamiyatga ega,
chunki s
o‘
z boyligini oshirish va t
o‘g‘
ri q
o‘
llash til
o‘
rganish jarayonining muhim qismidir.
O‘
zbek tilining leksik tizimi turkiy tillar oilasiga mansub b
o‘
lib,
o‘
ziga xos tarixiy va
madaniy xususiyatlarga ega.
O‘
zbek tilida leksik birliklar asosan turkiy ildizlarga
asoslanadi, biroq arab, fors, rus va boshqa tillardan olingan s
o‘
zlar ham mavjud.
O‘
zbek
tilida ham zamonaviy texnologiyalar va ilm-fan rivoji bilan yangi s
o‘
zlar va atamalar paydo
b
o‘
lmoqda. Lekin
O‘
zbek tili leksik tizimida mahalliylik va an
’
anaviylik unsurlari hali ham
saqlanib qolgan.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ingliz va
O‘
zbek tillarining leksik tizimlarida bir qator farqlar mavjud. Eng avvalo,
Ingliz tili xalqaro miqyosda keng q
o‘
llaniladigan til b
o‘
lsa,
O‘
zbek tili asosan mintaqaviy
doirada ishlatiladi. Ingliz tilining leksik tizimi k
o‘
p tillardan kirib kelgan s
o‘
zlar orqali
boyitilgan b
o‘
lsa,
O‘
zbek tilining leksik tizimi asosan turkiy ildizlarga tayanadi. Bundan
tashqari, Ingliz tilida sinonimlar va antonimlar juda k
o‘
p b
o‘
lib, bu tilning ifoda
imkoniyatlarini kengaytiradi.
O‘
zbek tilida esa sinonim va antonimlarning soni nisbatan
kamroq b
o‘
lib, leksik tizim k
o‘
proq an
’
anaviylikka asoslangan. Leksika tilning lu
g‘
at
boyligini ifodalaydi. Bu tilning barcha s
o‘
zlari va iboralari jamlanmasidir. Tilda doimiy
ravishda q
o‘
llanadigan, asosan,
o‘
z s
o‘
zlaridan iborat b
o‘
lib, turli davrlarda foydalanilgan.
S
o‘
zlar vaqt
o‘
tishi bilan
o‘
z ma
’
nosini
o‘
zgartirishi yoki yangi ma
’
nolar hosil qilishi
mumkin. S
o‘
zning ma
’
nosi cheklanishi (masalan,
“Muallim”
avval kengroq ma
’
noda
ishlatilgan). S
o‘
zning yangi ma
’
nolar hosil qilishi (masalan,
“
telefon
”
s
o‘
zi avval faqat ovozli
aloqa vositasini bildirgan). Bu tilning muayyan ahamiyatga ega b
o‘
lgan barqaror iboralari
b
o‘
lib, ular leksik tizimning muhim qismidir. Masalan,
“
q
o‘
l
Uchida”
(yengil, yuzaki) yoki
“
yurak yutmoq
”
(jasoratli b
o‘
lish) kabi iboralar. Hozirgi davrda kamdan-kam
q
o‘
llaniladigan yoki ishlatilmaydigan s
o‘
zlar (masalan,
“
mirza
”
). Muayyan hududga xos
b
o‘
lgan leksika (masalan, Far
g‘
ona lahjasiga xos s
o‘
zlar). Zamonaviy texnologiyalar va
jamiyat rivoji bilan birga tilga yangi s
o‘
zlar kirib keladi. Bu s
o‘
zlar yangi tushunchalarni
ifodalash uchun ishlatiladi.
O‘
zbek tilining leksik tizimi boy va rang-barang b
o‘
lib, u
xalqning tarixi, madaniyati va turmush tarzi bilan uzviy bo
g‘
liqdir. Tilning rivojlanishi va
boyishi davom etar ekan, leksik tizim ham doimiy ravishda
o‘
zgarib, boyib boradi.
Morfologik jihatdan nisbatan oddiyroq b
o‘
lib, k
o‘
p hollarda s
o‘
z yasalishida prefikslar va
suffikslar q
o‘
shiladi. Shuningdek, ingliz tilida bir s
o‘
z bir nechta ma
’
noga ega b
o‘
lishi
mumkin. S
o‘
z yasalishi va shakllantirish imkoniyatlari keng b
o‘
lib, k
o‘
pincha
q
o‘
shimchalar yordamida yangi s
o‘
zlar hosil qilinadi. Shuningdek,
o‘
zbek tilida sinonimiya
va omonimiya juda rivojlangan. Sinonimlar k
o‘
p, ayniqsa lotin va germaniyaga oid s
o‘
zlar
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
1 (2025) / ISSN 2181-3701
22
birgalikda q
o‘
llanadi. Ingliz tilida antonimiya ham yaxshi rivojlangan.
