Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Stylistic Forms of the "Wish" Speech Genre
Durdona SAYFUTDINOVA
1
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
10
February 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
The speech genre "wish" differs from other speech genres of
the language system by the presence of its own speech purpose,
compositional structure and style and is manifested in different
styles of the language system. The interstylistic speech genre
"wish" involves words and sentences related to a certain area,
lexical-semantic and grammatical means and syntactic devices.
The constitutive features of the stylistic features of the speech
genre "wish" have not been studied. The absence of linguistic
studies in the available sources devoted to the study of this
speech genre indicates that this work is a new study. As in other
speech genres, the text of the speech genre "wish" also has
stylistic specificity. In the language system, this speech genre
has various stylistic forms with lexical-grammatical and
syntactic features. The article examines the specific stylistic
features of the speech genre “wish” and discusses the features
of its functional change depending on the speech situation.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
artistic style,
formal style,
journalistic style,
scientific style,
religious style,
colloquial style,
formal and informal words.
“Tilak” nutqiy janrining uslubiy shakllari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
badiiy uslub,
rasmiy uslub,
publitsistik uslub,
ilmiy uslub,
diniy uslub,
so‘zlashuv uslubi,
rasmiy va norasmiy so‘zlar.
“Tilak” nutqiy janri til tizimida o‘ziga xos nutqiy maqsad,
kompozitsion tuzilish va uslubga egaligi bilan boshqa nutqiy
janrlardan farqlanib turadi va til tizimida turli uslublarda
namoyon bo‘ladi. Uslublararo tilak nutqiy janrida muayyan
sohaga oid so‘zlar va gaplar, leksik-semantik va grammatik
vositalar hamda sintaktik qurilmalar ishtirok etadi. Tilak nutqiy
janrining uslubiy xususiyatlariga oid konstitutiv belgilari tadqiq
etilmagan. Mavjud manbalarda tilak nutqiy janrini o‘rganishga
bag‘ishlangan lingvistik tadqiqotlarning mavjud emasligi
mazkur ishning yangi tadqiqot ekanligini ko‘rsatadi. Boshqa
1
PhD, Senior Lecturer, Andijan State University. E-mail: saydur01041973@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
29
nutqiy janrlarda bo‘lgani kabi tilak nutqiy janri matnida ham
uslubiy o‘ziga xoslik mavjud. Til tizimida tilak nutqiy janri
leksik-grammatik, sintaktik xususiyatlari bilan bir-biridan
farqlanuvchi uslubiy shakllarga ega.
Maqolada tilak nutqiy janrining o‘ziga xos uslubiy
xususiyatlari, nutqiy vaziyatga ko‘ra funksional o‘zgarishi
xususiyatlari haqida fikr yuritiladi.
Стилистические формы речевого жанра «Пожелание»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
художественный стиль,
официально-деловой
стиль,
публицистический стиль,
научный стиль,
религиозный стиль,
разговорный стиль,
формальные и
неформальные слова.
Речевой жанр «пожелание» отличается от других
жанров языковой системы наличием собственного
речевого назначения, композиционной структуры и стиля,
и проявляется в различных стилях. В межстилистическом
жанре «пожелание» участвуют слова и предложения,
относящиеся к определённой тематике, а также лексико-
семантические, грамматические средства и синтаксические
приёмы.
Конститутивные
особенности
стилистики
речевого жанра «пожелание» до сих пор не исследованы,
а отсутствие лингвистических исследований, посвящённых
изучению данного жанра, указывает на новизну
представляемой работы. Как и в других речевых жанрах,
текст пожелания обладает собственной стилистической
спецификой. В языковой системе этот жанр существует
в различных стилистических формах, характеризующихся
лексико-грамматическими
и
синтаксическими
особенностями. В статье рассматриваются специфические
стилистические особенности речевого жанра «пожелание»
и
обсуждаются
изменения
его
функционального
назначения в зависимости от речевой ситуации.
