Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Lexical features of hyponymic relations in English and
Uzbek
Nargiza JUMABAEVA
1
Urgench State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article provides a lexical analysis of hyponymic
relations in English and Uzbek. Hyponymic connections
between words are identified through examples, and their role
within the lexical system is evaluated. Based on a comparative
analysis, the specific features of each language are studied. As a
result, the importance of cultural and logical factors in the
formation of hyponymic layers is clarified. This article
contributes to the deepening of lexical-semantic studies in
linguistics.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
hyponymy,
lexical relation,
general term,
specific term,
language system,
semantic analysis.
Ingliz va o‘zbek tillarida giponimik munosabatlarning
leksik xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
giponimiya,
leksik munosabat,
umumiy atama,
xususiy atama,
til tizimi,
semantik tahlil.
Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida giponimik
munosabatlar leksik jihatdan tahlil qilindi. So‘zlar o‘rtasidagi
giponimik bog‘lanishlar misollar asosida aniqlandi va ularning
lug‘aviy tizimdagi o‘rni baholandi. Taqqoslash asosida har
ikkala tilga xos xususiyatlar o‘rganildi. Natijada giponimik
qatlamlarning shakllanishida madaniy va mantiqiy asoslarning
ahamiyati aniqlashtirildi. Mazkur maqola tilshunoslikdagi
leksik-semantik tahlillarni chuqurlashtirishga xizmat qiladi.
1
PhD student, Urgench State University named after Abu Rayhan Biruni.
E-mail: Choqqam98@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
16
Лексические особенности гипонимических отношений
в английском и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
гипонимия,
лексические отношения,
общий термин,
частный термин,
языковая система,
семантический анализ
.
В
данной
статье
лексически
анализируются
гипонимические отношения в английском и узбекском
языках. Гипонимические связи между словами определяются
на основе примеров и оценивается их место в лексической
системе. На основе сопоставительного анализа исследованы
особенности, характерные для каждого из языков. В
результате установлено значение культурных и логических
факторов
в
формировании
гипонимических
рядов.
Настоящая статья способствует углублению лексико
-
семантических исследований в лингвистике.
KIRISH
Bugungi kunda tilshunoslik fanida leksik-semantik munosabatlarni chuqur
o‘rganish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. So‘zlar o‘rtasidagi ma’naviy
bog‘lanishlar, xususan, giponimik munosabatlar til tizimining mantiqiy va s
emantik
asoslarini anglashda muhim ahamiyatga ega. Giponimiya hodisasi umumiy va xususiy
atamalar o‘rtasidagi nisbatlar orqali so‘z boyligini tizimli tartibga soladi va
tilshunoslikdagi tasniflash jarayonlariga asos bo‘ladi.
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida giponimik munosabatlarning leksik
xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinadi. Maqolaning asosiy maqsadi
–
ikki til tizimidagi
giponimik bog‘lanishlarni o‘rganish, ularning farqli va o‘xshash jihatlarini aniqlash,
hamda madaniy-mental omillar asosida bu munosabatlarning shakllanish mexanizmini
yoritib berishdan iborat. Tadqiqot natijalari giponimiyaga oid nazariy qarashlarni
boyitishga va amaliy tilshunoslikdagi klassifikatsiya usullarini takomillashtirishga xizmat
qiladi.
Giponimiya
—
bu turli tizimli tillarda kamroq o‘rganilgan semantik kategoriya
hisoblanadi va u bir qator olimlarning ilmiy ishlarida ko‘rib chiqilgan. Giponimlik
muammosini o‘rganish jarayonida bir qancha tadqiqotchilarning asarlarida quyidagi
yondashuvl
ar kuzatiladi. Hozirga qadar ko‘plab xorijiy tilshunoslar tilshunoslikning turli
sohalarida, xususan, giponimiyaning semantik va leksik xususiyatlari haqida ilmiy
tadqiqotlar olib borib, bu borada qimmatli fikr va mulohazalarni ilgari surishgan.
Tilshunosl
ikda giponimiya hodisasi leksik birliklar o‘rtasidagi semantik munosabatlarni
aniqlashda muhim o‘rin tutadi. Ushbu munosabatlar orqali til tizimida mavjud bo‘lgan
umumiy va xususiy atamalar o‘zaro bog‘lanadi, so‘z boyligi esa mantiqiy guruhlarga
ajratiladi
. Tilshunos olimlar giponimiyani ko‘pincha paradigmatik munosabatlar tizimida
tahlil qiladilar. G‘arb tilshunosligida bu masalaga F. de Sossyur, J. Lyons, G. Lakoff kabi
olimlar e’tibor qaratgan bo‘lsa, o‘zbek tilshunosligida N. Mahmudov, S. Mirtojiyev, M.
