Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Sociopragmatic features of modal words in different
languages
Zulnura KARIMOVA
1
Tashkent State Agrarian University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 25 January 2025
Available online
15 February 2025
Modal words in the process of speech communication express
the speaker’s attitude to the utterance and give it additional
semantic shades. They serve as important pragmatic tools in the
speech communication of different languages. This article
focuses on the sociopragmatic features of modal words in
languages of different systems, analyzing their usage, contextual
variation, and cultural aspects.
2181-3663/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1-pp43-48
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
modal words,
sociopragmatics,
speech communication,
communicative purpose,
speech act,
connotation,
presupposition.
Turli
tillarda
modal
so‘zlarning
sotsiopragmatik
xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
modal so‘zlar,
sotsiopragmatik,
nutqiy muloqot,
kommunikativ maqsad,
nutqiy akt,
tagma’no,
presuppositsiya.
Modal so‘zlar nutqiy muloqot jarayonida so‘zlovchining
fikriga nisbatan munosabat bildirib, qo‘shimcha ma’nolar
yuklash kabi vazifalarni bajaradi, Ular turli tillar nutqiy
muloqotida muhim pragmatik vositalardan hisoblanadi.
Ushbu maqolada turli tizimli tillardagi modal so‘zlarning
sotsiopragmatik xususiyatlariga e’tibor qaratilib, ularning
ishlatilishi, kontekstga qarab o‘zgarishi va madaniy jihatlari
tahlilga tortilgan.
1
Associate Professor, Department of Languages, Tashkent State Agrarian University. E-mail: purelight16.09@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
44
Социопрагматические свойства модальных слов
в разных языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
модальные слова,
социопрагматика,
речевая коммуникация,
коммуникативная цель,
речевой акт,
коннотация,
пресуппозиция.
Модальные слова в процессе речевой коммуникации
выражают отношение говорящего к высказыванию и
придают ему дополнительные смысловые оттенки. Они
являются
важными
прагматическими
средствами
в речевой коммуникации различных языков. В данной
статье
уделяется
внимание
социопрагматическим
характеристикам модальных слов в языках различных
систем, анализируются их употребление, изменение в
зависимости от контекста и культурные аспекты.
KIRISH
O‘tgan asrning oxiridan boshlab dunyo tilshunosligiga til birliklarini antroposentrik
aspektda tadqiq etish tamoyili kirib kelgach, o‘zbek tilshunosligida ham bu yo‘nalishda
qator ishlar amalga oshirila boshlandi. Keyingi yillarda tilshunosligimizda til birliklarini
sosiolingvistik aspektda tadqiq etishga jiddiy e’tibor qaratildi va bu sohada ko‘plab
yutuqlarga erishildi. Shunday bo‘lishiga qaramay, turli tizimli tillarda aynan modal so‘z-
gaplarning sosiopragmatik jihatdan qiyosiy o‘rganish oldimizda turgan muammolardan
biri sanaladi. Modal so‘zlar turli tillarda so‘zlovchining sub’ektiv munosabatini, ichki
hissiyotlarini, biror voqelikka shubha, gumon, ehtimollik yoki ishonch darajasini ifodalash
uchun xizmat qiladi. Bu birliklar muloqot jarayonida ekspressiv hamda emosional holatni
ifodalashi mumkin. Har bir tilda modal ifodalar turli ijtimoiy maqomdagi so‘zlovchilar
tomonidan turli maqsadlarda ishlatiladi. Ular suxbatdoshlar o‘rtasida hurmat, nutqiy
muloyimlik, yumshoqlikni ta’minlaydi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Ma’lumki, til insonning ichki dunyosi, ma’naviy saviyasi, madaniyati, odob-xulqi,
oilaviy muhiti va tarbiyasi, qolaversa, ijtimoiy mavqeini ochib beruvchi vosita hisoblanadi.
