Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Phraseology and its role in linguistics
Maftuna ERGASHALIYEVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received November 2024
Received in revised form
10 December 2024
Accepted 25 December 2024
Available online
25 January 2024
This article examines phraseology as a branch of linguistics
and its role in language studies. It explores the research
conducted by scholars on phraseological units, reviews relevant
literature, and discusses the classification, meanings, and usage
of phraseological expressions. Phraseology encompasses unique
expressions that convey distinct meanings through the
combination of two or more words. These expressions are often
rich in cultural and historical context, playing a crucial role in
enriching language and enhancing communication. The article
aims to highlight the importance of phraseology in language
learning
and
teaching,
ultimately
emphasizing
its
communicative significance.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
phraseology,
phraseological units,
linguistics,
proverbs,
sayings,
idioms,
phraseological fusions,
phraseological unities,
phraseological collocations.
Frazeologiya va uning tilshunoslikdagi
o‘
rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
frazeologiya,
frazeologik birliklar,
tilshunoslik,
maqollar,
matallar,
idiomalar,
frazeologik q
o‘
shilmalar,
frazeologik birlashmalar,
frazeologik birikmalari.
Ushbu maqolada tilshunoslikning b
o‘
limlaridan biri b
o‘
lgan
frazeologiya va uning tilshunoslikda tutgan
o‘
rni, shuningdek,
olimlar tomonidan frazeologik birliklarning
o‘
rganilishi, tahlil
qilingan adabiyotlar, frazeologizmlarning klassifikatsiyasi,
ma
’
nosi va q
o‘
llanilishi haqida ma
’
lumotlar yoritib berilgan.
Frazeologiya, odatda, ikki yoki undan ortiq s
o‘
zning birgalikda,
alohida ma
’
no ifodalash uchun q
o‘
llaniladigan
o‘
ziga xos
ifodalarini
o‘
z ichiga oladi. Bu iboralar k
o‘
pincha madaniy
kontekst va tarixiy ma
’
lumotlarga boy b
o‘
lib, tilda ma
’
noni
boyitishda va muloqotning samaradorligini oshirishda katta rol
o‘
ynaydi. Maqola frazeologiyaning til
o‘
rganish va
o‘
rgatish
jarayonidagi ahamiyatini aniqlashga qaratildi va natijada
frazeologiyaning kommunikativ ahamiyatini yoritadi.
1
Master's degree student, Uzbekistan State World Languages University. E-mail: ergashaliyevamaftuna9902@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2025) / ISSN 2181-3701
190
Фразеология и её роль в лингвистике
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
фразеология,
фразеологические
единицы,
лингвистика,
пословицы,
поговорки,
идиомы,
фразеологические
сращения,
фразеологические
единства,
фразеологические
сочетания.
В данной статье рассматривается фразеология как
раздел лингвистики и её роль в языке. Также
освещается изучение фразеологических единиц учёными,
анализируемая
литература
и
классификация
фразеологизмов,
их
значение
и
использование.
Фразеология, как правило, включает в себя уникальные
выражения, которые передают особый смысл путем
сочетания двух и более слов. Эти выражения часто богаты
культурным контекстом и исторической информацией,
играя важную роль в обогащении смысла языка и
повышении эффективности коммуникации. Цель статьи –
определить значимость фразеологии в процессе изучения
и преподавания языка, а также подчеркнуть её
коммуникативную ценность.
KIRISH
Frazeologiya
–
tilshunoslikning muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, til birliklari
tizimida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. U o‘z nomidan kelib chiqqan holda frazeologik birliklarni
, ya’ni tildagi barqaror birikmalarni, masalan, idiomalar, maqollar va shu kabi barqaror
birikmalarni o‘rganadi. Ular ko‘pincha ko‘chma ma’no anglatib, nutqqa tayyor holda
olib
kiriladi. Frazeologik birliklarning asosiy vazifasi nutqqa emotsional ekspressivlik
bag‘ishlash, nutqni ixchamlashtirib obrazlilik va badiiylikni kuchaytirishdan iborat.
