Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Lexical peculiarities of the novel "Bygone Days" by Abdulla
Qadiri
Elmurod TURSUNOV
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 25 January 2025
Available online
15 February 2025
In the novel “Bygone Days” by Abdulla Qadiri, the
extraordinary mastery of revealing the compositional structure
of the work through unique lexical and stylistic devices such as
simile, synecdoche, antithesis and ellipsis serves to depict the
social and historical conditions of that period, characters’ inner
world, and events with real and unique sensitivity in the reader’s
imagination. The article reveals the types of these artistic-
stylistic and expressive means, their connotative meaning and
the creation of subtle meaning through them using examples.
2181-3663/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1-pp115-120
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
stylistic devices,
expressive,
antithesis,
simile,
lexical peculiarities,
the purity of language,
characters.
Abdulla Qodiriyning “Oʻtkan kunlar” romani leksikasining
oʻziga xosligi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
uslubiy vositalar,
ekspressiv,
antiteza,
oʻxshatish,
leksik xususiyat,
til sofligi,
personajlar.
Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida o‘xshatish,
sinekdoxa, antiteza, ellipsis singari betakror leksik va uslubiy
vositalarning asar kompozitsion tuzilmasining favqulodda
yuksak mahorat bilan ochib berilishi kitobxon tasavvurida o‘sha
davr ijtimoiy va tarixiy sharoiti, qahramonlar ichki dunyosi
hamda voqea-hodisalarning real va benazir hassoslik bilan
tasvirlanishiga xizmat qiladi. Maqolada mazkur badiiy-uslubiy
hamda tasviriy-ekspressiv vositalarning turlari, ularning
konnatativ ma’no mundarijasi va ular vositasida hafif ma’no
yaratilishi misollar yordamida ochib beriladi.
1
Senior teacher, Uzbekistan State World Languages University. E-mail: tursunovelmurod03@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
116
Лексические особенности романа Абдуллы Кадири
«Минувшие дни»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
стилистические приёмы,
экспрессивность,
антитеза,
сравнение,
лексический признак,
чистота языка,
персонажи.
В романе «Минувшие дни» Абдуллы Кадири уникальные
лексико-методические средства, такие как сравнение,
синекдоха, антитеза, многоточие, с необычайно высоким
мастерством
раскрывают
композиционный
строй
произведения, служащий описанию с реальной и
неповторимой чуткостью в воображении читателя
социально-исторических
условий
того
времени,
внутреннего мира героев и событий. В статье на примерах
описаны виды этих художественно-стилистических и
изобразительно-выразительных средств, их содержание
коннотативного значения и создание с их помощью
скрытого смысла.
KIRISH
O‘zbek adabiy tilining shakllanishi va takomillashuvida XX-asrning 20–30-yillarida
yashab ijod qilgan milliy uyg‘onish harakati namoyondalarining xizmatlari beqiyos. Ayni shu
davrga kelib o‘zbek milliy adabiyotida milliylik ruhidagi asarlar yaratila boshlandi. Zotan,
milliy ruhdan kuch olmagan adabiyot badiiy-estetik ta’sirga ega bo‘lmaydi. “Adabiyot, eng
avvalo, milliy shakl-shamoyilga ega bo‘lgan kishini va u orqali muayyan milliy xalqning
hayoti, ruhiy va ma’naviy boyligini badiiy mujassamlashtirgandagina chinakam asar