Mamarasulov va boshqa tadqiqotchilar giponimiya va uning leksik-semantik tizimdagi
o‘rniga oid izlanishlar olib borganlar (Sossyur, 1916; Lyons, 1977; Mahmudov, 2004).
J. Lyons giponimiyani “bir leksik birlikning boshqa bir birlik doirasida semantik
jihat
dan kirishganligi” tarzida izohlaydi va bu munosabatni tasniflash tilning semantik
strukturasi uchun zarur ekanligini ta’kidlaydi (Lyons, 1977). O‘zbek tilshunosligida esa
giponimik munosabatlar ko‘pincha sinonimiya, antonimiya kabi boshqa leksik
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
17
munosabat
lar bilan birgalikda ko‘rib chiqiladi, bu esa ularning til tizimidagi o‘ziga xos
o‘rnini belgilashda muhimdir (Mahmudov, 2004; Mirtojiyev, 1999). Giponimiya, ayniqsa,
so‘z boyligining semantik tashkil etilishida, leksik birliklarning qatlamli tuzilishini
a
nglashda, tarmoqli tasniflar tuzishda keng qo‘llaniladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
giponimik munosabatlar faqatgina mantiqiy doiralarni emas, balki madaniy va milliy
tafakkurga xos tasniflarni ham aks ettiradi. Shu bois, ingliz va o‘zbek tillarida gi
ponimik
qatlamlarning o‘rganilishi, til tizimidagi tafovutlarni ochib berish bilan birga, milliy
madaniyatning til vositasida namoyon bo‘lishini ham tahlil qilish imkonini beradi (Lakoff,
1987; Mamarasulov, 2011).
Rus tilshunosligida giponimiya atroflicha
o‘rganilgan bo‘lib, ko‘proq lingvistik
klassifikatsiya va semantik maydonlar nazariyasiga aloqador holda tahlil qilingan:
A.A.Ufimseva leksik-
semantik maydonlar nazariyasining asoschilaridan biri bo‘lib,
giponimik munosabatlarni semantik struktura orqali tahlil qilgan. T.V.Zubkova giponim
va giperonimlarning o‘zaro nisbatlarini va ularning funksional
-mantiqiy tildagi aksini
o‘rganadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Giponimik munosabatlar tilshunoslikda so‘zlar o‘rtasidagi semantik bog‘lanishlarni
belgilashda muhim o‘rin tutadi. Ingliz va o‘zbek tillarida giponimik munosabatlar leksik
tizimda umumiy va xususiy atamalar o‘rtasida
bog‘lanishlarni aniqlaydi. Ushbu
munosabatlar nafaqat til tizimining tashkil etilishiga, balki milliy tafakkur va
madaniyatning til orqali ifodalanishida ham katta ahamiyatga ega.
1. Ingliz tilidagi giponimik munosabatlar
Ingliz tilida giponimik munosabatlar o‘zgarmas va ko‘plab semantik qatlamlarni
yaratadigan kengaygan tizimga ega. Ingliz tilining semantik strukturasida umumiy atama
va uning xususiy turlari o‘rtasidagi bog‘lanishlar ko‘plab misollar bilan namoyon bo‘ladi.
Misol uchun:
•
Animal
(hayvon) so‘zi umumiy atama sifatida ishlatiladi va unda ko‘plab xususiy
turlar mavjud:
dog
(it),
cat
(mushuk),
elephant
(fil),
bird
(qush). Bu
munosabatlar giponimik munosabatlar sifatida tasniflanadi, chunki har bir xususiy
atama umu
miy atama bilan semantik jihatdan bog‘langan.
•
Vehicle
(transport vositasi) so‘zi ham umumiy atama sifatida ishlatiladi va unga
tegishli bo‘lgan
car
(avtomobil),
bicycle
(velosiped),
train
(poezd) kabi so‘zlar
giponimik munosabatda bo‘ladi.
Ingliz tilida giponimik munosabatlar paradigmatik tarmoqda keng qamrovli tahlil
qilinadi. Har bir so‘zning o‘ziga xos semantik doirasi bor
va bu doiralar o‘rtasidagi
bog‘lanishlar
so‘zlar o‘rtasidagi semantik farqlarni ko‘rsatib beradi. Ingliz tilidagi
giponimik munosabatlar shuningdek, turli so‘zlar o‘rtasidagi qo‘shilish (collocation)
orqali ham kuchayadi. Misol uchun,
dog
(it) va
bark
(havo qilish) so‘zlari o‘rtasidagi
bog‘lanis
h,
apple
(olma) va
fruit
(meva) o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ifodalaydi.