KIRISH
Til tizimida tilak nutqiy janri leksik-grammatik, sintaktik xususiyatlari bilan bir-
biridan farqlanuvchi uslubiy shakllarga ega.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Rasmiy-siyosiy, publitsistik, ilmiy, diniy, soʻzlashuv uslubiga xoslangan tilaklarda
leksik jihatdan rasmiy va norasmiy soʻzlardan foydalanish, grammatik jihatdan rasmiy
uslubda toʻliq tugallangan gap shaklida, soʻzlashuv uslubida esa qisqartirilgan gaplardan
foydalanish kabi leksik-grammatik xususiyatlar kuzatiladi. Masalan:
1. Badiiy uslubga xos tilaklar
badiiy asarlarda nasriy yoki nazmiy usulda yaratiluvchi
alohida estetik vosita va ifoda usulidir. Bunday uslubdagi tilaklar zamirida metafora,
oʻxshatish, sifatlash kabi uslubiy vositalarning keng qoʻllanishi bilan oʻziga xoslik kasb etadi.
Masalan:
Asarni soʻnggi nuqtasigacha oʻqib chiqishingizda Yaratgandan Sizga sabr tilayman.
Assalomu alaykum va rohmatullohu va barokatuh. (T. Malik. Shaytanat)
2. Ilmiy uslubdagi tilak:
Assalomu alaykum! Hurmatli magistrantlar!
Barchangizga sogʻlik, omonlik tilagan holda, magistrlik dissertatsiyangizni muvaffaqiyatli
yakunlab, bugungi himoya jarayoni oldida turganligingiz bilan tabriklayman. Hammamiz
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
30
bilamiz, himoya faqat nimanidir gapirib chiqib ketish emas, balki Siz, magistrantlarning va
ilmiy rahbarlaringizning ikki yillik samarali mehnatini koʻrsatib beradigan jarayon
hisoblanadi. Ilmiy ishingizni muvaffaqiyatli yakunlab, mana shu jarayonga yetib
kelganingizning oʻzi sizning yutugʻingiz. Ilmiy faoliyatingizdagi mana shu ilk qadam, ilk
yutugʻingiz bilan Sizlarni yana bir bor tabriklayman. Himoyadan muvaffaqiyatli oʻtib
olishingizga va yuqori baholanib, kelgusida malakali mutaxassis boʻlib yetishishingizda,
ilmiy faoliyatning keyingi bosqichlarini ham davom ettirib, kelajakda PhD, fan doktori ilmiy
darajalarini olib, kuchli olim va olimalar boʻlib yetishishingizga tilakdoshman. Hamisha
sogʻ boʻlinglar! (Magistrantlarga tabrik nutqidan).
Keltirilgan ilmiy uslubga xos boʻlgan
tilak matni semantik jihatdan bir necha bosqichdan iborat. Ular quyidagicha:
1) salomlashish bosqichi:
Assalomu alaykum!
2) murojaat bosqichi
: Hurmatli magistrantlar!
3) tilak+tabrik bosqichi:
Barchangizga sogʻlik, omonlik tilagan holda, magistrlik
dissertatsiyangizni muvaffaqiyatli yakunlab, bugungi himoya jarayoni oldida
turganligingiz bilan tabriklayman;
4) izohlash bosqichi:
Hammamiz bilamiz, himoya faqat nimanidir gapirib chiqib
ketish emas, balki Siz, magistrantlarning va ilmiy rahbarlaringizning ikki yillik samarali
mehnatini koʻrsatib beradigan jarayon hisoblanadi. Ilmiy ishingizni muvaffaqiyatli
yakunlab, mana shu jarayonga yetib kelganingizning oʻzi sizning yutugʻingiz;
5) tabrik bosqichi:
Ilmiy faoliyatingizdagi mana shu ilk qadam, ilk yutugʻingiz bilan
Sizlarni yana bir bor tabriklayman;
6) tilak bosqichi:
Himoyadan muvaffaqiyatli oʻtib olishingizga va yuqori baholanib,
kelgusida malakali mutaxassis boʻlib yetishishingizda, ilmiy faoliyatning keyingi
bosqichlarini ham davom ettirib, kelajakda PhD, fan doktori ilmiy darajalarini olib, kuchli
olim va olimalar boʻlib yetishishingizga tilakdoshman;
7) tilak bosqichi:
Hamisha sogʻ boʻlinglar!
