Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Lexical-semantic features of phraseological units
expressing the concept of "FEAR" (On the example of S.
Ayni's works "Death of the Usurer" and "Old School")
Jamshed MIRZOYEV
1
, Emin Adil GARIBLI
2
Samarqand davlat chet tillar instituti
Azerbaijan State University of Economics
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 25 January 2025
Available online
15 February 2025
The research focuses on phraseological units expressing the
consept "fear" used in S. Ayniy's works "Death of the Usurer" and
"Old School." The study examines the linguocultural
characteristics of these units and their translations from Tajik
into Uzbek and English, illustrated with specific examples. The
article investigates the semantic features of the selected
phraseological units using methods such as descriptive,
comparative, and component analysis.
2181-3663/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1-pp63-71
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
phraseological units,
translation,
comparative analysis,
idioms,
syntactic analysis,
semantic analysis,
linguistic analysis,
cross-cultural equivalence.
“QO‘RQUV”
konseptini
ifodalovchi
frazeologik
birliklarning leksik-semantik xususiyatlari (S. Ayniy
“Sudxo‘rning o‘limi” va “Eski maktab” asarlari misolida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
frazeologik birliklar,
tarjima,
qiyosiy tahlil,
idiomalar,
sintaktik tahlil,
semantik tahlil,
Tadqiqotning obyekti sifatida S. Ayniy qalamiga mansub
“Sudxo‘rning o‘limi” va “Eski maktab” asarlarida foydalanilgan
“Qo‘rquv” ma’nosini bildiruvchi frazeologik birliklar tanlangan.
Tadqiqotda ushbu birliklarning lingvomadaniy xususiyatlari,
tojik tilidan o‘zbek va ingliz tillariga tarjimalari aniq misollar
orqali yoritilgan. Maqolada tanlangan frazeologik birliklarning
1
Assistent-oʻqituvchi, “Tarjima nazariyasi va amaliyoti” kafedrasi, Samarqand davlat chet tillar instituti.
2
PhD, Professor, Department of International Economics, Azerbaijan State University of Economics.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
64
lingvistik tahlil,
madaniyatlararo
ekvivalentlik.
semantik xususiyatlari tavsifiy, qiyosiy, komponent tahlil kabi
usullardan foydalangan holda o‘rganilgan.
Лексико-семантические особенности фразеологизмов,
выражающих
концепт
«СТРАХ»
(на
примере
произведений С. Айни «Смерть ростовщика» и «Старая
школа»)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
фразеологические
единицы,
перевод,
сравнительный анализ,
идиомы,
синтаксический анализ,
семантический анализ,
лингвистический анализ,
межкультурная
эквивалентность.
Объектом исследования являются фразеологические
единицы со значением «Страх», использованные в
произведениях С. Айни «Смерть ростовщика» и «Старая
школа». В исследовании на конкретных примерах освещены
лингвокультурологические особенности этих единиц, их
переводы с таджикского на узбекский и английский язык. В
статье изучены семантические особенности выбранных
фразеологических единиц с применением таких методов,
как описательный, сравнительный и компонентный анализ.
Bugungi kunda konseptni lingvistik ifodalar orqali o‘rganish zamonaviy kognitiv
tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Bu esa o‘z navbatida konseptning
mazmun mohiyatini ochib berishga yordam beradi. Ushbu ishimizning maqsadi “qo‘rquv”
konseptining leksik-semantik xususiyatlarini ochib berish, shuningdek, tahlil qilinayotgan
tushunchaning tojik, o‘zbek va ingliz tillaridagi frazeologik vositalar orqali ifodalanishidagi
umumbashariy va milliy xususiyatlarini aniqlashdan iborat.
Tilshunoslikda til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik masalalarini o‘rganishga
bo‘lgan intilish tobora kuchaymoqda. Frazeologiya uzoq vaqtdan beri o‘rganib
kelinayotgan bo‘lsa-da, unga bo‘lgan qiziqish hamon so‘nmagan. Buning ustiga, frazeologik
birliklarning milliy-madaniy o‘ziga xosligini o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar faollashib
bormoqda.
Til madaniyatning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Unda milliy tafakkurning
o‘ziga xos xususiyatlari aks etadi. Xususan, frazeologik birliklar xalqning boy hayotiy
tajribasini, jamiyatdagi eng muhim voqea-hodisalarni kuzatish va umumlashtirish
mahoratini namoyon etadi. Ularda xalqning rivojlanish bosqichlaridagi tafakkur tarzi ham
o‘z ifodasini topgan. Biz tahlil qilayotgan birliklarning obrazli asosi madaniy va milliy
xususiyatlarni mujassamlashtirishga xizmat qiladi.
Ko‘rib chiqilayotgan konsept ingliz tilida “fear” so‘zi bilan, tojik tilida “тарс”, o‘zbek
tilida esa, “qo‘rquv” so‘zi bilan ifodalanadi.