Bundan tashqari frazeologizmlarda bir millatning milliy va madaniy xususiyatlari ham aks
ettiriladi, ya’ni ba’zi frazeologik birliklar faqat muayyan bir millat uchun xos bo‘lib, o‘sha
xalqning tilidagina uchraydi. Bu esa har bir millatning o‘ziga xos mentaliteti mavjud
ekanligidan dalolat beradi. Biz ushbu maqolada frazeologiya tushunchasi, uning asosiy
xususiyatlari va tilshunoslikdagi roli o‘rganib chiqamiz.
Tadqiqotning maqsadi:
➢
Frazeologik birikmalarning tilshunoslikdagi
o‘
rni va ahamiyatini aniqlash.
➢
Frazeologik birikmalar orqali tilning kognitiv va madaniy jihatlarini tahlil qilish.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Frazeologik birliklarning kelib chiqishiga nazar tashlasak, bu atama fanga birinchi
b
o‘
lib Sharl Balli tomonidan kiritilgan. Uning frazeologiyani tilshunoslikda alohida fan
sifatida
o‘
rganish kerak, degan
g‘
oyasi uning uchun asos b
o‘
lib xizmat qildi. Balli erkin
s
o‘
z birikmalari va
o‘
zgarmas birikmalarni bir-biridan farqlab, bu birikmalarni
u frazeologik birliklar deb atadi. Erkin birikmalar
–
bu sintaktik birliklar b
o‘
lib, s
o‘
zlar
mustaqil ravishda faoliyat yuritadi, masalan,
“to read a book”
(kitob
o‘
qish)
. Aksincha,
frazeologik birliklar esa shunday birikmalarki, s
o‘
zlar mustaqil emas va ularni erkin
o‘
zgartirib b
o‘
lmaydi, masalan,
“make a decision”
(qaror qabul qilmoq).
Balli frazeologik birliklar haqida
shunday deydi: “Guruhni yasovchi so‘
zlar butun
ma
’
nosini y
o‘
qotib, yaxlit yaxlit ma
’
noga ega b
o‘
lsa, birlik hosil qiladi. Bundan tashqari,
bu ma
’
no yangi b
o‘
lishi kerak va shunchaki elementlarning ma
’
nolari yi
g‘
indisiga
ekvivalent b
o‘lmasligi kerak”[1.74].
Ya
’
ni frazeologizmlar yaratilayotganda guruhdagi
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2025) / ISSN 2181-3701
191
s
o‘
zlar
o‘
z ma
’
nosida kelmasdan birgalikda yangi yaxlit ma
’
no hosil qiladi, lekin yangi
ma
’
no shunchaki birikkan s
o‘
zlarning ma
’
nosiga sinonim b
o‘
lmasdan mutlaqo yangi
ma
’
no ifodalashi kerak.
Shuningdek, frazeologik birliklar k
o‘
pincha ularning alohida komponentlarining
yi
g‘
indisidan farq qiladi. Masalan,
"kick the bucket"
iborasi
“o‘
lish
”
ma
’
nosini bildiradi,
bu
“
tepmoq
”
va
“
savat
”
s
o‘
zlarining ma
’
nolaridan bevosita chiqarib olinmaydi.
Ballidan tashqari k
o‘
plab rus tilshunos olimlari frazeologiya b
o‘
limi ustida
izlanishlar olib borishgan. Xususan, V.V. Vinogradov, Z.V. Shakhnarovich, A.A. Kunin,
R.S. Ginzburg va boshqalarning bu borada hissasi nihoyatda katta. Ginzburgning fikricha,
frazeologik birliklar odatda motivatsiyasiz s
o‘
z birikmalari b
o‘
lib, nutqda erkin tarzda
yaratilmaydi, lekin tayyor birliklar sifatidatida namoyon b
o‘
ladi. Masalan,
red
(qizil)
s
o‘
zi
mustaqil s
o‘
z birligi sifatida boshqa rangni ifodalovchi sifatlar bilan
o‘
z ma
’
nosini
y
o‘
qotmagan holda bo
g‘
lana oladi. Lekin
red tape
(byurokratik metodlar)
s
o‘
z
birikmasida bunday
o‘
zgartirishning imkoni y
o‘
q [2.74-75].