Koʻrinib turganidek, ilmiy uslubga xos boʻlgan tilak mazmunli mazkur matnning
semantik modelini quyidagicha ifodalash mumkin:
Salomlashish + murojaat +
(tilak+tabrik) + izoh + tabrik + tilak + tilak.
Mazkur semantik model matnning
semantik strukturasiga koʻra koʻp bosqichlidir.
3. Rasmiy uslubdagi tilak.
Rasmiy-siyosiy va ijtimoiy-rasmiy tilaklarga rasmiy-
siyosiy va ijtimoiy-rasmiy nutqlar, tabrik, dastxat, taʼziyanoma, tashakkurnoma, rasmiy-
siyosiy va ijtimoiy-rasmiy maʼruzaning ayrim turlaridan tortib rasmiy tashkillashtirilgan
turli siyosiy, ijtimoiy tadbir, konferensiya, seminar-treninglardagi yozishmalarda, jumladan,
tashakkurnoma, murojaatnoma kabilardagi tilaklar kiradi. Masalan:
Hurmatli prokuratura
xodimlari! Sizlarni kasb bayramingiz bilan yana bir bor chin dildan qutlab, barchangizga
mustahkam sogʻliq, baxt va omad, xonadonlaringizga fayz-u baraka, qonun va adolat
ustuvorligini taʼminlash yoʻlidagi ishlaringizda ulkan zafarlar tilayman! (Sh. Mirziyoyev).
Mazkur tilak matnining semantik modeli quyidagicha:
murojaat+tabrik+tilak
.
“Hurmatli
prokuratura xodimlari!”
orqali murojaat, “
Sizlarni kasb bayramingiz bilan yana bir bor chin
dildan qutlab
” orqali tabrik, “
barchangizga mustahkam sogʻliq, baxt va omad,
xonadonlaringizga fayz-u baraka, qonun va adolat ustuvorligini taʼminlash yoʻlidagi
ishlaringizda ulkan zafarlar tilayman
” orqali esa tilak mazmuni ifodalangan.
4. Publitsistik uslubdagi tilaklar.
Ushbu uslubning oʻziga xosligi shundaki,
publitsistik gazeta va jurnal, publitsistik asarlar tarkibida tilak nutqiy janrining barcha
uslublarga xos shakllari uchraydi. Masalan:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
31
A. Sof publitsistik rasmiy uslubda ifodalanuvchi tilak:
Qadrdon gazetam
“Maʼrifat”ga yangi 2024-yilda adadi behad oshishini, sahifalari yanada sermazmun va
rang-barang, oʻqishli boʻlishini tilab qolaman. (N. Zaylobova. “Nazokat qaytdi” yoki
armonimning ushalishi)
B. Diniy publitsistik uslubda ifodalanuvchi tilak:
Yaratgan Parvardigor barchamizni
poklikka intiluvchi, bilganlariga amal qiluvchi, jism-u iymoni, uy-joyi – Vatanini toza
tutuvchi, bogʻ-u rogʻlar oʻstiruvchi va yer yuzini obod qiluvchilardan qilsin!
D.
Badiiy-publitsistik uslub:
Asarni soʻnggi nuqtasigacha oʻqib chiqishingizda
Yaratgandan Sizga sabr tilayman. Assalomu alaykum va rohmatullohu va barokatuh.