Nutq tabiatan o‘zgaruvchan bo‘lib, uning o‘zgaruvchanligi bir qancha omillar ta’sirida
yuzaga keladi. Bunday omillarga kommunikantning jinsi, yoshi, ijtimoiy holati, muloqot
vaqti, vaziyat kabilarni kiritish mumkin [1]. Demak, yuqoridagi omillarni ochib berishda
modal so‘zlar ham beminnat xizmat qiladi. Масалан,
Eski qadrdonlarday so‘rashdilar. Kelgan odam faqat:
“Shukur, shukur”
dedi,
direktorimiz,
“rahmat, rahmat”
, dedi.
(Sh. Xolmirzaev. Saylanma.) Bu nutqiy aktdan
ko‘rinib turibdiki, kommunikantlarning biri maktab direktori bo‘lsa, ikkinchisi islomiy
ilmga ega inson.
“Shukur, shukur”
hamda
“rahmat, rahmat”
javob replikalaridan bir–
biridan hol-ahvol so‘rayotganlirining presuppozisiyasini tushunishimiz mumkin.
Pragmatika va matn tilshunosligiga oid adabiyotlarda matn pragmatik mazmunini
shakllantirishda modallik kategoriyasi muhim o‘ringa ega ekanligi ta’kidlanadi. Chunki
modallik harakatdagi tilga, ya’ni nutqqa xos kategoriya va shu sababli u kommunikativ
jarayonning asosidir. Matn mazmuniy tuzilishida propozisiya, referensiya hodisalari
informativ qismni, presuppozisiya, tagma’no, allyuziya, modallik kabilar pragmatik qismni
tashkil etishi ko‘rsatib o‘tiladi. [2]
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
45
M. Hakimovning qayd etishicha, nutqiy akt komponenti sifatida adresant-adresat,
nutqiy vaziyat kabilar tushunilsa, tagma’noning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun,
albatta, ana shu komponentlarning ishtiroki muhimdir. tuzilishida propozisiya,
referensiya hodisalari informativ qismni, presuppozisiya, tagma’no, allyuziya, modallik
kabilar pragmatik qismni tashkil etishi ko‘rsatib o‘tiladi [3].
Ifodaning yashirin bayoni, jumlaning tagma’nosi kommunikasiya ishtirokchilarining
fikrlash faoliyati bilan va ularning olam haqidagi tasavvurlari bilan uzviy bog‘lanadi.
So‘zlovchining tashqi olam haqidagi tasavvuri kancha keng bo‘lsa, u nutkiy vaziyat
darajasini shu qadar tez fahmlaydi [3].
Tagma’noga xos xususiyatlardan biri nutq egasi maqsadining yashirin ifodalanishi
va uning ro‘yobga chiqish-chiqmasligi suhbatdoshlarga bog‘liq emasligini bildirishdan
iboratdir. Buni quyidagi matnda qo‘llangan inshoolloh modal so‘z-gapi orqali anglash
mumkin:
– Safarqul aka, biz sizdan domangir emasmiz. Bolalaringizning rohatini ko‘ring.
Gunohlarimizni Ollohning o‘zi kechiradi. Mahshargohda yorug‘ yuz bilan ko‘rishishni nasib etsin.
–
Inshoolloh...
(T. Malik. “So‘nggi o‘q”)
Ma’lumki, inshoolloh modal so‘zi
“Xudo xohlasa, Xudoga xush kelsa”
[4] ma’nosini
anglatadi. Aslida bu so‘z
“Olloh istasin, ijobat aylasin”
ma’nosiga ega. Matnda qo‘llangan
Insholloh so‘z-gapi esa so‘zlovchining istak-xohishini aks ettirish bilan birga
“Ilohim
amalga oshsin, bundan umidimiz katta”
tarzidagi tagma’noni ham ifodalaydi.
–
Aslida
, shartta o‘lib ketsangam bo‘laveradi! – yana faylasufona o‘yga cho‘mdi
Oktyabr
. (N. Abbosxon. “Sho‘rqishloq”). Bu misolda tagma’no shundan iboratki, gap bitta
odamga qarata aytilmagan,
aslida, yashashdan foyda yo‘q, hayot qiyinlashib ketgan, shuning
uchun yashashdan ko‘ra o‘lgan afzal
.