Bundan tashqari, ingliz tilida giponimik munosabatlar ko‘pincha onomastik
tizimda ham ko‘rinadi, masalan,
planet
(sayyora) va uning xususiy nomlari:
Earth
,
Mars
,
Venus
.
2. O‘zbek tilid
agi giponimik munosabatlar
O‘zbek tilida giponimik munosabatlar
ingliz tiliga nisbatan ba’zan madaniy va
mantiqiy asoslar bilan bog‘liq tarzda rivojlanadi. O‘zbek tilida giponimik munosabatlar
ko‘pincha turli semantik qatlamlar asosida tasniflanadi. O‘zbe
k tilida umumiy atama va
uning xususiy turlari o‘rtasidagi bog‘lanishlar quyidagi tarzda ifodalanadi:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
18
•
Hayvon
(animal) so‘zi umumiy atama bo‘lib,
it
,
mushuk
,
qo‘y
,
ot
kabi xususiy
atamalar bilan giponimik munosabatda bo‘ladi.
•
Meva
(fruit) so‘zi ham umumiy a
tama sifatida ishlatiladi va
olma
,
banan
,
apelsin
,
kivi
kabi so‘zlar bilan giponimik munosabatda bo‘ladi.
O‘zbek tilida giponimik munosabatlar, ko‘pincha til tizimidagi sinonimiya va
antonimiya bilan bog‘liq tarzda tahlil qilinadi. Masalan,
hayvon
so‘
zi bilan
mushuk
o‘rtasidagi giponimik munosabatni ko‘rib chiqishdan tashqari, bu so‘z o‘z o‘rnida antonim
sifatida
inson
so‘zi bilan ham bog‘lanishi mumkin. O‘zbek tilining semantik tuzilishi
giponimik munosabatlarni aniq ifodalashda yordam beradi, shuningdek, sinonimlar va
antonimlarning o‘zaro bog‘lanishini ham kuzatish mumkin.
Shuningdek, o‘zbek tilida giponimik munosabatlar
tilning ko‘plab boshqa leksik
-
semantik qatlamlari bilan o‘zaro bog‘lanadi. Masalan,
to‘qimachilik
(textile) so‘zi va
matolar
(fab
rics) bilan bog‘liq giponimik munosabatlarni o‘rganishda
bu so‘zlar nafaqat
semantik, balki madaniy kontekstda ham ifodalanadi.
3. Ingliz va o‘zbek tillaridagi farqlar
Ingliz va o‘zbek tillarida giponimik munosabatlar o‘rtasidagi farqlar tilning
semantik
va madaniy tuzilishi bilan bog‘liq. Ingliz tilida, umumiy atamalar ko‘pincha
universal bo‘lib, turli so‘zlar bilan oson bog‘lanadi. Masalan,
fruit
so‘zi barcha
madaniyatlarda keng tarqalgan bo‘lib, u deyarli har bir tilga kiritilgan. O‘zbek tilida esa,
gip
onimik munosabatlar ko‘proq milliy xususiyatlarga ega bo‘lib, ayrim atamalar faqat
o‘zbek madaniyati va an’analariga xos bo‘lishi mumkin. Masalan,
qishloq
so‘zi o‘zbek
tilida keng tarqalgan bo‘lib, boshqa tillarda bu atama ba’zan aniq bir turdagi joyni
ifodalashda ishlatilmaydi.
Shuningdek, ingliz tilida giponimik munosabatlar asosan
ko‘plab so‘zlarning
tarmoqli tuzilishini tashkil qiladi, masalan, bir nechta omonimlar va sinonimlar orqali.
O‘zbek tilida esa, ba’zan bitta so‘zning bir nechta variantlari va sinonimlari mavjud bo‘lib,
ularning barchasi giponimik tizimda o‘z o‘rniga ega.
TAHLIL VA NATIJALAR
Ingliz va o‘
zbek tillaridagi giponimik munosabatlar leksik tizimdagi umumiy va
xususiy atamalar o‘rtasidagi semantik bog‘lanishlarni aniqlaydi. Bu munosabatlar til
tizimining asosiy komponentlaridan biri bo‘lib, so‘z boyligining tashkil etilishida muhim
o‘rin tutadi. Ingliz va o‘zbek tillarida giponimik munosabatlar ko‘proq paradigmatik
munosabatlar asosida quriladi, bu esa so‘zlar o‘rtasidagi semantik bog‘lanishlarni
tushunishda yordam beradi.