Oxford Advanced Learner’s Dictionary lug‘atida “fear” so‘ziga quyidagicha ta’rif
berilgan: 1. An unpleasant feeling caused by the possibility of danger, pain, a threat etc
(xavf-xatar, og‘riq, tahdid va h.k. ehtimoli tufayli yuzaga kelgan yoqimsiz his) 2. This feeling
caused by something specific (bu alohida bir narsa tufayli paydo bo‘lgan hissiyot).
Sinonimlar va izohli lug‘atlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, tahlil qilinayotgan
konseptning yadroviy zonasida quyidagi leksemalar mavjud:
dread
/ qo‘rquv, qo‘rqinch;
scare
/ to‘satdan qo‘rqish, vahima;
apprehension
/
qo‘rqish, xavotir;
consternation
/ dahshat, vahima;
dismay
/ vahima, qo‘rqish;
fright
/
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
65
cho‘chish;
terror
/ dahshatli qo‘rquv;
horror
/ dahshatli, vahimali;
alarm
/ dovdirash,
sarosima.
Tojik tilida “qo‘rquv” konsepti “tars” so‘zi bilan ifodalanadi. Tojik tilining izohli
lug‘atiga ko‘ra, u quyidagilarni anglatadi: xavf, bim, vahm.
O‘zbek tili izohli lug‘atida esa, “qo‘rquv” so‘zi quyidagicha ta’riflangan: qoʻrqish his-
tuygʻusi, shunday his-tuygʻuli holat, ruhiy holat.
Illyustrativ material sifatida quyidagi misollarni keltiramiz:
to have butterflies in
one’s stomach
– asabiy bo’lmoq, qo‘rquvdan, hayajondan qaltiraydi;
like a scalded cat
–
juda tez, go‘yo birdan qo‘rqib ketgan yoki hayratda qolgandek;
like a cat in a strange
garret
– kimdir notanish yoki g‘alati muhitda o‘zini juda noqulay, xavotirli yoki yo‘lini
yuqotib qo‘ygandek;
like a cat on hot bricks
– bezovta yoki qo‘rquv holatda, bir joyda
turolmaydi;
to get cold feet
- ба маънои пойҳоро хунук гирифтан-дар лаҳзаҳои охир
тарсидан, асабонӣ шудан; qattiq qo‘rqmoq, asabiy bo‘lmoq;
to be with one's tail
between one's legs
-тарсидан, тарсончакона рафтор кардан; qo‘rqoqlarcha raftor
qilmoq;
to shake in one’s shoes
– qo‘rquvdan titrardi;
to be scared to death
– o‘lgudek
qo‘rqoq;
chicken-hearted
– quyon yurak;
in fear and trembling
– o‘zini yuqotib qo‘ydi;
to have cold feet
– rangi oqarib ketdi va h.k.
“Fear”
konsepti nafaqat iboralarda balki maqol va matallar tarkibida ham faol
qo‘llaniladi. Masalan,
he who goes into the woods should never be afraid of wolves
–
Аз гург метарсед – ба ҷангал наравед; bo‘ridan qo‘rqsang o‘rmonga borma; волков
бояться-в лес не ходить;
he that fears every bush must never go a birding
–
чумчуқ
тарсӣ, арзан накор; chumchuqdan qo‘rqqan tariq ekmas, chigirtkadan qo‘rqqan – ekin;
A
good anvil does not fear the hammer
-cандони хуб аз чаккуш наметарсад ва ё
ҳақиқати додгоҳ натарсидан аст; qiyinchiliklardan qo‘rqmaydigan shaxs;
Fear
something as the devil fears holy water
– aз чизе монанди шайтон метарсанд;
Qo‘rqoqqa ip ilon bo‘lib ko‘rinadi
; he that fears you present will hate you absent
–
Ҳарки дар ҳузурат аз ту битарсад, дар ғайбат туро нафрат кунад; qo‘rqoqdan shafqat
kutma;
Distracted between hope and fear
– Аз умед ба ноумедӣ гузаштан; noumid
shayton; it is better to eat bread in peace than cake in fear – Нон ва об аз пироги бо
душворӣ ба дастоварда беҳтар аст; The scalded dog fears cold water – Худро дар шир
сӯхта, ба об мезананд.
Tadqiqotimiz shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilida
“qo‘rquv”
tushunchasi turli xil
sinonimlarga ega bo‘lib, ular fikrni ifodalashning turli holatlarida qo‘llanilishi mumkin.
Masalan:
fear, dread, fright, alarm, dismay, consternation, panic, terror, horror,
trepidation, startle
. Shuni ham ta’kidlab o‘tish joizki, ushbu tushunchalar tojik va o‘zbek
tillarida ham uchraydi. Jumladan,
qo‘rquv, tars, vahima, dahshat, vahm, xavf, xatar,
bim, haros, haybat, seskanib ketmoq, jon holatida, havotirlanib qaramoq, qo‘rqa-
pisa qaramoq, vahmi kelmoq, o‘zini yuqotib quymoq, jon holatida baqirmoq,
shaytonlab qolmoq, cho‘chib tushmoq, qo‘rquv ichida, dovdirab qolmoq, qo‘rquvu
daxshatdan dodlab yubormoq, tutqanoq tutgan odamdek, karaxt bo‘lib qolmoq
kabilar.