Aslida
nomustaqil modal so‘z-gapi haqiqiy yoki asosiy
holatni yoritish uchun xizmat qilgan va
to‘g‘ri yo‘l ham shu
yashirin ma’nosini anglatgan.
Actually,
yoki
In fact,
На самом деле
yoki
Вообще-то, En fait
ёки
À vrai dire
modal
so‘zlari gapga tagma’no qo‘shib, gapdagi asosiy fikrni to‘g‘rilash yoki aniqlashtirishga
xizmat qiladi:
Ingliz tilida:
Yes, I knew him well;
in fact,
he was an old suitor of mine.
(A.Doyle. “The
Return of Sherlock Holmes”)
Rus tilida:
Не девчонка же она,
в самом деле
.
(М. Шолохов. “Тихий Дон”)
Jumladagi
в самом деле
modali kontekstdagi fikrning haqiqatdan shunday ekanligiga
urg‘u beradi va uning ishonchli ekanligiga xizmat qiladi. Shuningdek, o‘sha ayol yosh qiz
emasligini
в самом деле
modali bilan kuchaytirib, fikrni to‘g‘ri ekanligini ta’kidlab kelishi,
unda tajriba kattaligi, har qanday masalaga jiddiy qaraydigan, puxta fikrlaydigan shaxs
ekanligi tagma’nosini ifodalaydi.
Presuppozisiya nutqda yashirin ifodalangan axborot ko‘rinishlaridan biri bo‘lib, modal
so‘z-gaplar orqali ham ifodalanadi. Tilshunoslikda presuppozisiya haqida turlicha talqinlar
mavjud. Jumladan, N.D. Arutyunova presuppozisiyani “so‘zlovchilarning umumiy bilish fondi,
ularning oldindan kelishuvi” [5] deb baholaydi. V.Gak bu lingvistik hodisani “u yoki bu
darajada eksplisit bo‘lmagan holatda qatnashuvchi gapning oddiy ma’no komponenti” [6]
sifatida, Ye.V. Paducheva esa “oldindan ma’lum bilimlar jami” [7] tarzida tavsiflaydi.
M. Umurzaqova tadqiqotida A. Nurmonovning presuppozisiya turlari haqidagi
quyidagi fikrlarini keltiradi: “Presuppozisiya logik va semantik tushunchalar bo‘lib, logika
va sintaktikaning o‘rganish ob’ektidir. Ko‘pchilik adabiyotlarda presuppozisiya bilishning
umumiy fondi sifatida talqin qilinadi. Lekin tilshunoslikda logik presuppozisiya bilan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
46
lingvistik presuppozisiyani aralashtirish hollari uchraydi. Biz faqat ma’lum tashqi signallar
(grammatik ko‘rsatkichlar) orqali anglashilgan presuppozisiyani lingvistik presuppozisiya
hisoblash tarafdorimiz” [8].
Ta’riflardan shuni xulosa qilish mumkinki, presuppozisiya til egalarining voqelik
haqidagi umumiy bilimlari, til ko‘nikmalariga asoslanuvchi, gapda presuppozisiyani hosil
qiluvchi tashqi signallariga ega bo‘lgan lisoniy hodisadir. G. Yul bu haqda quyidagi xulosani
bayon qilgan: “Agar [2a] dagi gap r propozisiyani va [2b] dagi gap q propozisiyani o‘z ichiga
olsa, >> belgisi presuppozisiyani anglatadi desak, uning bog‘liqligini [2c] da aks ettirish
mumkin:
[2] a. Mary’s dog is cute.
(= p)
b. Mary has a dog.
(= q)
c.
p >> q”
. [9]
Buni o‘zbek tilida quyidagicha talqin qilish mumkin:
а) Lolaning akasi keldi. (= p)
b) Lolaning akasi bor.
(= q)
с)
p >> q
Ko‘rinib turibdiki, tinglovchi avvaldan Lolaning akasi borligi haqidagi ma’lumotga
ega, Lolaning akasi kelishi kerak edi, u keldi. Agar axborot inkor shaklni olsa ham,
presuppozisiya holati o‘z o‘rnini saqlab qoladi. Masalan:
Lolaning akasi kelmadi
.