O‘zbek tilshunoslari ham bu borada ortda qolishmagan, albatta. Frazeologiyaga oid
tadqiqotlar o‘tgan asrning 50
-yillaridan boshlangan. Sh. Rahmatullayev, B.
Yo‘ldoshev,
A. Mamatov, M. Sodiqova va boshqalar bu sohada yetakchilik qilishgan. Sh. Rahmatullayev
va M.
Sodiqovalar hattoki frazeologizmlar bo‘yicha bir necha lu’gatlar ham tuzishgan.
Izlanishlarga qaramasdan,
o‘
zbek frazeologiyasining nuqsoni shundaki, ularni
o‘
rganish tizimiga asosan akademik V.V. Vinogradov tomonidan berilgan tavsif va
tamoyillarga asoslanib yondashilgan. Turkiy tillarning, masalan,
o‘
zbek tilining ichki
tuzilishi inobatga olinmagan, deydi N. Xursanov [3.400].
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotga yuzlansak, u frazeologiya tushunchasini va uning
tilshunoslikdagi
o‘
rni va ahamiyatini yanada chuqurroq
o‘
rganishga qaratildi va unda
quyidagi ilmiy metodlardan foydalanildi:
1.
Ta
’
riflash metodi
2.
Tavsifiy taqqoslash metodi
3.
Semiotik analiz
NATIJALAR
Frazeologik birliklar haqida s
o‘
z borganda ularning klassifikatsiyasini
o‘
rganish
juda muhimdir. Chunki ularni bir-biridan ajratib olish nutqda turli xil xato va
kamchiliklarga y
o‘
l q
o‘
yishdan saqlaydi. Yuqorida aytib
o‘
tilganidek, frazeologizmlarni
o‘
rganishda k
o‘
p olimlar Vinogradov ta
’
limotiga asoslanishgan. Shuning uchun ma
’
no
darajasining bo
g‘
lanishiga k
o‘
ra frazeologik birliklar asosan 3 guruhga b
o‘
lib
o‘
rganiladi:
1.
Phraseological fusions
mutlaqo motivatsiyasiz bo‘lib, so‘zlarning ma’nosidan butun
bir ma’noni taxmin qila olmaymiz. Masalan,
at sixes and sevens
(alg‘ov
-
dalg‘ov)
[4.113].
2.
Phraseological unities
qisman motivatsiyasiz va ularning ma’nolarini metafora va
metonimiya orqali aniqlash mumkin. Masalan,
a sight for sore eyes
ko
‘zning quvonchi
ma’nosini bildiradi va biz buni qisman birikmaning kontekstidan anglay olamiz [5.182].
3.
Phraseological collacations
motivatsiyali b
o‘
lishiga qaramasdan, ular
o‘
ziga
xos leksik valensiyaga ega s
o‘
zlardan tashkil topgan b
o‘
lib, bu s
o‘
z birikmalarining
ma
’
lum darajada barqarorligini ta
’
minlaydi. Frazeologik kollokatsiyalarda s
o‘
zlarining
o‘
zgaruvchanligi qat
’
iy cheklangan. Masalan,
bear a grudge
(gina saqlamoq)
birikmasi
bear malice
(adovat saqlamoq)
birikmasiga
o‘
zgarishi mumkin, lekin
bear a fancy
yoki
liking
s
o‘
zlari bilan alishtirishning imkoni y
o‘
q [3.76].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2025) / ISSN 2181-3701
192
Bulardan tashqari ftazeologik birliklar qatoriga maqollar, matallar va idiomalar
(iboralar) ham kiritiladi. Ular asosan madaniyatdan madaniyatga, millatdan millatga o‘tib
ma’nosini o‘zgartirishi yoki mavjud bolmasligi, uning o‘rniga boshqa bir ekvivalenti
ishlatilishi mumkin. Masalan,
“The grass is always greener on the other side of the
fence”
degan maqol tom ma’noda
“to‘siq ortidagi o‘t doim yashil boladi”
deb tarjima qilingan.