Tadqiqotimiz obyekti sifatida S. Ayniy qalamiga mansub
“Sudxo‘rning o‘limi”
va
“Eski maktab”
asarlarida uchraydigan
“qo‘rquv”
konseptini ifodalovchi quyidagi
frazeologik birliklarni uchta tilda, tojik, o‘zbek va ingliz tillarida leksik-semantik hamda
lingvomadaniy jihatdan tahlilga tortish ahamiyatga molik.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
66
1.
Қориисмат
монанди хорпушти шаттахӯрда, ки сару пояшро ба дарун
мекашад
, кулӯлаю лӯнда шуд (Марги судхӯр, с. 90).
Qori yiqilgan hamon cho‘ntagini buti orasiga tiqib hadiksiragan
tipratiganday
qo‘lini va boshini oyoq ichiga tortib
, yum-yumaloq bo‘lib yotib oldi (Sudxoʻrning oʻlimi,
b.117).
Like a hedgehog curling up
, Qori Ismat turned into a ball, protecting his hands and
legs lightly against his stomach, not letting his pockets be seen (The Death of the Usurer,
p.117).
Yuqoridagi misolda Qori Ismatning qo‘rquvi va o‘zini himoya qilish harakati jonli
obrazlar orqali ifodalangan. Asliyatdagi
“Монанди хорпушти шаттахӯрда, ки сару
пояшро ба дарун мекашад”
iborasi qo‘rquvdan o‘zini himoya qilish holatini tasvirlash
uchun mahorat bilan ishlatilgan. Odatda
“Хорпушт”
(tipratikan) himoyalanish uchun
o‘zini yig‘ib oladi, bu esa, qo‘rqib qolgan odamning harakati bilan qiyoslangan. Bu obrazli
ta’rif o‘quvchining hayotiy tasavvurga yaqinlashtiradi va qahramonning holatini obrazli
tasavvur qilish uchun xizmat qiladi. O‘zbekcha tarjimasidagi
“Hadiksiragan
tipratiganday qo‘lini va boshini oyoq ichiga tortib, yum-yumaloq bo‘lib”
iborasi tojik
tilidagi frazeologik birlikning mazmunini to‘liq saqlab qolgan. Bu yerda “
tipratikan
”
obrazi orqali himoya va qo‘rquvni ifodalash aniq va samara bilan tarjima qilingan. O‘zbek
tilidagi qo‘shimcha
“cho‘ntagini buti orasiga tiqib”
iborasi esa boylikni yashirish
harakatini ta’kidlab, ma’no qatlamini yanada boyitadi. Ingliz tilida
"Like a hedgehog
curling up"
iborasi so‘zma-so‘z tarjima qilingan bo‘lib, himoya va qo‘rquvni ifodalashga
xizmat qiladi. Ingliz tilida “
hedgehog
” (tipratikan) obrazining ma’nosi to‘g‘ri ifodalangan,
"protecting his hands and legs lightly against his stomach"
va
"not letting his pockets
be seen"
iboralari o‘quvchi ko‘z o‘ngida qahramon holatini gavdalantiradi. Ingliz
o‘quvchilari uchun bu obrazni tushunish qiyin bo‘lmaydi, lekin bu ta’rifda emosional
ranglar pasaygan.
Tojik va o‘zbek tillarida “
хорпушт
” (tipratikan) obrazi himoyalanish va qo‘rquv
bilan bog‘liq holda ishlatiladi. Madaniy jihatdan bu obraz an’anaviy Sharq adabiyotida va
kundalik hayotda keng tarqalgan, chunki bu hayvon Sharq xalqlarining madaniyati va
tabiatiga yaqin. Ikkala til ham o‘quvchiga hayvon harakatidan odamning hissiy va jismoniy
holatlarini oson anglatib bera oladi.
Ingliz madaniyatida
"hedgehog"
(tipratikan) odatda
"curling up for protection"
iborasi bilan bog‘lanadi, bu esa mazmunni tushunarli qiladi. Ammo ingliz tilida bunday
obrazlar ko‘proq bolalar adabiyotida yoki hayvonlar haqidagi hikoyalarda uchraydi. Bu
tarjimada madaniy o‘ziga xoslik saqlanib qolgan, ammo tilning jonli, tasviriy xususiyatlari
kamaygan.
Uchala tilda ham
“tipratikan”
obrazi asosiy mazmunni, ya’ni himoya va qo‘rquvni
yaxshi yetkazib bergan. O‘zbek tilidagi qo‘shimchalar (
“cho‘ntagini buti orasiga tiqib”
)
boylikni yashirish va odamning harakatlarini yanada yorqinroq qilib tasvirlagan. Ingliz
tilidagi tarjimada obraz o‘quvchiga tushunarli bo‘lsa-da, u tojik va o‘zbek tillariga
qaraganda kamroq hissiy va tasviriy ohangda ifodalangan.
