Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Lexical-semantic and stylistic analysis of theonyms and
Islamic concepts in the epic "Yusufbek"
Ramazon UNGBOEV
1
Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article presents a lexico-semantic analysis of the
theonyms found in the epic "Yusufbek" including names such as
Muhammad (PBUH), Khidr, the Forty Saints (Qirq Chilton),
Hazrat Ali, Azrael, the Kaaba, Paradise, Hell, Islam, Faith, Saints
(Mashoyikh), and Sayyid. The study reveals not only the
religious meanings of these theonyms but also their role in
reflecting the people’s beliefs, worldview, and national culture.
In conclusion, it is noted that theonyms found in epics are
important linguistic units that express folk values and national
identity.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
/S
-pp257-261
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Onomastics,
theonym,
folk epic,
lexico-semantic,
linguocultural,
folklore,
religious-situational.
“
Yusufbek
”
dostonidagi teonim va islomiy tushunchalarning
leksik-semantik hamda uslubiy tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
onomastika,
teonim,
xalq dostoni,
leksik-semantik,
lingvomadaniy,
folklor,
diniy-stuativ.
Ushbu maqolada “Yusufbek” dostonida uchraydigan
Muhammad (s.a.v), Xizir, Qirq Chilton, Hazrat Ali, Azroil, Ka’ba,
Jannat, Do‘zax, Islom, Iymon, Mashoyiq, Sayyid kabi teonimlar
leksik-semantik jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot davomida
teonimlarning nafaqat diniy mazmuni, balki xalqning e’tiqodi,
dunyoqarashi va milliy madaniyatini ifodalashdagi o‘rni ham
ochib berildi. Xulosa sifatida esa, dostonlarda uchraydigan
teonimlar xalqchillik va milliylikni ifodalovchi muhim til
birliklari ekani qayd etildi.
1
Student, Karshi State University. E-mail: ongboyevramazon2@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
555
Лексико
-
семантический и стилистический анализ
теонимов и исламских понятий в дастане «Юсуфбек»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
ономастика,
теоним,
народный эпос,
лексико
-
семантический,
лингвокультурологический,
фольклорный,
религиозно
-
стуативный
,
В данной статье с лексико
-
семантической точки зрения
проанализированы теонимы, такие как Мухаммад (с.а.в),
Хизр, Кырк Чилтон, Хазрат Али, Азраил, Кааба, Джаннат,
Дозах, Ислам, Иман, Машаих, Саййид, встречающиеся
в дастане «Юсуфбек». В ходе исследования раскрыто не
только религиозное содержание теонимов, но и их роль
в выражении верований, мировоззрения и национальной
культуры народа. В заключение отмечено, что теонимы,
встречающиеся
в
дастанах,
являются
важными
языковыми единицами, отражающими народность и
национальную идентичность.
Kirish
O‘zbek tilshunosligida teonimlar chuqur va mukammal o‘rganilmagan, shu bois
ham bu mavzu o‘z tadqiqotchisini kutayotgan
masalalardan biri hisoblanadi. E.Begmatov
qayd qilishicha,
diniy tushuncha va muqaddas dargoh, shuningdek, payg‘ambar va
avliyolarga berilgan maxsus nomlar teonim deb ataladi. Olimning fikricha, bu tip
nomlarga kengroq ma’noda ilohiylashtirilgan predmet va
buyumlar nomlarini, diniy
mazmun tashuvchi rasm-rusumlar, diniy adabiyotlar nomini ham kiritish mumkin.
‘‘O‘zbek tili jadvallarda” nomli qo‘llanmada ham ilohiy kuchlarga qo‘yilgan atoqli otlar
teonim deb ko‘rsatilgan [2.
37] va Momo Havo va Odam Ato nomlari misol qilib
ko‘rsatilgan. N.Husanov ham o‘z tadqiqotlarida payg‘ambarlar ismlari teonimlarning
asosiy bo‘lagini tashkil etishini ko‘rsatadi. N.
Uluqov teonim termini “xudo nomlari”
degan lug‘aviy ma’noni bildirishini qayd etgan holda, teonimlarga xudoni
ng nomlari va
sifatlarini ifodalovchi atoqli otlarni kiritish to‘g‘riroq ekanligini qayd etadi [4.79].
Yuqoridagi tahlillardan kelib chiqqan holda Qahhor baxshi Rahimov kuylagan
‘‘Yusufbek” dostonidagi teonimlarning leksik
-semantik tahliliga yuzlanamiz.
Asosiy qism.
Muhammad
a.s.
–
real nom.
Xizir
[a.]