Ammo o‘zbek tilida bunday maqol yo‘q. Bu qisman o‘zbekcha
“Yo‘qolgan pichoqning sopi
oltin”
maqoliga mos keladi va insonlar ongida shunday gavdalanadi [6.1442]
Biz bu tadqiqot davomida
o‘
zbek va ingliz tillaridagi frazeologik birliklarni
o‘
rgandik va ularning turlarini aniqladik. Ular iboralar, matallar va maqollardan iborat.
Har bir tur tilning boyligini va ifodaliligini ta
’
minlaydi.
Frazeologik birliklar madaniy va tarixiy ma
’
lumotlarni
o‘
zida saqlaydi. Masalan,
“
k
o‘
z ochib yumguncha
”
iborasi
o‘
zbek tilida vaqtning
o‘
ta qisqa muddatda
o‘
tishini
ifodalaydi, shu bilan birga,
o‘
zbek xalqining tezkor va chaqqon b
o‘
lishga intilishi ham
namoyon b
o‘
ladi. Boshqa tillarda ham shunga
o‘
xshash iboralar mavjud b
o‘
lib, ular xalq
madaniyatini aks ettiradi.
O‘
zbek tilidagi frazeologik birliklar boshqa tillardagi frazeologik birliklar bilan
qiyosiy tahlil qildik.
O‘
xshashliklar va farqlarni aniqladik.
Frazeologik birliklarning til o‘qitishdagi roli ham nihoyatda katta. Ular o‘quvchilarning
tilni yaxshiroq tushunishiga va nutqni ifodaliroq qilishiga yordam beradi. Frazeologik
birliklarni o‘rganish orqali o‘quvchilar tilning madaniy va tarixiy qirralarini ham o‘rganadilar.
MUHOKAMA
Frazeologiya tilshunoslikda muhim rol
o‘
ynaydi, chunki u tilimizda q
o‘
llaniladigan
iboralar va s
o‘
z birikmalarining ma
’
nosini va ularning q
o‘
llanilish holatlarini tahlil
qilishga yordam beradi. Frazeologizmlar bir nechta sabablarga k
o‘
ra nutqimizda alohida
ahamiyat kasb etadi:
Eng avvalo kognitiv jihatdan qarasak, frazeologik birliklar insonning kognitiv
jarayonlarini tushunishga yordam beradi [7.67-91]. Ular ma
’
noni kodlash va dekodlash
jarayonlarida ishtirok etadi, bu esa tilshunoslarga tilning qanchalik murakkab tuzilganligi
va turli tumanligi haqida chuqurroq bilim olish imkonini beradi.
Madaniy jihatdan esa har bir tilning
o‘
ziga xos frazeologik birliklari mavjud b
o‘
lib,
ular madaniy va tarixiy kontekstda shakllangan [8.45-67]. Bu iboralar va s
o‘
z birikmalari
ma
’
lum bir xalqning urf-odatlari, an
’
analari, e
’
tiqodlari va qadriyatlarini ifodalaydi.
Frazeologik birliklar orqali tilni
o‘
rganayotgan shaxslar
o‘
sha xalqlarning madaniyati va
urf-odatlarini ham chuqurroq tushunish imkoniyatiga ega b
o‘
lishadi.