2.
Писарам он
дилу гурдаро надорад
, ки дар айёми зимистон, дар вақтҳое ки
ҳамаи ёбонҳо холианд, ба чор санг роҳ рафта омада тавонад (Марги судхӯр, с. 64).
My son
is not as brave as him
, so in the wintertime when all the fields are empty,
he couldn’t make a distance of four sang (32 km) and come back (The Death of the Usurer,
p.91).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
67
Asliyat tilidagi
“дилу гурдa надоштан”
iborasi
qo‘rqoq, jasur bo‘lmaslik
ma’nosini bildiradi. Bu yerda
“дил” (yurak)
va
“гурдa” (buyrak, jasorat timsoli)
so‘zlari
obrazli ravishda ishlatilgan bo‘lib, insonning botir yoki qo‘rqoq ekanligini ifodalaydi. Agar
ingliz tiliga so‘zma-so‘z tarjima qilinganda
"does not have heart and kindey"
shaklida
chiqadi, lekin bu ingliz tilida tabiiy eshitilmaydi. Shu sababli ingliz tiliga
“o‘g‘lim u kabi
jasur emas”
deb tarjima qilingan. Sharq madaniyatida
“dil” (yurak) va “gurda” (buyrak)
jasorat, metinlik va qo‘rqmaslik ma’nolarni anglatuvchi tushunchalardir. Inglizlarda esa
jasoratni ifodalash uchun “
brave
”
(jasur)
yoki
"has the guts" (botir)
kabi iboralar
qo‘llanadi. Ingliz tiliga ushbu frazeologik birlik ekvivalenti sifatida “
My son does not have
the courage to..."
yoki
"My son is not brave enough to...
” shaklida tarjima qilish
maqsadga muvofiq bo‘lardi.
3. – Он инқилобе, ки то ҳол шунидед ва аз вай
монанди харе, ки аз шер тарсад
,
дар биму ҳарос афтодед, кори аввалини болшевикон буд (Марги судхӯр, с. 167).
– Siz bu kungacha
qo‘rqib yurgan
revolyutsionerlarning ishlari ishning
boshlang‘ichi edi, … (Sudxoʻrning oʻlimi, b.143).
– The revolution you heard about,
and fear like a donkey fears a lion
, was the first
carried out by the Bolsheviks (The Death of the Usurer, p.194).
Tojik tilidagi
“Монанди харе, ки аз шер тарсад”
iborasi kuchli qo‘rquv va
xavotirni tasvirlaydi. Eshak va sher obrazlari o‘rtasidagi kontrast bu qo‘rquvning
ekstremal darajasini ifodalaydi: eshak o‘zining zaifligini anglab, yirtqich sherdan hayiqadi.
Ushbu ibora
katta tahlikaga duch kelganda kuchsiz yoki ojiz odamning holatini
tasvirlash uchun ishlatilgan, hamda qahramonlarning inqilobga nisbatan haddan tashqari
xavotir va qo‘rquvini ko‘rsatish uchun ishlatilgan.
O‘zbek tilidagi
“Qo‘rqib yurgan revolyutsionerlar”
iborasi tarjimada to‘liq o‘z
aksini topmagan. Eshak va sher obrazlari o‘rniga umumiy qo‘rquv ifodalangan. Shu sababli,
o‘zbekcha matn ma’no jihatidan asliyatga yaqin bo‘lsa-da, frazeologik ifodaning obrazliligi
pasaygan.
Ingliz tilidagi tarjimada bu ibora
"fear like a donkey fears a lion"
deb berilgan,
ya’ni so‘zma-so‘z tarjima qilingan. Ingliz tilida bunday frazeologik birlik mavjud emas,
shuning uchun bu tarjima biroz g‘ayritabiiy eshitilishi mumkin. Ingliz tilida qo‘rquvni
ifodalovchi boshqa iboralar ishlatilishi mumkin, masalan:
"as scared as a rabbit in front
of a wolf"
(bo‘ridan qo‘rqqan quyon kabi);
"trembling like a leaf"
(bargdek titrab)
kabilar.
Tojik va o‘zbek xalqlari madaniyatida eshak mehnatkash, zaif va oddiy xalq timsoli,
sher esa kuch-qudrat va xavf belgisi hisoblanadi. Bu o‘xshatish inqilobni xalq orasida
kuchli hayrat va qo‘rquv uyg‘otgan voqea sifatida tasvirlashga xizmat qiladi. Frazeologik
birlik ko‘proq mintaqaviy va madaniy nuqtai nazarni aks ettiradi. Ingliz madaniyatida ham
eshak va sher obrazlari ma’lum darajada tanish. Inglizcha tarjimada bu obrazlar to‘liq aks
ettirilgan, lekin bu o‘xshatish ingliz madaniy kontekstida biroz begona bo‘lishi mumkin.
Tarjima aniq va tushunarli bo‘lsa ham, u madaniy jihatdan qisman begonalashtirilgan.