(T.Malik. Shaytanat)
5. Soʻzlashuv uslubidagi tilak:
1.
– Men nima ham deyman... – Zalga qarab oldi-da,
past vazmin tovushda qoʻshib qoʻydi.
– Urush tezroq bitsin. Jumla moʻmin qatori Ochilim
ham eson-omon kelsin! Yaxshi toʻylar qilaylik!
(Oʻ. Hoshimov. Ikki eshik orasi)
2.
Birpasda peshonasi terlab ketdi. –
Padaringga laʼnat
, qayoqdan yopishdi bu dard! –
dedi ingrab. Belining ogʻrishiga men aybdordek yonboshlab yotgan joyida oʻdagʻalaydi
(Oʻ. Hoshimov. Ikki eshik orasi); –
Basharang qursin!
Qayoqdan keldi bu soʻxtasi sovuq!
Shu kuniyam xoli qoʻyishmaydi. (Oʻ. Hoshimov. Ikki eshik orasi)
Keltirilgan misollarning har ikkisi soʻzlashuv uslubiga xosligi bilan umumiylikni
hosil qilsa, ijoby-salbiylik belgisiga koʻra oʻzaro farqlanadi. Solishtiraylik:
– Urush tezroq
bitsin. Jumla moʻmin qatori Ochilim ham eson-omon kelsin! Yaxshi toʻylar qilaylik!
(soʻzlashuv uslubiga xos ijobiy tilak) //
–
Padaringga laʼnat!
–
Basharang qursin!
(soʻzlashuv uslubiga xos salbiy tilak)
6. Diniy uslubdagi tilak:
Asl maqsadni ifoda etish uchun kitobga “Sunniy aqiydalar”
degan nom tanlandi. Alloh Taoloning Oʻzi bu ishni oson va foydali qilsin. Omin! (Shayx
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Sunniy aqiydalar).
Diniy uslub tilaklari ham ichki
uslubiy xususiyatlarga ega. Masalan:
A.
Sof diniy uslubdagi tilak:
Inna lillahi va inna ilayhi rojiʼun (
taʼziya tilagi);
B.
Diniy ilmiy uslubdagi tilak:
Ushbu risolani yozishda beminnat yordam bergan
ustozlarimizga Alloh Taolodan ajr-u mukofotlar tilaymiz. Alloh Taolo hammamizning
oqibatimizni hayrli qilsin. Omin! (Soʻzboshidan);
D.
Norasmiy diniy uslubdagi tilak:
Sher akani joylari jannatda boʻlsin!
kabi diniy
uslubiy shakllarga tasnif qilish mumkin.
E. Publitsistik uslubdagi diniy tilak:
Tahririyat jamoasiga yangi yilda ham Ollohdan
kuch-quvvat tilayman.
F. Badiiy-publitsistik uslubdagi diniy tilak:
Ustoz yosh kursantni bagʻriga bosib duo
qilgandi. Mana shunga ham roppa-rosa 14 yil boʻlyapti, lekin Abdulla akaning ovozi hamon
qulogʻim ostida yangrab turgandek.
Ustozning oxiratlari obod boʻlsin...
(T. Saydaliyev.
Ustoz otangdan ulugʻ)
G.
