Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The concept of trilingual ideographic dictionaries and their
theoretical and practical foundations
Dildora JUMABOYEVA
1
, Sevinch SADIKOVA
2
Urgench RANCH University of Technology
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received November 2024
Received in revised form
10 December 2024
Accepted 25 December 2024
Available online
25 January 2025
This research explores the concept of trilingual ideographic
dictionaries, focusing on their theoretical and practical bases.
The study examines how these dictionaries can serve as crucial
tools for language learners, translators, and researchers.
The paper discusses the structure and compilation of such
dictionaries, emphasizing their role in enhancing understanding
and communication between languages. The findings highlight
the importance of ideographic methods in preserving semantic
nuances and facilitating language learning.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1
/S
-pp140-143
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
trilingual dictionaries,
ideographic methods,
language learning,
translation,
semantic nuances,
theoretical foundations,
practical application.
Uch tilli ideografik lu
g‘
atlar tushunchasi va ularning
nazariy va amaliy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
uch tilli lu
g‘
atlar,
ideografik usullar,
til
o‘
rganish,
tarjima,
semantik nozikliklar,
nazariy asoslar,
amaliy q
o‘
llanish.
Ushbu tadqiqot uch tilli ideografik lu
g‘
atlar tushunchasini
o‘
rganib chiqadi va ularning nazariy hamda amaliy asoslariga
e
’
tibor qaratadi. Tadqiqotda bu lu
g‘
atlar til
o‘
rganuvchi, tarjimon
va tadqiqotchilar uchun muhim vosita b
o‘
lishi mumkinligi
ta
’
kidlanadi. Lu
g‘
atlarning tuzilishi va tayyorlanishi haqida s
o‘
z
yuritilib, ular tillar
o‘
rtasida tushunishni va muloqotni
yaxshilashdagi
o‘
rni k
o‘
rsatib beriladi. Natijalar ideografik
usullarning semantik nozikliklarni saqlash va til
o‘
rganishni
yengillashtirishdagi ahamiyatini namoyish etadi.
1
Urgench RANCH University of Technology. E-mail: dildorajumaboyeva98@gmail.com
2
Uzbekistan State World Languages University. E-mail: sodiqovasevinch957@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2025) / ISSN 2181-3701
141
Концепция трехязычных идеографических словарей и
их теоретические и практические основы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
трехязычные словари,
идеографические методы,
изучение языков,
перевод,
семантические нюансы,
теоретические основы,
практическое применение.
В данном исследовании рассматривается концепция
трехязычных
идеографических словарей с акцентом на их
теоретические и практические основы. Исследование
анализирует, как эти словари могут стать важным
инструментом для изучающих язык, переводчиков и
исследователей. В работе обсуждаются структура и
составление таких словарей, подчеркивая их роль в
улучшении понимания и общения между языками.
Результаты подчеркивают важность идеографических
методов в сохранении семантических нюансов и
облегчении изучения языков.
Globalizatsiya davrida, ko
‘p tillilik va k
o
‘p madaniyli
lik jarayonlari til o
‘rganish va til
o
‘rgatish jarayonlariga yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda. Uch
tilli ideografik
lug
‘
atlar bu sohada muhim vosita bo
‘
lib, turli tillardagi so
‘
zlarni ma
’
no va tushuncha
bo
‘
yicha birlashtiradi. Ushbu maqolada uch tilli ideografik lug
‘
atlarning nazariy va amaliy
asoslari haqida batafsil so
‘
z yuritiladi.Uch tilli ideografik lug
‘
atlar til o
‘
rganish va til
o
‘
rgatish jarayonlarini yangi bosqichga olib chiqadi. Ularning nazariy va amaliy asoslari
turli tillar va madaniyatlarni birlashtirishga qaratilgan bo
‘
lib, ular orqali o
‘
zaro tushunish
va hamkorlik yanada mustahkamlanadi. Kelajakda bu lug
‘
atlarning yanada rivojlanishi va
ommalashishi kutilmoqda.Uch tillilik lug
‘
atlarning asosiy maqsadi turli tillarni o
‘
rganishni
osonlashtirishdir. Bu lu
g‘
atlar odatda bir asosiy til va ikkita qo
‘shimcha tilni
o
‘z ichiga
oladi. Uch tilli lu
g‘
atlar foydalanuvchiga bir tilni bilmagan holda boshqa tilni
o‘
rganishga
yordam beradi.