Tojik tilidagi bu ibora ingliz tiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘tkazilgan va u tabiiy eshitilmasligi
mumkin, shuning uchun
"as scared as a rabbit in front of a lion"
kabi o‘xshash
frazeologik birliklar bilan almashtirish maqsadga muvofiq bo‘lardi.
Tojikcha matnda frazeologik birlik kuchli obrazlilik va ma’no yukiga ega. Inglizcha
tarjimada bu obrazlilik saqlanib qolgan, lekin o‘zbekcha tarjimada obrazlar yuqolgan va
oddiy qo‘rquv hissi bilan cheklangan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
68
Ingliz tarjimasi asliyatni saqlab qolishga intilgan, shu sababli frazeologik birlikni
so‘zma-so‘z o‘girgan. O‘zbek tarjimasi esa asosan mazmunni ko‘rsatishga e’tibor qaratgan
va frazeologik birlikdan voz kechgan.
4.
Бачагон бо шунидани садои кӯбиши дар
мисли мушбачагоне, ки аз садои
фишир-фишири гурба гурезанд
, шитобкорона ба ҷойхои худ гузашта дар даруни
охурчаҳои худ паси синҷ пинҳон гардидани шуданд (Мактаби кӯҳна, с. 13).
Bolalar eshik taqillashini eshitishlari bilan,
mushuk tovushini eshitib qochgan
sichqon bolalaridek
, qoʻrqib qochib oʻz oxurlariga kirib yashirindilar (Eski maktab, b. 10).
Having heard the knock,
like mice from a cat
, the guys flung into their seats and
tried to hide behind the logs (The Old School, 14).
Yuqoridagi misollarda ham frazeologik birliklar ishlatilgan, ular barchasida bir xil
obraz – “mushukdan qo‘rqib qochayotgan sichqonlar” tasvirlangan.
Tojik tilidagi
“мисли мушбачагоне, ки аз садои фишир-фишири гурба
гурезанд”
iborasi
qo‘rquv va tezkor qochish
ma’nosini ifodalaydi.
“Шитобкорона”
va
"
пинҳон гардидани
" so‘zlari o‘rta darajadagi qo‘rquvni va tezkor harakatni ko‘rsatadi.
Bu ibora bolalarning o‘zgargan holatini va tashvishlarini aks ettiradi.
O‘zbekcha tarjimadagi
“mushuk tovushini eshitib qochgan sichqon bolalaridek”
iborasi semantik jihatdan to‘liq asliyatdagi ma’noni ifodalaydi. O‘zbekcha tarjimada obraz
aniq va kuchli ifodalangan.
“Qo‘rqib qochib”
iborasi bolalar va sichqonlarning qo‘rquvini
aks ettiradi. Shu bilan birga,
“eshik taqillashini eshitishlari bilan”
kabi ma’no izohlar
qo‘shilishi matnni yanada aniqroq va yorqinroq bo‘lishiga xizmat qiladi.
Ingliz tilidagi tarjimada bu ibora
"like mice from a cat"
deb berilgan bo‘lib, bu
ancha tabiiy eshitiladi, chunki ingliz tilida ham sichqon va mushuk o‘rtasidagi tabiiy
qo‘rquv tushunarli metafora sifatida ishlatiladi.
"The guys flung into their seats
" va
"
tried to hide behind the logs"
qismlari bolalar o‘zini qanday saqlab qolganini, qo‘rquv
va xavotirni aks ettiradi. Inglizcha tarjima aniq va obrazli bo‘lishiga qaramay, ba’zi
madaniy tafovutlar mavjud.
Tojik, o‘zbek va ingliz madaniyatlarida
“mushuk”
va
“sichqon”
obrazlari umumiy
bo‘lib, qo‘rquvni tasvirlashda keng qo‘llaniladi.
“Мушбачагоне”
iborasi bu madaniyatlarda
bolaning qo‘rquvini, his-tuyg‘ularini aks ettirgan holda ishlatiladi. Bu yerda mushuk va
sichqon o‘rtasidagi doimiy qarama-qarshilik obrazli tarzda tasvirlangan.
Ingliz tilidagi "
like mice from a cat
" iborasi ingliz o‘quvchisiga ma’lum bo‘lsa-da,
uning tasviridagi qo‘rquvning intensivligi tojik yoki o‘zbek madaniyati bilan taqqoslaganda
yumshoqroq bo‘lishi mumkin. Ingliz tilida
"as scared as a mouse in front of a cat"
yoki
"they scattered like frightened mice"
kabi frazeologik birliklar orqali ham ifodalanishi
mumkin.
Har uchala tilda frazeologik birlik o‘zining ma’nosini saqlagan va tasvirning kuchli
obrazini aks ettirgan. Tojikcha, o‘zbekcha va inglizcha matnlar semantik jihatdan bir-biriga
yaqin.
Inglizcha tarjima so‘zma-so‘z yondoshuvni qo‘llagan, lekin o‘zbek va tojikcha
matnlarda frazeologik birliklar va madaniy tasvirlar aniqroq va kuchliroq ifodalangan.