maydonga keladi.” [1] O‘tgan asr boshlarida jadid adabiyoti nasriy namunalaridan sanalgan
Abdulla Qodiriyning o‘zbek milliy romannavisligi gultojisi “O‘tkan kunlar” romani ayni
shunday asarlardandir. Milliylik bilan yo‘g‘rilgan, milliy ruhdan quvvat olgan mazkur roman
hozirgi o‘zbek adabiy tilining shakllanishida alohida o‘rin egalladi. Maqola A. Qodiriyning
“O‘tkan kunlar” romaning leksik xususiyatlarini yoritishga bag‘ishlanadi. Romanda milliy
ruh va milliy tafakkurni hassoslik bilan tarannum etilgani, undagi voqeylikning o‘zbek milliy
tafakkur mezonlariga tayanib ifodalangani, milliylikni favqulodda yuksak mahorat bilan
namoyon etilishi, davr tarixiy-ijtimoiy muhitini haqqoniy aks ettirishi hamda asosiy
qahramonlar esa milliy obraz darajasiga olib chiqilgani uning badiiy-g‘oyaviy jihatdan
benazir asar ekanidan dalolat bersa, unda qo‘llanilgan leksemalar, so‘z birikmalari va
frazeologik birliklar bilan bog‘liq leksik xususiyatlari o‘zbek adabiy tilining lisoniy
imkoniyatlari nechog‘lik boy ekanidan darak beradi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Adib romanda personajlar nutqini xoslashtirish (ideallashtirish) maqsadida
ularning kasbi-kori, turmush tarzi, tafakkur quvvati va ruhiy kechinmalariga mos leksik
birliklar va lisoniy vositalardan foydalanadi. Asarda qoʻllanilgan leksik va frazeologik
birliklarni quyidagicha turkumga ajratib tahlilga tortish mumkin:
a) Oʻzbek adabiy tiliga boshqa tillardan tillardan oʻzlashgan neologizmlar
.
Mazkur neologizmlar asosan rus tilidan oʻzbek tilidan olingan boʻlib, oʻzbek tilining
morfologik va talaffuz qoidalariga moslashgan, ijtimoiy oʻzgarishlar natijasida tilimizga
kirib kelgan hisoblanadi. Masalan, asarning “Hasanalining hiylasi” nomli faslida shundya
jumlani uchratish mumkin, “
Ammo qizigʻi shundakim, bizni dunyo baxti kutkanda, bizga
saodat bashorati berilganda nega biz oʻlum kutkandagi holga tushamiz va uzviy
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
117
tashkilotimiz (
oʻrganizmamiz
) birinchidagi holatni kechiradir?
”. Muallif
oʻrganizmami
[2]
(tashkilotimiz) leksemasi orqali oʻzbek tiliga rus tilidan endigina oʻzlashayotgan soʻz va
soʻz birikmalarini keltiradi.
Gumbazning qarshisidagʻi ikki tup keksa chinorning
iskelet
kabi
quruq shoxlarigʻa yel bilan allaqayoqlargʻa uchub ketkan boyqushlar toʻpi ham kelib qoʻna
boshladilar.
Adib “Xoʻja Maoz” qabristonini tasvirlashda qabristondagi ikki tup ulkan
chinorga nisbatan
iskelet
[3] (skelet) leksemasini qoʻllagan. Bundan tashqari romanda
zol
(zal),
toʻfancha
(toʻpponcha) kabi soʻzlar ham qoʻllanilgan.
b) Eski oʻzbek tilidan va tilning yangi soʻz yasash imkoniyatlari orqali hosil
qilingan leksemalar va soʻz birikmalari
: masalan,
yangarishgʻa
(yangilanishga),
hikoyachiliq
,
koʻz ostidan qaramoq
(zimdan kuzatmoq),
izgʻiriq
(izgʻirin),
toʻqinmoq
(urinmoq),
soʻqib qolmoq
(bosib qolmoq),
yonchiq
(choʻntak, hamyon),
oq kun
(kun
yorugʻi),
is tekmoq
(isdan zaharlanmoq) va shu kabi soʻz va soʻz birikmalari oʻzbek tilining
lugʻat tarkibidagi soʻzlardan yangi soʻz va soʻz birikmalari hosil qilingan ekanini koʻrish
mumkin. Asarning “Qipchoqqa qirgʻin” nimli faslida shunday jumlani uchratish mumkin:
(Otabek) ... goʻyo shu yirtqichlar dunyosidan yashiringʻandek
oq kundayoq
toʻshagiga yotib,
koʻrpasiga burkanib oldi
[4]
.