Soʻzlashuv uslubida ifodalanuvchi diniy tilaklar:
– Qani, omin, tinchlik-
xotirjamlik, sogʻlik-salomatlik boʻlsin, omin, Ollohu akbar! – deb yuziga fotiha tortdi
Qoʻzivoy aka. (Sh. Boshbekov. Charxpalak)
Koʻrinadiki, rasmiy, ilmiy, diniy, publitsistik, badiiy-publitsistik, soʻzlashuv uslubiga
oid tilak shakllari til tizimida funksional nutq uslublarining xilma-xilligini koʻrsatadi. Bu
esa, nutqiy janrlar nazariyasida funksional uslub masalasining murakkabligini dalillash
bilan birga, ushbu masala yuzasidan chuqur tadqiqotlar olib borishga chorlaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
32
TADQIQOT METODLARI VA METODOLOGIYASI
O‘zbek tilida “tilak” nutqiy janrining mohiyatini yoritishda tilshunoslikning
tavsiflash, kontrastiv va component tahlil usullaridan foydalanildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Tadqiqotchi F. Xasanova ham nutqiy janrlarda funksional uslub masalasi
munozarali ekanligini alohida taʼkidlar ekan, nutqiy janrlarda ikki uslubni, yaʼni
birlamchi va ikkilamchi nutq uslublarini farqlashni taklif qilgan. Olimaning fikricha,
birlamchi nutq uslublari tarkibida ichki ikkilamchi nutq uslublari mavjud. Masalan,
publitsistik uslubda rasmiy, soʻzlashuv, badiiy kabi uslublarning faol qoʻllanilishi, badiiy
uslubda rasmiy, soʻzlashuv, ilmiy uslublarning ishlatilishi, shu bilan birga, diniy uslubda
ifodalangan nutqiy janrlarda sof diniy rasmiy, diniy soʻzlashuv kabi uslublar mavjudligi,
ilmiy uslubda ifodalangan nutqiy janrlarda esa rasmiy ilmiy va ilmiy soʻzlashuv uslublari
kuzatilishi alohida ahamiyatga ega.
Bizningcha ham nutqiy janrlarda uslub masalasi nihoyatda murakkab masaladir.
Ayniqsa, tilak nutqiy janri uslubiyati masalasi tadqiqida tilakning qaysi sohaga
taaluqliligi, qaysi vaziyatda, kim tomonidan aytilayotganini inobatga olish muhimdir.
Masalan, internet sohasidagi kommentariya nutqiy janrida tilakning rasmiy, norasmiy
koʻrinishlari faolligi bois tilakning rasmiy, soʻzlashuv, diniy uslubiy shakllari qoʻllaniladi.
Bu esa til tizimida tilak nutqiy janrining internet sohasiga oid turlarida uslubiy oʻziga
xoslik mavjudligini koʻrsatadi. Internet sohasi lingvistikasiga koʻra adresantlar rasmiy,
norasmiy, diniy tilaklarning chegaralanmagan turlaridan foydalanish imkoniyatiga ega.
XULOSA
Bizningcha, bu kabi masalalar tadqiqi tilak nutqiy janri uslubiyatini sotsiolingvistik
tadqiqotlar bilan bogʻlaydi. Zero, tilak nutqiy janri uslubiyati masalasida sotsiolingvistik
yondashuv tilak shakllarining adresantlar va adresatlar tomonidan toʻgʻri qoʻllanilish
vaziyatini aniqlashtirib beradi.
Diniy sohadagi tilaklar xilma-xilligi ham ichki diniy uslubning mavjudligi,
adresantlar va adresatlar mavqeyi kabilarni hisobga olib qoʻllanilishi bilan izohlanadi.
Masalan, sof diniy shakldagi tilaklar diniy ulamolar tomonidan, diniy tushunchalar
asosida shakllanuvchi tilaklar esa ijtimoiy-maishiy hayotda norasmiy kishilar tomonidan
qoʻllaniladi. Demak, tilak nutqiy janri uslubiyati masalasida birlamchi va ikkilamchi
uslublarning oʻziga xosligini aniqlab olish zaruriyati mavjud.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Мирзиёев Ш. Прокуратура ходимларига Президент табриги // Халқ сўзи. –
Тошкент, 2024. – №5 (8628).
2.
Ўзбекистон фахрийларининг ижтимоий фаолиятини кўллаб-кувватлаш
“Нуроний” жамғармаси, Ўзбекистон мусулмонлари иродаси, Конфессиялар ишлари
бўйича кенгаш хамда Миллий маданий марказлар Республика жамоатчилик
кенгашининг халкимизга мурожаати //
Халқ сўзи. – Тошкент, 2024. – №69 (8692). – Б. 2.