5.
Халифа бо бардошта шудани чӯби мактабдор мананди
саги бегонаи барои
ангурдуздӣ ба боғе даромада ва ба боғбон вохӯрда,
фарёдкунон ба ҳар тараф
мегурехт (Мактаби кӯҳна, с. 13).
Xalifa esa domlaning tayogʻi koʻtarilishi bilan
uzum oʻgʻirlash uchun boqqa kirib,
bogʻbon tayogʻiga uchragan it kabi,
dod solib, talvasalanar, har tomonga qochar edi (Eski
maktab, b. 10).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
69
As soon as the stick was in the teacher’s hands, the Caliph,
like a dog caught in a
strange garden,
ran around the room screaming (The Old School, p. 14)
Asliyatdagi
“Мoнанди саги бегонаи барои ангурдуздӣ ба боғе даромада”
iborasi to‘liq frazeologik birlik sifatida ishlatilgan bo‘lib,
"sag"
va
“bog‘”
obrazli tasvirlari
yordamida Xalifaning qo‘rquv va bezovtaligini aks ettiradi.
“Барои ангурдуздӣ”
iborasi
esa, Xalifaning ushlanib qolishi va qo‘rquvini juda kuchli tasvirlangan.
O‘zbekcha tarjimadagi
“it kabi, dod solib, talvasalanar”
iboralari, tojikcha misolga
juda yaqin bo‘lib, asl ma’no mohiyatni ochib berish uchun xizmat qiladi. "
It kabi
"
frazeologik birligi o‘xshash ma’noga ega, "
Talvasalanar
" so‘zi, ya’ni "
bezovtalik
" va
"
qo‘rquv
" tushunchalarini yanada kuchaytiradi va Xalifaning jon jahdi bilan qochayotgan
holatini tasvirlaydi.
Inglizcha tarjimadagi "
like a dog caught in a strange garden
" iborasi semantik
jihatdan juda yaxshi ifodalangan. "
strange garden
" (
begona bog‘
) tasviri qo‘rquv va
tushunmovchilikni yoritadi, lekin u biroz yumshoqroq tasvirlangan. "
Screaming
" so‘zi esa
Xalifaning harakatlari va qichqirig‘ini tasvirlaydi, ammo ingliz tilida "
dog caught
" iborasi
o‘zbek va tojikcha tilga qaraganda ancha soddaroq bo‘lishi mumkin, lekin “
барои
ангурдуздӣ”
(
uzum o‘g‘irlash uchun
) iborasi tarjimada berilmagan.
Tojik va o‘zbek madaniyatlarida "
sag
" va "
bog‘
" obrazlari keng qo‘llaniladi.
"Begona" so‘zi, ya’ni begona joyda bo‘lgan hayvon tasvirida, odamning hayvon kabi
qo‘rquvini ifodalashda ishlatilgan bo‘lib, odatdagidan tashqariga chiqqan va xatarni sezgan
kishining kayfiyatini aks ettirishda keng qo‘llaniladi.
Ingliz madaniyatida ham "
it
" va "
bog‘
" tasvirlari ishlatilgan, ammo "
strange garden
"
iborasi o‘zbek va tojik madaniyatiga qaraganda biroz farq qiladi. "
Dog caught
" tasviri ingliz
tilida keng qo‘llanilsa-da, ba’zida uning tasviri o‘zbek va tojik tiliga qaraganda yumshoqroq
bo‘lishi mumkin. Bu esa ingliz tilidagi madaniy kontekstga mos keladi.
Har uchala tilda frazeologik birliklar tasvirni kuchli aks ettirgan, ammo ularning
intensivligi va tasvirlashdagi detallarga farqlari mavjud. Tojikcha va o‘zbekcha tarjimadagi
frazeologik birliklar ko‘proq dramatik va kuchli tasvirlangan, inglizcha tarjimada esa biroz
yumshatilgan.
6.
Ҳарчанд аз тарси чӯби мактабдор сари худро боло накунанд ҳам, ба ман
нигоҳ карда ва
ангуштҳояшонро пеши чашмҳояшон оварда
, маро ба якдигар
нишон медоданд
(
Мактаби кӯҳна, с. 10).
Bolalar ham menga qarar va domla tayogʻidan qoʻrqqanlari sababli boshlarini
koʻtarmagan holda
barmoqlarini koʻz oldilariga keltirib
bir-birovlariga meni koʻrsatar
edilar ... (Eski maktab, b. 7).
Without raising their heads, fearing the teacher’s stick, they pointed at me with their
fingers pressed to their right eye
(Old school, p. 9).
"
Аз тарси чӯби мактабдор сари худро боло накунанд
" frazeologik birligi to‘liq
qo‘rquv va uyatchanlikni tasvirlaydi. Bu yerda bolalar o‘qituvchi tayoqidan qo‘rqib,
boshlarini ko‘tarishdan ham qo‘rqishadi. Bu ibora, bolalarning ichki his-tuyg‘ularini juda
a’lo darajada ifodalangan. "
Ангуштҳояшонро пеши чашмҳояшон оварда
" iborasi,
ularning qo‘rqish darajasini yanada kuchaytiradi, ya'ni ular nafaqat o‘zlarini himoya
qilishga intilishadi, balki bir-birlariga ko‘rsatish uchun qo‘llarini ishlatadilar.