Ideografik lu
g‘
atlar s
o‘
zlarni nafaqat ularning tarjimasi, balki ma
’
no jihatidan ham
tasniflaydi. Bunda s
o‘
zlar bir-biriga ma
’
no jihatidan yaqin b
o‘
lgan guruhlarga ajratiladi, bu
esa foydalanuvchiga
o‘
xshash tushunchalarni bir joyda k
o‘
rishga imkon beradi.Lu
g‘
atlar va
tilshunoslik sohalari
o‘
z ichiga k
o‘
plab turli xil tizimlarni oladi. Bular orasida ideografik
lu
g‘
atlar alohida
o‘
rin tutadi. Ideografik tizimlar
–
bu belgilarni tushunish va ifodalashda
s
o‘
zlarning tovushiga emas, balki ularning ma
’
nosiga asoslangan tizimlardir. Bugungi
maqolada ideografik lu
g‘
atlarning mohiyati, tarixi va ahamiyati haqida s
o‘
z yuritamiz.
Ideografik lu
g‘
at
–
bu til tizimida har bir belgi yoki s
o‘
zning ma
’
nosini ifodalovchi, tovushni
emas, balki ma
’
noni aks ettiruvchi tizimdir. Bunday tizimlarda belgilarning ma
’
nosi aniq
va alohida b
o‘
lib, ular s
o‘
z yoki tovushni ifodalashda emas, balki tasavvur va tushunishni
shakllantirishda yordam beradi. Misol tariqasida Xitoy yozuvi, qadimgi Misrning
hiyeroglifik yozuvi va ba
’
zi boshqa til tizimlari keltirilishi mumkin.
S
o‘
zlar va tushunchalar ma
’
nosini aniqlash va tasniflash:
Tilaro hamkorlik:
Turli tillar
o‘
rtasidagi semantik bo
g‘
liqlikni
o‘
rganish va q
o‘
llash.
Kognitiv yondashuv:
Lu
g‘
atdagi s
o‘
zlar foydalanuvchi ongida qanday ma
’
nolarni
uy
g‘
otishi va bu ma
’
nolarni qanday tasniflash mumkinligini
o‘
rganish.
Leksik bazani yig‘ish
:
Har uch til uchun asosiy va keng qo‘llaniladigan so‘zlarni
tanlash.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2025) / ISSN 2181-3701
142
Semantik tasniflash
: S
o‘
zlarni ularning ma
’
nosiga qarab guruhlash va tasniflash.
Ma
’
lumotlarni integratsiya qilish:
Uch tilda s
o‘
zlarni bo
g‘
lash va ularning
ma
’
nolarini bir-biriga moslashtirish.
Texnologik q
o‘
llanma:
Lu
g‘
atni raqamli formatda yaratish va uni
foydalanuvchilarga qulay qilish.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Uch tilli lu
g‘
atlar maktablar va universitetlarda til
o‘
rganish jarayonini
yengillashtiradi. Tadqiqotchilar va ilmiy ish olib borayotganlar uchun ma
’
lumotlar bazasi
sifatida xizmat qiladi. Har xil madaniy guruhlar
o‘
rtasidagi aloqa va tushunishni
yaxshilaydi. Uch tilli ideografik lu
g‘
atlar til
o‘
rganish va til
o‘
rgatish jarayonlarini yangi
bosqichga olib chiqadi. Ularning nazariy va amaliy asoslari turli tillar va madaniyatlarni
birlashtirishga qaratilgan b
o‘
lib, ular orqali
o‘
zaro tushunish va hamkorlik yanada
mustahkamlanadi. Kelajakda bu lu
g‘
atlarning yanada rivojlanishi va ommalashishi
kutilmoqda.
Ideografik yozuv tizimlari qadimgi zamonlardan boshlangan. Xitoy yozuvi eng
mashhur ideografik tizimlardan biri hisoblanadi. Bu yozuvda har bir belgi
o‘
ziga xos ma
’
no
yoki biror tushunchani ifodalaydi. Misrning hiyerogliflari ham ideografik tizimga misoldir,
ularning har biri biror tasavvurni yoki obyektni tasvirlaydi.
Bundan tashqari, boshqa qadimgi madaniyatlarda ham ideografik tizimlar mavjud
b
o‘
lib, ular
o‘
zlarining unikal xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ular
o‘
z vaqtida insoniyat
tarixida muhim rol
o‘
ynagan, chunki ular yozuvni rivojlantirishga yordam berdi va
madaniyatlarni boshqarish uchun zarur vositalarni taqdim etdi. Ideografik lu
g‘
atlar orqali,
biror s
o‘
zning ma
’
nosi faqat tovushga emas, balki tasavvurlarga asoslangan. Bu esa
k
o‘
proq aniq va t
o‘
liq tushunishni ta
’
minlaydi. Ideografik tizimlar turli tillarda bir xil
belgilarni ishlatish orqali madaniyatlar
o‘
rtasida aloqa
o‘
rnatishga yordam beradi.