3.
Ҳазрат Баҳовиддин Нақшбанд. Тарихий ва маърифий рисола. – Тошкент:
Сано-стандарт, 2013. – 112 б.
4.
Шерали Жўраев жанозасига минглаб оломон тўпланди. Электрон ресурс //
https://youtu/be/MG12_nb_xLk?si. ( Мурожаат санаси: 12.02.2024)
5.
Худойназарова У. “Маърифат” фақат ижодкорликка чорлайди /
“Маърифат” халқ зиёлилари газетаси. – Тошкент, 2024. – №1 (9482). – Б. 8.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
33
6.
Сайдалиев Т. Устоз отангдан улуғ / “Маърифат” халқ зиёлилари газетаси. –
Тошкент, 2024. – №1 (9482). – Б. 10.
7.
Кибрик А.А. Модус, жанр и другие параметры классификации дискурсов //
Вопросы языкознания.– М., 2009. – № 2. – С. 13.
8.
Хасанова Ф. Инглиз ва ўзбек тилларида қасамёд нутқий жанрининг
қиёсий-типологик тадқиқи: Филол. фан. б. фалс. д-ри (PhD) …дисс. – Тошкент, 2019.
– 155 б.
9.
Pulatjonovna, S. D. (2024). Lingvosemiotic Content ofLinguistic Features ofThe
Speech Genre “Wish”. Global Scientific Review, 26, 96-99.
10.
Sayfutdinova, D. (2024). IJOBIY TILAKLARNING FUNKSIONAL SEMANTIK
TABIATIGA OID AYRIM MULOHAZALAR. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 1(3), 155-158.
11.
Сайфутдинова, Д. (2024). Ijobiy va salbiy tilaklarning funksional xususiyatlari.
Зарубежная лингвистика и лингводидактика, 2(1/S), 504-508.
12.
Sayfutdinova, D. (2024). LINGUISTIC FEATURES OF THE SPEECH GENRE
“WISH” IN THE OFFICIAL POLITICAL STYLE. Builders Of The Future, 4(04), 160-164.
13.
Сайфутдинова, Д. П. (2024). TILAK NUTQIY JANRIDA ADRESAT NUTQINING
VERBAL VA NOVERBAL VOSITALAR ORQALI IFODALANISHI. ББК 74+ 81я431 П78, 43.
14.
Pulatjonovna, S. D. (2024). Positive and Negative Wishes as a Social Ritual.
Journal of Intellectual Property and Human Rights, 3(7), 159–162. Retrieved from
https://journals.academiczone.net/index.php/jiphr/article/view/3231
15.
Nabieva, D., & Nurmanova, D. (2022). Manifestation Of The Generality-
Specificity Dialectic In The Vowel System Of The Uzbek Language. Journal of Positive
School Psychology, 6(8), 1765-1771.
16.
Nurmanova, D. A. (2021). Neutralization of Consonant Opposition in Anlaut of
the Uzbek Language. Academicia Globe, 2(6), 347-354.
17.
Nurmanova, D. A. (2019). ТЕКСТ, КАК УНИВЕРСАЛЬНАЯ ФОРМА
РЕПРЕЗЕНТАЦИИ" ЧАСТИ ОТ ЦЕЛОГО". Theoretical & Applied Science, (4), 582-585.
18.
Nurmanova, D. A. (2023). Neutralization Of Oppositions of To the Paradigm of
Cases In The Uzbek Language. Global Scientific Review, 21, 83-89.
19.
Nabieva, D. A., & Nurmanova, D. A. (2022). Neutralization of phonological
oppositions in uzbeki.
20.
Nurmanova, D. A. (2019). Text as a universal form of representation of" part
from the whole». ISJ Theoretical & Applied Science, 04 (72), 582-585.