O‘zbekcha tarjimada ham "
qo‘rqqanlari sababli boshlarini koʻtarmagan holda
"
iborasi aynan tojikcha misoldagi ma’noni o‘zida aks ettiradi. "
Barmoqlarini koʻz
oldilariga keltirib
" frazeologik birligi, bolalar o‘zlarini himoya qilish uchun barmoqlarini
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
70
ko‘zlariga olib kelganlarini ta’riflaydi. Bu, ularning qo‘rquvini ifodalovchi noan'anaviy
harakatni ko‘rsatadi.
Inglizcha tarjimadagi "
without raising their heads, fearing the teacher’s stick
"
iborasi qo‘rqish va past bo‘lish holatini aniq tasvirlaydi, lekin "
fingers pressed to their
right eye
" tasviri "
barmoqlarini koʻz oldilariga keltirib
" iborasidan biroz farq qiladi.
Inglizcha versiyada "
right eye
" qo‘shimchasi berilgan, bu esa tarjimaga aniqroq kontekst
qo‘shadi, ammo asli matndagi "
chashmhoyashon
" so‘zi ancha umumiyroq berilgan.
O‘zbek va tojik madaniyatlarida "
qo‘rqqanlari sababli boshlarini koʻtarmagan
holda
" va "
barmoqlarini koʻz oldilariga keltirib
" tasvirlari bolalarning o‘qituvchi
tomonidan qo‘rquvini juda aniq ko‘rsatadi. Bu kabi holatlar odatda maktabdagi yuqori
ijtimoiy rollarni aks ettiradi va bola uchun ota-ona yoki o‘qituvchi kabi shaxslar hurmatli
va qo‘rqadigan kishilar sifatida tasavvur qilinadi. Bizning madaniyatimizda o‘qituvchi va
maktabdagi hurmat yuqori baholanadi, bu frazeologik birliklar orqali yaxshi ko‘rsatilgan.
Ingliz madaniyatida o‘qituvchidan qo‘rquv juda keng tarqalgan, lekin inglizcha
versiyada "
teacher’s stick
" iborasi nisbatan kamroq tarqalgan. Bu madaniyatda
o‘qituvchilar ko‘pincha ota-ona kabi hurmat qilinadi, lekin "
right eye
" qo‘shimchasi
inglizcha madaniyatdagi bir oz aniqlikni kiritadi. Ingliz tilida bola o‘qituvchidan qo‘rqib,
boshini ko‘tarolmasligi, lekin boshqa tasvirlarni ishlatish, qo‘rquvning o‘ziga xos madaniy
tafovutini ko‘rsatadi.
Har uchala tilda frazeologik birliklar bolalarning qo‘rquvini va ehtiyotkorligini
tasvirlashda ishlatilgan. Boshlarini ko‘tarish va qo‘llarini ko‘zlariga olib kelish orqali, har
uchala til ham bolalarning ichki his-tuyg‘ularini aks ettiradi. "
teacher’s stick
" tasvirida
esa, madaniyatlar o‘rtasidagi farqni ko‘rish mumkin, chunki o‘qituvchidan qo‘rqish
madaniy jihatdan boshqacha aks ettirilgan.
XULOSA
Yuqoridagi nazariy va amaliy tahlillar shuni koʻrsatadiki, S. Ayniyning “Eski maktab”
va “Sudxo‘rning o‘limi” asarlarida ishlatilgan “
qo‘rquv
” konseptini ifodalovchi frazeologik
birliklar soni koʻp va ularning barchasi turli lingvistik yondashuvlar orqali ifodalangan. Bu
esa, “
qo‘rquv
” konsepti ko‘plab frazeologik birliklar tarkibida ishtirok etib koʻplab
barqaror birliklar hosil qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Yozuvchi oʻz
qahramonlarining jismoniy holatini, his-tuygʻularini, ularning ichki dunyosini tasvirlashda
“
qo‘rquv
” konseptidan juda mohirona foydalangan.
Ikkinchidan esa, har qanday tilning frazeologiyasida shu tilda soʻzlovchilarning
oʻziga xos til xususiyatlari mujassam boʻladi. Shuning uchun tillarning frazeologik
zaxirasini taqqoslash, xalqlarning tili, dini, urf-odatlari, an’analari, turmush tarzi va milliy-
madaniy tushunchalarini ochib berishga imkon beradi. Shuni ta’kidlash kerakki,
frazeologik birliklar tarkibida “
qo‘rquv
” hodisasini og‘zaki nutqda ifodalash turlicha va
o‘ziga xos xususiyatlar bilan farqlanadi. Shunday qilib, tarjima jarayonida
frazeologizmlarning gapda vazifasini hisobga olish juda muhim hisoblanadi hamda mos
ekvivalentlarini izohli lugʻatlardan topish maqsadga muvofiq boʻlardi. Bu oʻrinda har doim
kontekstning ahamiyatini ham yodda tutish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Айнӣ Садриддин. Марги судхӯр. – Қисса – Душанбе, 2010, «Адиб», 220 саҳ.