Har ikki holatda ham Lolaning akasi borligi tinglovchi uchun oldindan ayon.
Har ikki holatda ham Lolaning akasi borligi tinglovchi uchun oldindan ayon [10]
L.S. Mel’nikova ham Frege ma’noni va denotatni belgining muvofiq tasviridan farqlashni
taklif qilganligini e’tirof etadi va uning quyidagi fikrlarini keltiradi: “Agar belgining
denotati – bu biz his qilishda qabul qiladigan narsa bo‘lsa, unda bu narsa haqidagi
tasavvurim menda ushbu narsani his qilish asosida shakllangan ichki obraz, shuningdek,
bu narsa bilan bog‘liq bo‘lgan jismoniy va aqliy faoliyatim natijasida paydo bo‘lgan
obrazdir.” [11]
Xo‘sh, modal so‘z-gaplar orqali presuppozisiyaning ifodalanishi qanday yuz beradi?
Quyidagi dialogik nutqni tahlil qilamiz:
– Domlangiz salomatmi?
– Shukur. (A. Qodiriy. “Mehrobdan chayon”)
Berilgan dialogik nutqda qo‘llangan Shukur so‘z-gapi orqali
“Domlamning sog‘liqlari
ancha yaxshi”
presuppozisiyasini anglash mumkin. Aslida jumla
“Ollohga (Yaratganga)
shukur, domlamning sog‘liqlari ancha yaxshi”
tarzida bo‘lib, tejash tamoyili asosida keyingi
komponent tushib qoldirilib, uning mazmunini aks ettirish Shukur modal so‘z-gapi
zimmasiga yuklangan. Natijada ushbu so‘z-gap yashirin axborot, ya’ni presuppozisiya
signaliga aylangan. Bu o‘rinda Shukur so‘z-gapi ham tejash tamoyiliga uchragan. Har bir
tilda bu iboraga o‘xshash ifodalar mavjud, ammo ularning ishlatilish darajasi va shakli farq
qilishi mumkin.
Shukur so‘zining muqobillari Thank God, Слава богу, Grâce à Dieu
bo‘lib, nutqda
javob replikasi sifatida ishlatilmaydi, ishlatilsa ham kam holatlarda ishlatilishi mumkin.
Ing.t.: – How is your mother doing? (Onangiz qanday?)
– Thank God, she is doing well. (Xudoga shukur, u yaxshi.)
Rus t..:
– Как прошёл твой день? (Kuning qanday o‘tdi?)
–
Слава богу
, всё прошло хорошо. (Xudoga shukur, hammasi yaxshi o‘tdi)
Fran.t.:
– Comment vas-tu aujourd’hui? (Bugun o‘zingizni qanday his qilyapsiz?)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
47
–
Grâce à Dieu
, je vais bien. (Xudoga shukur, yaxshi)
Dieu merci,
les pompiers sont venus –
Xudoga shukur, o‘t o‘chiruvchilar yetib kelishdi
.
(M. Dupuy. Le château des secrets)
Misollardan ko‘rinib turganidek, holatini ifodalovchi yaxshi so‘zi birga qo‘llanilgan.
Shuning uchun bunday holatlarda presuppozisiya ifodalangan deb ayta olmaymiz. Biroq,
rus, ingliz va fransuz tillarida bunday javob replikalari sifatida kundalik nutqiy muloqotda
ko‘proq
“she is doing well, thank you”
yoki
“she is fine, thank you”,
“Благодарю, всё хорошо”,
“Je vais bien, merci”
yoki
“Ça va, merci”
kabi to‘liq javoblar ishlatiladi.
Yuqorida berilgan
Shukur, Xudoga shukr, Allohga shukr, Yaratganga shukr,
Alhamdulillah
kabi iboralar o‘zbek tilida juda keng tarqalgan va kundalik hayotda turli
vaziyatlarda, jumladan, kimningdir ahvolini so‘raganda javob replikasi sifatida
erkaklarning ham ayollarning ham nutqida keng ishlatiladi. Bu iboralar insonning o‘zi yoki
boshqalar uchun shukronalik va qoniqishni bildirish uchun qo‘llaniladi. Yosh jihatdan esa,
yoshlarning nutqiga qaraganda, o‘rta yosh kommunikantlarning nutqida, ularning yoshiga
qaraganda esa, yoshi ulug‘ insonlarning nutqida ko‘proq uchraydi.