Ingliz tilida giponimik munosabatlar o‘
zining kengaygan semantik tizimi bilan
ajralib turadi. Ingliz tilida ko‘plab umumiy atamalar mavjud bo‘lib, ular o‘z ichiga ko‘plab
xususiy turlarni oladi (masalan,
animal
–
dog
,
cat
,
elephant
). Boshqa tomondan, o‘zbek
tilida giponimik munosabatlar ko‘pincha milliy va madaniy jihatdan o‘ziga xos tarzda
rivojlanadi, chunki ba
’zi umumiy atamalar o‘zbek madaniyatida o‘ziga xos farqlarga ega
bo‘lishi mumkin (masalan,
hayvon
–
it
,
mushuk
,
ot
).
Ingliz va o‘zbek tillaridagi giponimik munosabatlar madaniy tafovutl
arni ham aks
ettiradi. Ingliz tilida giponimik munosabatlar ko‘plab universal atamalarni o‘z ichiga
oladi, masalan,
fruit
(meva) va
animal
(hayvon) so‘zlari, ularning tarmoqdagi bog‘lanishi
global kontekstdan qat’i
nazar,
ishlatiladi. O‘
zbek tilida esa, giponimik munosabatlar
ba’zan milliy tafakkur va an’analarga asoslanadi. Masalan,
qishloq
so‘zi o‘zbek tilida keng
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
19
tarqalgan bo‘lib, boshqa tillarda bu atama ba’zan aniq bir turdagi joyni ifodalashda
ishlatilmaydi.
Bu madaniy tafovutlar gi
ponimik munosabatlarning o‘ziga xosligini yaratadi.
O‘zbek tilida giponimik munosabatlar, shuningdek, milliy an’analar va ijtimoiy
tushunchalar orqali shakllanadi. Ingliz tilida esa, bu munosabatlar ko‘proq universal va
ko‘plab xalqlar tomonidan umumiy tar
zda ishlatiladi.
Ingliz tilidagi giponimik munosabatlar semantik jihatdan ko‘plab qatlamlarga ega.
Har bir so‘zning o‘ziga xos semantik doirasi bo‘lib, ular o‘rtasidagi bog‘lanishlar so‘zning
semantik qatlamlarining ajralmas bir qismidir. Ingliz tilida, masalan,
vehicle
(transport
vositasi) so‘zi ko‘plab xususiy atamalar bilan bog‘lanadi, bu giponimik munosabatlarning
ko‘plab variantlarini tashkil qiladi:
car
,
bus
,
train
.
O‘zbek tilida giponimik munosabatlar ko‘pincha sinonimiya va antonimiya bilan
bog‘lana
di, bu esa semantik jihatdan aniq farqlarni ochib beradi. Misol uchun,
hayvon
so‘zi
it
,
mushuk
,
qo‘y
,
ot
kabi so‘zlar bilan bog‘lanadi, va bu munosabatlar, ba’zan
sinonimlar bilan o‘zaro taqqoslanadi. O‘zbek tilidagi giponimik munosabatlar ko‘proq
ijtimoiy
va madaniy kontekstda ifodalanadi, bu til tizimidagi o‘ziga xos farqlarni
ko‘rsatadi.
Giponimik munosabatlar tilshunoslikda tilning semantik tuzilishini tushunishda
muhim rol o‘ynaydi. Bu munosabatlar til tizimining qatlamli tuzilishini tushunishda
yordam
beradi, chunki so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi, ularning semantik doiralarini
aniqlashga imkon beradi. Ingliz va o‘zbek tillarida giponimik munosabatlar tilshunoslikda
semantik tahlil qilishda asosiy vosita sifatida ishlatiladi.
Giponimik munosabatlar, shuningdek, madaniy tafakkur va tilshunoslikdagi milliy
xususiyatlarni ochib beradi. Har bir til o‘zining madaniy va tarixiy kontekstiga bog‘liq
bo‘lib, giponimik munosabatlar bu farqlarni ifodalashda yordam beradi. Ingliz va o‘zbek
tillaridagi giponimik muno
sabatlarni o‘rganish, nafaqat tilning o‘ziga xos xususiyatlarini
tushunishga, balki tillar o‘rtasidagi farqlarni ham ochib beradi.