Masalan, Xitoy yozuvi butun Sharqiy Osiyoda tarqalgan b
o‘
lib, turli tillar
o‘
rtasida
tushunishni osonlashtiradi. Ideografik tizimlar k
o‘
pincha milliy va regional tillardan qat
’
i
nazar, umumiy tushunish yaratadi. Misol uchun, Xitoyda yozilgan ideogrammalar
Yaponiya va Koreya kabi boshqa mamlakatlarda ham tushuniladi. Ideografik tizimlar
k
o‘
pincha
o‘
qish va yozishni
o‘
rganishni murakkablashtiradi. Har bir belgining
o‘
ziga xos
ma
’
nosi borligi sababli, yangi belgilarni
o‘
rganish vaqt talab qilishi mumkin. Ideografik
tizimlar har bir belgi uchun aniq ma
’
no yaratgan b
o‘
lsa-da, ba
’
zi s
o‘
zlarni yoki
tushunchalarni aniq ifodalash qiyin b
o‘
lishi mumkin. Masalan, abstrakt tushunchalar va
his-tuy
g‘
ularni tasvirlashda ba
’
zan kamchiliklar yuzaga keladi.
XULOSA
Uch tilli ideografik lu
g‘
atlar uchta tilda muayyan tushunchalarni tasniflash,
guruhlash va izohlashga asoslangan lu
g‘
at turidir. Ushbu lu
g‘
atlar s
o‘
zlarning ma
’
no
doirasini kengroq yoritish va til
o‘
rganuvchilar uchun tushunchalarni osonroq anglash
imkonini beradi. Ideografik lu
g‘
atlar odatda tematik tasnifga ega b
o‘
lib, s
o‘
zlar ma
’
nosi,
mavzusi yoki konseptual jihatlari b
o‘
yicha guruhlanadi.Uch tilli ideografik lu
g‘
atlar
tilshunoslik, tarjimonlik va ta
’
lim sohalarida muhim ahamiyatga ega b
o‘
lgan vositadir. Ular
til
o‘
rganishni yengillashtiradi, tillararo muloqotni rivojlantiradi va madaniyatlararo
tushunishni oshiradi. Nazariy asoslari bilan birga, ular amaliy jihatdan ham k
o‘
plab
sohalarda keng q
o‘
llanilmoqda.Ideografik lu
g‘
atlar va yozuv tizimlari
o‘
zining tarixiy va
madaniy ahamiyatiga ega b
o‘
lib, insoniyatning til va yozuv rivojiga katta hissa q
o‘
shgan.
Ularning afzalliklari va kamchiliklarini t
o‘
liq tushunish, tilshunoslik, tarix va madaniyat
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2025) / ISSN 2181-3701
143
sohalaridagi tadqiqotlar uchun muhimdir. Ideografik tizimlarning
o‘
rganilishi nafaqat tilni,
balki butun dunyo madaniyatini yaxshiroq tushunish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ahmadjonov, O. (2010). "Tilshunoslikka kirish." Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
2.
Baxtiyorov, R. (2015). "Ko‘p tilli lug‘atlarni tuzish nazariyasi va amaliyoti."
Toshkent: Fan nashriyoti.
3.
Muhamedov, S. (2012). "Tilshunoslik va lingvistik tadqiqotlar." Toshkent: Sharq.
4.
Nurmuhamedov, A. (2017). "Ideografik lug‘atlarning tuzilishi va ulardan
foydalanish usullari." Toshkent: Universitet nashriyoti.
5.
Kibrik, A. E. (2011). "Lingvisticheskie osnovy sozdaniya mnogoyazychnykh
slovarey." Moskva: Nauka.
6.
Sinclair, J. (1991). "Corpus, Concordance, Collocation." Oxford: Oxford University Press.
7.
Wierzbicka, A. (1996). "Semantics: Primes and Universals." Oxford: Oxford
University Press.
8.
Lyons, J. (1995). "Linguistic Semantics: An Introduction." Cambridge: Cambridge
University Press.
9.
Karttunen, L. (1983). "What Makes a Good Dictionary?" Computational
Linguistics, 9(3), 178-189.
10.
Crystal, D. (2003). "The Cambridge Encyclopedia of the English Language."
Cambridge: Cambridge University Press.