Muallif oʻzbek tili leksikasini
oq kun
soʻz birikmasi orqali
kun
yorugʻida
,
kunduzi boʻlishiga qaramasdan
ma’nolarini anglatuvchi oʻziga xos yangi soʻz
bilan boyitishga harakat qilgan.
d) Arab va fors tilidan olingan oʻzlashmalar
:
hayya alalfalah
(najotga
shoshilinglar),
sioyat
(chaqimchilik),
mashvarat
(kengash),
ofiyat
(tinchlik),
mutaasir
(ta’sirlangan),
muvofiqutaab
(ta’bga muvofiq, mos),
hoziq
(biluvchi),
chip
(gʻov),
raoyo
(xalq),
baxshish
(marhamat, karam),
bogʻiy
(isyonchi),
e’timod
(ishonch),
istigʻno
(bee’tiborlik),
xun olud
(qonga belangan),
varta
(girdob),
masohat
(yuza, sath),
addoi
(duo qiluvchi),
aduv
(dushman, yov),
badkirdor
(yomon niyatli),
zafaryob
(gʻolib),
zоlоna
(uzoq vaqt yashamoq),
doruni dil
(chin dildan),
xotiri otir
(dili ravshan),
azimai
qaviya
(kuchli va qudratli) va shu kabilar. Bundan koʻrinadiki, oʻtgan asrning boshlarida
oʻzbek tilida arab, fors va tojik tillaridan oʻzlashgan soʻz va soʻz birikmalari keng
qoʻllanilgan ekanidan dalolat beradi.
e) Tasviriy vositalardan foydalanish
. Adib asar qahramonlarini tavsiflashda
emotsional baholash elementlaridan foydalangan holda ijobiy, neytral yoki salbiy
boʻyoqdorlikka ega soʻz va iboralarni qoʻllaydi. Misol uchun, asarning asosiy
qahramonlaridan biri Oʻzbek oyimni adib shunday tasvirlaydi: “
Oʻzbek oyim
elli besh
yoshlar chamaliq
,
chala-dumbul
tabi’atlik bir xotin boʻlsa ham, ammo eriga
oʻtkirligi
bilan mashhur edi. Uning oʻtkirligi yolgʻiz erigagina emas, Toshkand xotinlarigʻa ham
om
edi
” [5] singari tasviriy vositalar orqali Oʻzbek oyimning tabiati, uning fulq-atvori va uydan
tutgan oʻrni xususida kitobxonni bir qadar tanishtirib oʻtadi. Muallif asar personajlarining
umumiy fizionomiyasi haqida oʻquvchida toʻlaqonli va aniq tasavvur hosil qilish
maqsadida tasviriy ifodalardan mohirona foydalanib, uning asar syujetidagi konfliktni
ochish maqsadida oʻrni bilan, kompozitsiya davomida qoʻshimcha ma’lumot keltiradi.
Masalan, Otabek savdo vaji bilan Margʻilonda ekanida uni koʻrgani kelgan Rahmat va
Homidlar bilan boʻlgan suhbatda xizmatkori Hasanali obrazini quyidagicha tasvirlaydi:
“…
oltmish yoshlar chamasida,
choʻziq yuzlik
,
doʻnggiroq peshonalik
,
sariqqa moyil
,
toʻgarak qora koʻzlik
,
oppoq uzun soqollik
…
” [6]
Vulgarizmlar.
Muallif asardagi salbiy
obrazlarning ichki dunyosini fosh etishda adabiy tilda mavjud boʻlgan odobdan tashqari,
qoʻpol va dagʻal soʻz va iboralardan ham foydalangan. Masalan, adib asarda salbiy
personajlardan biri Xushroʻyning tilidan “
Itdan boʻlgʻan qurbonlikka yaramas!