5. Natijalar
•
Ingliz va o‘zbek tillarida giponimik munosabatlar til tizimining asosiy qismlaridan
biri bo‘lib, so‘zlar o‘rtasidagi semantik bog‘lanishlarni aniqlaydi.
•
Ingliz tilida giponimik munosabatlar ko‘plab universal atamalar va xususiy turlarni
o‘z ichiga oladi, o‘zbek tilida esa giponimik munosabatlar milliy madaniyat va
an’analarga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
•
Giponimik munosabatlar tilshunoslikda semantik tahlil qilishning asosiy
vositasidir va madaniy tafakkurlarni ham aks ettiradi.
•
Ingliz va o‘zbek tillarida giponimik munosabatlar o‘rtasidagi farqlar tilshunoslikda
har bir tilning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashda yorda
m beradi.
XULOSA
Ingliz va o‘zbek tillaridagi giponimik munosabatlarning leksik xususiyatlarini
o‘rganish, tilshunoslikda semantik tuzilishning muhim jihatlariga e’tibor qaratadi.
Giponimiya
til tizimida umumiy va xususiy atamalar o‘rtasidagi semantik bog‘lanishlarni
aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu munosabatlar tilning mantiqiy tuzilishini tashkil
etishdan tashqari, tilshunoslikda so‘z boyligining qatlamli tuzilishini tushunishga yordam
beradi.
Ingliz tilida giponimik munosabatlar, ko‘proq universal va global xususiyatlarga
ega bo‘lib, ko‘plab so‘zlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ko‘rsatadi. O‘zbek tilida esa
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
20
giponimik munosabatlar milliy va madaniy kontekstda rivojlanadi, bu til tiziminin
g o‘ziga
xos xususiyatlarini ochib beradi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi giponimik munosabatlarni
taqqoslash, tilshunoslarga har bir tilning semantik tuzilishidagi farqlarni aniqlashda
yordam beradi.
Madaniy tafovutlar, giponimik munosabatlar orqali tilning nafaqat semantik, balki
madaniy va ijtimoiy jihatlarini ham aks ettiradi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi giponimik
munosabatlarni o‘rganish, tilshunoslikdagi yangi yondashuvlarni va metodologiyalarni
qo‘llashga imkon yaratadi. Shu bilan birga, giponimik mun
osabatlar til tizimidagi sintez
va semantik shakllanishlarni yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Umuman olganda, giponimik munosabatlar nafaqat leksik tizimdagi
bog‘lanishlarni, balki madaniyatlararo farqlarni, tillar o‘rtasidagi tafovutlarni ham tahlil
q
ilish imkonini beradi. Bu esa tilshunoslar uchun ingliz va o‘zbek tillarining semantik
xususiyatlarini chuqurroq tushunishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1. Sossyur, F. de., Kurs obshchey lingvistiki, Payot, 1916.
2. Lyons, J., Semantics, Cambridge University Press, 1977.
3.
Mahmudov, N., O‘zbek tilida semantik munosabatlar, O‘zbekis
ton, 2004.
4.
Mirtojiyev, S., O‘zbek tilining leksik
-semantik tizimi, Tashkent, 1999.
5. Lakoff, G., Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal About
the Mind, Chicago University Press, 1987.
6.
Mamarasulov, M., O‘zbek tilida giponimik munos
abatlar, Tashkent, 2011.
7. Komilov, N. Til va madaniyat. Toshkent: Fan, 2007.
–
200 b.
Kreidler, C. W. Introducing English Semantics. London: Routledge, 1998.
–
223 p.
8. Leech, G. Principles of Pragmatics. London: Longman, 1983.
–
250 p.
9. Lyons, J. Linguistic Semantics: An Introduction. Cambridge: Cambridge University
Press, 1995.
–
376 p.
10. Murphy, M. L. Lexical Meaning. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
–
338 p.
11. Radford, A., Atkinson, M., Britain, D., Clahsen, H., & Spencer, A. Linguistics: An
Introduction. Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
–
564 p.
12. Safarova, R
. Гипонимия в узбекском языке (на материале
общеупотребительных зоонимов). Ташкент: Fan, 2005. –
156 c.
13. Sabirova, N. K. The Lexical and Semantic Relation of Hyponym. Scientific article.
Tashkent: [nashriyot nomi ko‘rsatilsa kiritiladi], 2020. –
7 p.
14. Saeed, J. I. Semantics. Oxford: Blackwell Publishing, 1997.
15. Ullmann, S. Semantics: An Introduction to the Science of Meaning. Oxford:
Blackwell, 1962.
–
392 p.