2.
Ayniy Sadriddin. Sudxoʻrning oʻlimi.- Qissa. – Тoshkent. «Yoshlar nashriyot uyi»,
2018. – 152 bet.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
71
3.
Айни Садриддин. Смерть ростовщика: (Повесть и очерк: Пер. с тадж.) –
Душанбе: Адиб, 1987. – 224 с.
4.
Ayni Sadriddin. The Death of the Usurer. – Story. – Dushanbe, 2024, “R-graph”, 296 p.
5.
Айнӣ С. Мактаби кӯҳна. – Повест. Душанбе, 2010, ТҶБ «Истиқбол», 56 с.
6.
Айний С. Эски мактаб. Повесть. – Т.: «Ёш гвардия», 1982. – 48 б.
7.
Ayni S. Old school. Story. Translated and edited by John Smith. November 19,
2020, 58 p.
8.
Фозилов М. Фарҳанги ибораҳои рехтаи забони ҳозираи тоҷик (фарҳанги
фразеологӣ). Ҷилди якум. Нашриёти давлатии Тоҷикистон, Душанбе, 1963 – 971 с.
9.
Фозилов М. Фарҳанги ибораҳои рехтаи забони ҳозираи тоҷик (фарҳанги
фразеологӣ). Ҷилди дуюм. Нашриёти «ИРФОН», Душанбе, 1964 – 807 с.
10.
I.G’afurov, O.Moʻminov, N.Qambarov, “Tarjima nazariyasi”, oʻquv qoʻllanma, T.
2012. 157 b.
11.
Ibayev A.J. Komparativ sintaktik qurilmalar tilshunoslikning o’rganish obyekti
sifatida// “So’z san’ati” xalqaro jurnali. –Toshkent, 2021. –№1. –B. 97-102.
(10.00.00.№31)
12.
Jamshed, M. (2023). COMMUNICATIVE ASPECT OF TEACHING ENGLISH AS A
SPECIALTY.
THE ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE MODERN WORLD
,
2
(4), 123-
129.
13.
Маҷидов Х. Фразеологияи забони ҳозираи тоҷик, (Дастури таълимӣ),
Душанбе, 1982, 107 с.
14.
MIRZOYEV, J. HOFIZ SHEROZIY G’AZALIDAGI NOZIK JIHATLARINING
TARJIMADA BERILISHI.(FORS-INGLIZ TILLARI MISOLIDA).
УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА
Учредители: Общество с ограниченной ответственностью Коллоквиум
, 83-85.
15.
Norkulovich, M. J. (2023). SADRIDDIN AYNIYNING “ESKI MAKTAB”
POVESTIDAGI FRAZEOLOGIK BIRLIKLAR TARJIMASINING QIYOSIY TAHLILI (TOJIK,
OʻZBEK VA INGLIZ TILLARI MISOLIDA).
TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY
JURNALI
,
3
(7), 37-41.
16.
Мирзоев, Ж. (2024). “Koʻz” komponentli frazeologik birliklarning tasnifi va
ularning semantik xususiyatlari (S. Ayniyning “Eski maktab” povesti misolida).
Зарубежная лингвистика и лингводидактика
,
2
(1), 6-12.
17.
Mirzoyev, J. N. (2024). “Sudxoʻrning Oʻlimi” Asarida Qoʻllanilgan Somatik
Frazeologizmlar Tarjimasining Tahlili.
Miasto Przyszłości
,
45
, 401-405.
18.
Раҳматуллаев Ш. Ӯзбек тилининг изоҳли фразеологик луғати. – Тошкент,
“Ӯқитувчи” нашриёти, 1978, – 407 б.
19.
Ғ. Саломов. Таржима назарияси асослари. Ӯқув қӯлланма. – Т.: “Ӯқитувчи”
нашриёти, 1983, – 232 б.
20.
Шодиев С. Парафразалар ва уларнинг деривацион хусусиятлари //
Ўзбекистон хорижий тиллар(электрон илмий-методик журнал). – Тошкент, 2017. -
№2,16. –Б.246-250. (10.00.00. №17)
21.
Shodiyev S. Set phrase as a Syntactic Phenomenon // International Journal of
Science and Reseach(IJSR). Volume 8 Issue 10, October, 2019.–P. 867-869 (№23. SJIF:
7.426)
22.
Asror, Y. (2023). LINGVOKULTUROLOGIK VA FRAZEOLOGIK BIRLIKLAR
TARJIMASIDA LEKSIKOGRAFIYANING QO ‘LLANISH O ‘RNI VA AHAMIYATI. IQRO
JURNALI, 1(2), 311-316.