” iborasi,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
118
Mutal oʻgʻrining nutqida
kashal
(chatoq),
doʻndiqcha
,
goʻl toʻra
,
xumsa
(
xunasa
soʻzidan,
yaramas),
mochaxar
(
mochagʻar
soʻzning buzilgan shakli, it yoki eshakning urgʻochisi),
zangʻar
(
buzuq yoʻlga kirgan, suyugʻoyoq ayol; xotini buzuq kimsa
[7]) va shu kabi vulgar
soz’ va iboralardan foydalanganini koʻrish mumkin.
f) Sinonimlarning ichki imkoniyatlaridan samarali foydalanish
. Muayyan
leksemalar semantik tuzilishida tashqi sema sifatida kelgan ayrim semalarni faol
qoʻllash yordamida mazkur leksemadan yangicha sinonimik paradigma hosil qilinadi.
Misol uchun,
“Oʻzingni
teja
qizim, oʻrningni qalin qilib burkanib yot, terlasang yorisharsan,
qizim.
[8] jumlasida
ehtiyotlamoq
ma’nosida
teja
leksemasi, “
Toʻybeka, Kumushning choyini
oqlab ber-chi.”
jumlasida
ber-chi
soʻzi (
yangilab ber
ma’nosida)
oqlab bermoq
fe’l birikmasi
qoʻllaniladi.
g) Kitobxonda kerakli emotsional holatni yuza keltirish uchun sinonimik
qatordan foydalanish
. Asarning “Kutilmagan baxt” nomli faslida shunday jumla
keltiriladi: “
Titragʻan va qovjiragʻan bir tovushda: – Nega qochasiz? Nega qaramaysiz? –
dedi bek
.” [9] Jumla tarkibidagi
titragʻan
,
qovjiragʻan
leksemalari sinonimik paradigmani
yuzaga keltirib, oʻquvchi his-tuygʻusini kuchaytirishga xizmat qiladi. Bu oʻrinda
qovjiragʻan
soʻzi
hayajonlangan
ma’nosida qoʻllanilgan.
Yana bir misolni olaylik:
“Bu xabarni eshitish bilan Otabekda koʻriladirgan
oʻzgarishlarni
,
hollarni
,
harakatlarni
... barchasini birma-bir koʻnglidan kechirar edi
.
”
[10] Garchi, jumla tarkibidagi
oʻzgarish
,
hol
,
harakat
leksemalari kontekstdan ajratilgan
holda oʻzaro sinonim boʻlmasa-da, ayni shu gapda bir-biriga sinonimik paradigma boʻlib
kelmoqda. Boshqa parchada, “
Hasanalining koʻzlari tagʻin uyqugʻa ketar, qarshisigʻa Otabek
bilan
koʻhlik
,
koʻrkam
bir qiz kelib chiqar va ikkisi unga qarab iljayishar edilar
.” [11]
jumlasi keltirilgan boʻlib,
koʻhlik
va
koʻrkam
soʻzlari ham ma’noni kuchaytirish maqsadida
qoʻllanilgan. “
Otabekdagi
sukut
,
xayol
,
fikr
kabi holatlarni
yulib
,
yulqib
olib, ular oʻrniga
chechak donalari ekib, umid suvlari sepmakchi edi
.” [12] Bir tomondan, jumla tarkibidagi
sukut
,
xayol
,
fikr
soʻzlari sinonimik qatorni tashkil etsa, boshqa tomondan,
yulib
,
yulqib
leksemalari ham leksemadan anglashilgan ma’noni kuchayib borish tartibini koʻrsatadi.
Misol tariqasida berilgan
sukut
,
xayol
va
fikr
leksemalarida integral (birlashtiruvchi,
umumiy) va differensial (farqlovchi) xususiyatlar kuzatiladi. Muayyan semantik
maydondagi sememelarning birlashtiruvchi (umumiy) ma’no insondgi jimlik hukm surgan
holat hisoblanadi. Ularning farqli jihatlari quyidagilarda koʻrinadi:
sukut
– insondagi jimlik hukm surgan holat, soʻzsizlik holati;
xayol
– jimlik holati bilan birga fikrlash jarayonining kechishi;
fikr
– jimlik, biror narsa yoki hodisa haqida xayol surish, fikrlash.