– Sulton!? – orziqib chaqirdi ukasini Obida. – Ko‘zi ko‘ryaptimi?! Shuni ayt!
– Umidjon soppa-sog‘ ekan, mem! U ko‘ryapti! – tantanali qichqirdi Sulton.
– Allohga shukur!
– xitob qildi Olim qah-qah urib kulib. – Obidaxon, eshitdingizmi?!
– Alhamdulilloh!
– to‘lqinlanib jilmaydi Obida. – Noumid qo‘ymading Allohim!
Ko‘rinib turibdiki, aynan bir iborada presuppozisiyaning ifodalanishi turli tizimli
tillarda farq qiladi: o‘zbek tilida modal so‘z-gaplar presuppozisiya ifodalashda boshqa
tillarga nisbatan faolroq bo‘ladi. Ushbu parchadagi
Allohga shukur! hamda Alhamdulillah!
modal so‘zlari quyidagi prezuppozisiyalarni anglatadi: 1. Tug‘ilgan chaqaloq ota-onasining
ko‘zlari ojiz. 2. Ular chaqaloqning ham ko‘zi ojiz tug‘iladi degan xadikda bo‘lishgan.
3. Ularni hadikka solib turgan ko‘ngilsiz ish bo‘lmadi. 4. Ular judayam hursand va bu
holatni Allohdan deb biladi. Shuning uchun ota-ona
Allohga shukur!
hamda
Alhamdulillah!
iboralari orqali o‘zlarining baxtiyorligini ifoda etishayotganini aytishimiz mumkin.
XULOSA
Demak, yuqorida keltirilgan fikr va misollardan shuni anglashimiz mumkinki, turli
tillarda modal birliklar muloqot jarayonida kommunikantlarning xatti-harakatlari va
o‘zaro munosabatlarini aks ettirib, modallikni bildirish bilan birga, tagma’no va
presuppositsiyani ham ifodalashga xizmat qiladi. Lekin ba’zi modallar so‘zlarning
tagma’no hamda presuppositsiya ifodalashi boshqa tillarga qaraganda o‘zbek tilida
kuchliroq ekanligi kuzatishimiz mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Мўминов С. Ўзбек мулоқот ҳулқининг ижтимоий-лисоний хусусиятлари:
Филол. фан. д-ри .... дисс. – Тошкент, 2000. – Б.19.
2.
Xamidova S.N. Modal tuzilish uzvlarining kognitiv tadqiqi. Filol. fan. fals. doktori
(PhD) diss. аvtoreferati. Namangan – 2024. -24 в.
3.
Ҳакимов М. Кўрсатилган манба. – Б.97.
4.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 2006. 2-ж., – Б.221.
5.
Арутюнова Н.Д. Понятие пресуппозиции в лингвистике // Известие АН
СССР. Серия лит. и яз. – 1973. Т. 32. Вып. 1. – С. 85.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
48
6.
Падучева Е. В. Понятие презумпции в лингвистической семантике //
http//codenlp.ruwp-contentuploads 201509 presumption-77.pdf. – С. 3.
7.
Гак В. Теоретическая грамматика французского языка. Синтаксис.
–
М.,
1981. – С.14.
8.
Умурзақова М. Э. Ўзбек тилида сегмент қурилмаларнинг лингвопрагматик
тадқиқи: филол.фан.фалс. доктори (PhD) дисс. Тошкент – 2019. Б.115.
9.
George Yule. Pragmatics. – Oxford University press, 1996. – Р. 26.
10.
Фреге Г. Смысл и денотат // Семиотика и информатика. М., 1977. № 8. С.
181–210.
11.
Мельникова Л.С. К вопросу о cемантических пресуппозициях
побудительных речевых актов (на итальянском языковом материале) Веснік БДУ.
Сер. 4. 2014. № 1. – С. 60-64.