Lingvistik nuqtai nazardan frazeologik birliklar tildagi grammatik va semantik
qoidalar bilan birgalikda ishlaydi [9.123-156]. Ular tilning strukturasini va ifodaviyligini
boyitib, tilning stilistik jihatlarini ochib beradi. Bu birliklarni tahlil qilish tilshunoslarga
tilning dinamikasini va rivojlanishini tushunishga yordam beradi.
Pragmatika tomondan yuzlansak, frazeologik birliklar muloqotda samarali va
qiziqarli vosita hisoblanadi [10.30-32]. Ular muloqotda ishtirokchilarning bir-birini
yaxshiroq tushunishiga yordam beradi va tilni jonlantiradi.
O‘
rganish va
o‘
qitishdagi muhimligi shundaki, frazeologik birliklar til
o‘
rganuvchilarga tilni tezroq va samaraliroq
o‘
zlashtirishga yordam beradi [11.67-91].
Frazeologik birliklarni
o‘
rganish orqali til
o‘
rganuvchilar tilni tabiiy ravishda q
o‘
llash va
tushunishda muvaffaqiyatli b
o‘
lishadi. Ayniqsa, tub aholi bilan muloqot paytida
qiyinchiliklarga kamdan kam hollarda duch keladi, chunki ular kundalik nutqda
frazeologizmlardan doimiy foydalanishadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2025) / ISSN 2181-3701
193
XULOSA
Frazeologiya tilshunoslikning ajralmas qismi hisoblanib, tilning boyligi va
ifodaliligini ta
’
minlashda muhim rol
o‘
ynaydi. Frazeologik birliklar tilda nafaqat
semantik, balki uslubiy xilma-xillikni ham ta
’
minlaydi. Ularning
o‘
rganilishi va tahlili
tilshunoslikda yanada chuqurroq bilimlarga ega b
o‘
lishga yordam beradi.
Frazeologiya tilshunoslikdagi boshqa sohalar bilan ham bo
g‘
liq b
o‘
lib,
psixolingvistika, sotsiolingvistika va madaniy lingvistika kabi y
o‘
nalishlarda ham tadqiq
etiladi. Bu esa frazeologiyaning keng k
o‘
lamli ilmiy ahamiyatini k
o‘
rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Bally Ch.
Traité de stylistique française.
Parij: Heidelberg, C. Winter, 1909. 2
nd
ed., 74b.
2.
Ginzburg R. S.,
A Course in Modern English Lexicography.
Moskva:
Высшая
школа
, 1979. 2
nd
ed. 74-75bb.
3.
Ginzburg R. S.,
A Course in Modern English Lexicography.
Moskva:
Высшая
школа
, 1979. 2
nd
ed. 76b.
4.
Xursanov N.,
O‘
zbek muloqot diskursida frazeologik birliklarning
o‘
rganilishi.
Namangan: Namangan Davlat Universiteti Ilmiy Axborotnomasi, 2024. 400b.
5.
Arnold I.V.,
The One Word.
Moskva:
Просвещение
, 1966. 182b
6.
Asiljonova Sh. D. Ingliz va
o‘
zbek maqollarining kognitiv-qiyosiy tahlil qilish
nazariyasi. Uzbekistan: Academic research in Educational science, 2021. 1442b.
7.
Wray A.
Formulaic language and the lexicon.
Cambridge: Cambridge University
Press, 2002. pp67-91.
8.
Dobrovol
’
skij D., and Piirainen E.
Figurative language: Cross-cultural and cross-
linguistic perspectives
. Amsterdam: Elsevier, 2005. pp45-67.
9.
Cowie, A. P. Phraseology: Theory, analysis, and applications. Oxford: Clarendon
Press, 1998. pp. 123-156.
10.
Mel
’čuk, I. A.
Phrasemes in language and phraseology. International Journal of
Lexicography, 8(1) 1995. pp. 30-32.
11.
Wray, A. Formulaic language and the lexicon. Cambridge: Cambridge University
Press.2002. pp. 67-91.