Asarda
bilan
koʻmakchisiga
birlan
,
bilan
,
ila
,
u
,
oʻsha
,
shul
,
oʻshal
,
ul
,
shu
kabi
grammatik sinonimlarni ham uchratish mumkin.
Ellipsis hodisasining qoʻllanilishi
Muayyan matn yoki nutq tarkibidagi sintaktik tuzilmadan biror boʻlakning yoki
soʻzning tushib qolishi natijasida oʻziga xos metonimiya yuzaga keladi. Tilshunoslikda
bunday hodisaga nisbatan
ellipsis
(yun. – tushirib qoldirish) hodisasi deyiladi. “Ellipsis
nutqda tushirib qoldirilib, matn yoki vaziyatdan ososngina anglashiladigan, fahmlab
olinadigan boʻlakdir.” [13] Qaratqich-qaralmish munosabatli birikmalarda qaralmish
tushirib qoldirilgani sababli belgisiz qaratqich undan anglashilgan ma’noni oʻziga oladi.
Masalan,
saroy tinch uyquda
[14] jumlasida
saroyning kishilari, aholisi
nazarda tutilgan.
Quyidagi jumlada kitob muallifining ismi kitob oʻrnida qoʻllanilgan
(Otabek) Fuzuliy
mutoalaasiga berildi
[15]
.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
119
Sinekdoxadan foydalanish
M. Mirtojiyevning ta’kidlashicha, “sinekdoxa hosila ma’no yuzaga kelishi
hodisalarining oʻzbek tilida uncha keng tarqalmagan koʻrinishlaridan biridir. Tilshu-
noslikda qayd etilishicha, soʻzning hosil qiluvchi va hosila ma’no referentlaridai biri
butunni, ikkinchisi uning boʻlagini bildirishiga koʻra hosila ma’no yuzaga keltirishidir.
Ma’lumki, uni ayrim adabiyotlarda metonimiyaning bir koʻrinishi sifatida qayd etadilar”.
[16] Romanda butun narsaning nomini uning qismi orqali ifodalash yoki aksincha qismni
butun narsaning (predmetning) nomi bilan atashga doir misollarni uchratish mumkin.
Yoshliq
koʻzlar
ariq boʻyigʻa tushib, nozik
oyoqlar
ariq boʻyi tomongʻa harakatlandilar
[17].
Jumla tarkibidagi
koʻzlar
va
oyoqlar
leksemalari insonni anglatib kelmoqda.
Antiteza vositasining qoʻllanilishi
Badiiy adabiyotda qoʻllaniladigan leksik uslubiy vositalar asarga muhim va
takrorlanmas badiiy-estetik joziba va ijodkor uslubini shakllantiruvchi emotsionallik
baxsh etib qolmasdan, yozuvchining oʻziga xos tasvirlash uslubini namoyon etadigan
omillardandir. “Antiteza
grekcha soʻz boʻlib, qarama-qarshi qoʻyish ma’nosini bildiradi.
Antitezadan ifodalilikni kuchaytirish uchun, qarama-qarshi tushunchalami, fikr, obraz,
narsalami, shaxslaming xarakterlarini qiyoslash yoki bir xil narsa-hodisalaming daraja
jihatidan qarama-qarshi holatini tasvirlash uchun foydalaniladi.” [18] Antiteza oʻzbek
badiiy adabiyotida tazod deb ham yuritiladi. A. Qodiriyning “Oʻtkan kunlar” romanida
antiteza barcha til sathlarida kuzatiladi.