O‘
zbek tilida
sinonimiya juda keng, k
o‘
p hollarda bir narsani ifodalash uchun turli uslubiy yoki dialektal
s
o‘
zlar mavjud. Antonimlar ham keng tarqalgan. Texnologiya, ilm-fan va ishbilarmonlik
sohalarida k
o‘
p yangi s
o‘
zlar yaratilgan va keng q
o‘
llanadi. An
’
anaviy sohalar va madaniyat
bilan bo
g‘
liq s
o‘
zlar k
o‘
p b
o‘
lsa-da, zamonaviy texnologiyalar va ilm-fan sohalarida yangi
s
o‘
zlar ingliz tilidan kirib kelmoqda. Talaffuzi murakkab, k
o‘
plab s
o‘
zlar yozilishi va
talaffuzi
o‘
rtasida katta farq b
o‘
lishi mumkin. Bundan tashqari, ur
g‘
u s
o‘
zning ma
’
nosini
o‘
zgartirishi mumkin. Fonetika nisbatan sodda, yozilishi va talaffuzi k
o‘
pincha bir xil. Ur
g‘
u
k
o‘
pincha s
o‘
zning oxiriga tushadi.Frazeologizmlar juda k
o‘
p va keng tarqalgan, k
o‘
pincha
ularning ma
’
nosi s
o‘
zma-s
o‘
z tarjimadan farq qiladi. Frazeologik birliklar boy va xalqona
iboralar k
o‘
p uchraydi. K
o‘
pincha
o‘
zbek xalq o
g‘
zaki ijodidan kelib chiqadi.K
o‘
plab s
o‘
zlar
bir nechta ma
’
noga ega b
o‘
lishi mumkin, kontekstga qarab ma
’
no
o‘
zgaradi. S
o‘
zlarning
ma
’
no k
o‘
p qirraligi rivojlangan, ayniqsa sinonim va antonimlar orqali turli kontekstlarda
ishlatiladi. Ingliz va
o‘
zbek tillaridagi leksik tizimlar
o‘
rtasidagi ushbu farqlar ushbu
tillarning tarixiy rivojlanishi, ijtimoiy-madaniy ta
’
sirlar va zamonaviy rivojlanishlar
natijasida shakllangan.
XULOSA
Ingliz va
O‘
zbek tillaridagi leksik tizimlar har biri
o‘
ziga xos b
o‘
lib, bu tillarning
boyligi va murakkabligini k
o‘
rsatadi. Ingliz tilining leksik tizimi global miqyosda boy va
rang-barang b
o‘
lsa,
O‘
zbek tilining leksik tizimi
o‘
ziga xos milliy xususiyatlarga ega. Ushbu
tillarning leksik tizimlarini
o‘
rganish tilshunoslikda muhim ahamiyatga ega b
o‘
lib, ular
orqali har bir tilning madaniy va tarixiy xususiyatlarini yaxshiroq tushunish va tilning
leksik birliklarining
o‘
zaro bo
g‘
liqligi va tizimli tashkil topish jarayonini anglatadi. Har bir
til
o‘
zining leksik tizimi orqali
o‘
ziga xos dunyoqarash, madaniyat va an
’
analarni aks
ettiradi. Ingliz tilida leksik tizim k
o‘
plab xalqaro s
o‘
zlar, frazeologizmlar, va
o‘
zaro
bog
‘
langan ifodalarga asoslangan b
o‘
lsa,
o‘
zbek tili
o‘
zining an
’
anaviy, madaniy va etnik
xususiyatlarini k
o‘
rsatadi. Leksik tizimlilik har bir tilni
o‘
rganishda tizimli tahlil qilishni
talab qiladi, chunki s
o‘
zlarning ma
’
nosi va ularning
o‘
zaro bo
g‘
lanishi tilning umumiy
tuzilishini tushunishda katta ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Yusupov, M. (2009).
O‘zbek tilining leksik tizimi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi. Ushbu asarda o‘zbek tilining leksik tizimi, uning tuzilishi va
xususiyatlari
haqida batafsil ma’lumotlar berilgan.
2.
Shodmonov, S. (2015). Ingliz va o‘zbek tillaridagi leksik tizimlarning
taqqoslanishi. Toshkent: Fan va texnologiyalar. Kitobda ingliz va o‘zbek tillarining leksik
tizimlari o‘rtasidagi o‘xshashliklar va
farqlar tahlil qilingan.
3.
Ismoilov, D. (2012). Tilshunoslikka kirish. Toshkent: O‘qituvchi. Bu darslikda
tilshunoslikning asosiy tushunchalari, jumladan, leksik tizim va uning tilshunoslikdagi
o‘rni haqida so‘z boradi.
4.
Azimov, I. (2018). Leksik tizim va uning tarixi. Toshkent: Science and technology.
Kitobda o‘zbek va boshqa tillardagi leksik tizimlarning rivojlanish tarixi va uning o‘zgarishi
haqida to‘liq ma’lumotlar berilgan.
5.
Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell Publishing.
This reference provides a comprehensive explanation of lexical systems and their
importance in linguistic theory.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
3
№
1 (2025) / ISSN 2181-3701
23
6.
Kachru, B. B. (1982). The Other Tongue: English Across Cultures. University of
Illinois Press. Kachru discusses the role of English in various cultures and the development
of its lexical system across different varieties of English.
7.
Храмов, А. В. (2005). Лексическая система языка. Москва: Наука. В книге
рассматривается структура лексической системы языка, её особенности и
принципы формирования.
8.
Евгеньев, В. В. (2010). Теория языка. Москва: Флинта. Это учебное пособие
включает главы, посвященные лексической системности и её роли.