“Saroyning toʻrida boshqalargʻa qaragʻanda
koʻrkamrak bir hujra, anovi hujralarga
kiygiz
toʻshalgani holda bu hujrada qip-qizil
gilam
,
uttalarda
boʻz koʻrpalar
koʻrilgan boʻlsa, munda
ipak va adras koʻrpalar
, narigilarda
qora
charogʻ
sasigʻanda, bu hujrada
sham
yonadir, oʻzga hujralarda
yengil tabi’atlik,
serchaqchaq
kishilar boʻlgʻanida bu hujraning egasi boshqacha yaratilishda.
Ogʻir
tabi’atlik
, ulugʻ gavdalik, koʻrkam va oq yuzlik, kelishgan, qora koʻzlik, mutanosib qora
qoshliq va endigina murti sabz urgan bir yigit
[19].
Mazkur qoʻshma gap shaklidagi
parchada
kiygiz ↔ gilam
,
boʻz koʻrpalar ↔ ipak va adras koʻrpalar
,
qora charogʻ ↔
sham
,
yengil tabi’atlik
,
serchaqchaq ↔ ogʻir tabi’atlik
zidlov soʻzlar va soʻz birikmalari
orqali oʻziga xos qarama-qarshilik yuzaga keltirilgan.
XULOSA
Xulosa oʻrnida aytish mumkinki, badiiy adabiyotda lisoniy hamda uslubiy
vositalarning muhim xususiyati muallifning badiiy mahorati va real voqeylikni aniq va
xolis yoritishdan iboratdir. A. Qodiriy XX-asrning boshlarida oʻzbek adabiy tilida mavjud
boʻlgan koʻpgina arab, fors hamda tojik tillaridan oʻzlashgan hamda oʻsha davrning sodda
xalqchil tilidan ancha uzoqlashgan murakkab lisoniy va uslubiy vositalar oʻrniga xalqning
soʻzlashuv tiliga yaqin sodda va tushunarli soʻz oʻyinlaridan, oʻzbek adabiy tilining samarali
tasviriy imkoniyatlari bilan birga frazeologizm, dialektizm, turli stilistik uslublardan oʻrinli
foydalanib, roman qahramonlarining fikrlash dunyosi, xulq-atvori va asar voqea-
hodisalarini kitobxon tasavvurida batafsil va yorqin gavlanashiga erisha olgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Z. Mahmudova.Abdulla Qodiriy “Oʻtkan kunlar” romanining milliy oʻziga
xosligi:dis. ... filol. fan. nomzodi. – Toshkent, 1996. – 4 b.
2.
A. Qodiriy “Oʻtkan kunlar”.
Sharq.
T., – 2004. 322-bet.
3.
Oʻsha asar. 222-bet.
4.
Oʻsha asar. 291-bet.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 1 (2025) / ISSN 2181-3701
120
5.
A. Qodiriy “Oʻtkan kunlar”.
Sharq.
T., – 2004. 128-bet.
6.
Oʻsha manbaa.7-bet.
7.
https://uz.wiktionary.org/wiki/zang%CA%BBar (Murojaat sanasi: 07.02.2025)
8.
Oʻsha asar. 29-bet.
9.
Oʻsha asar. 60-bet.
10.
Oʻsha asar. 46-bet.
11.
Oʻsha asar. 47-bet.
12.
Oʻsha asar. 47-bet.
13.
M. Mirtojiyev. Oʻzbek tili semasiologiyasi. Toshkent. Mumtoz soʻz. 2010. 86-bet.
14.
A. Qodiriy “Oʻtkan kunlar”.
Sharq.
T., – 2004. 21-bet.
15.
Oʻsha asar. 150-bet.
16.
M. Mirtojiyev. Oʻzbek tili semasiologiyasi. Toshkent. Mumtoz soʻz. 2010. 103-bet.
17.
A. Qodiriy “Oʻtkan kunlar”.
Sharq.
T., – 2004. 50-bet.
18.
S. Sultonsaidova, Oʻ. Sharipova. Oʻzbek tili stilistikasi. Oʻquv qoʻllanma.
T.,2009.65-bet.
19.
A. Qodiriy “Oʻtkan kunlar”.
Sharq.
T., – 2004. 6-bet.