–
islom rivoyatlaridagi shaxs, taqvodor inson. Xizir
‘‘Qur’on”da tilga
olinmagan, lekin ulamolar
‘‘Qur’on”da Allohning quli nomi bilan tilga olingan shaxsni
Xizir deb talqin qiladilar. Xizirga odamlarda
Allohga bo‘lgan e’tiqodni qo‘llab turish uchun
Iso, Idris singari abadiy hayot ato etilgan, shu sababli ham Xizir boqiy hayot degan
qarashlar mavjud va mardlarning yo‘ldoshi va rahnamosi sifatida talqin qilinadi [5. 345].
“Qirq Chilton”
(yoki ba’zida qirq
chiltan, qirq chiltan avliyolar, Chilton pirlar)
–
Markaziy Osiyo, ayniqsa, Oʻzbekiston, Tojikiston, Qirgʻiziston va Afgʻoniston hududlarida
mashhur boʻlgan afsonaviy avliyolar guruhi hisoblanadi. Ular islom va xalq e’tiqodlari
aralashgan, sirli va muqaddas shaxslar sifatida tasvirlanadi.
“Paygʻambar”
–
bu Alloh
tomonidan tanlangan, vahiy orqali ilohiy xabar (ya’ni din,
shariat, yoʻl
-
yoʻriq) olib keluvchi insondir. Paygʻambarlar odamlarga toʻgʻri yoʻlni
koʻrsatish, yaxshilikka chaqirish, gunohlardan ogohlan
tirish va Allohning dinini yetkazish
vazifasini bajarganlar.
O‘n sakkiz ming olamni
Yaratgandir xudoyim.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
556
Yaxshilar yo‘ldosh bo‘lsin
G‘am tortmagin ilohim.
Yolg‘izliging
bildirma,
Yig‘lab
yovni kuldirma,
G‘irni
tanho qoldirma,
Qirqta chilton
yor
bo‘lsin
.
Xizir
bo‘lsin yo‘ldoshing
,
G
‘
irot bo
‘
lsin sirdoshing
Hamroh bo
‘
lsin
pir
doshing,
Yolg
‘
iz
Xudo
yor bo
‘
lsin.
O
‘
lik bilan uyqu teng,
Donolarga dunyo keng,
Ishing ishkal, bo
‘
lsin ong,
Jumla jahon yor bo
‘
lsin.
Rasuli akram Muhamma
d,
Ishingga bersin omad,
Dushmaning qilsin faryod,
Payg
‘
ambarlar
yor bo‘lsin
[1. 4].
Islom
–
so
‘zi “tinchlik”, “bo‘ysunish”, “taslim bo‘lish” degan ma’nolarni anglatadi.
Alloh taoloning yuborgan dini, u orqali inson e’tiqod, ibodat, axloq va jamiyatdagi
muomala yo
‘
nalishlarida hayot yo
‘
lini belgilaydi.
Bir tomchi suvdan bor qilding,
Meni yaratib zo
‘
r qilding.
Qirqta chiltonni yor qilding,
Islom
ni menga nur qilding.
Sendan boshqa suyarim yo
‘
q,
G
‘
arib bo
‘
lsam, kuyarim yo
‘
q
[1. 59].
ALI IBN ABU TOLIB
[a.] (taxm. 600-
661, Ko‘fa) –
eng yuksak, eng ulug
‘
, yuqori
martabali. Bu nom Muhammad (s.a.v.)ning kuyovi, to
‘
rtinchi xalifaning ismidir. Islomda
“
xulaf ar-roshidin
”
(
“
to
‘
g
‘
ri yo
‘
ldan borgan xalifalar
”
), dindorlar o
‘
rtasida
‘‘choryorlar’’
deb atalgan dastlabki 4 xalifadan to
‘
rtinchisi [5. 83].
Pir
–
bu
shayx
yoki murshid, ya’ni talabalarga (muridlarga) ruhiy tarbiya beruvchi,
ularni Allohga yaqinlashtiruvchi ustozi kamol. Ular
taqvo
yo
‘
lini o
‘
rgatadi, qalbni
poklashga yordam beradi.
Egasiz bo
‘
b qoldi moli,
Izg
‘
in tortib yig
‘
lar eli,
Yigit
piri Hazrat Ali,
Nurimni senga topshirdim [1. 14].
Farishtalar, parilar
(yun. xabarchi, fors-
tojik, arabcha). Qur’oni karimda
farishtalar haqida quyidagi fikrlar mavjud: “Osmonlardagi va yerdagi barcha
mavjudotlar
va farishtalar kibr havo qilmagan ho
llarida yolgʻiz Allohga sajda qilurlar” [4.188].
“Dev”
–
bu xalq ertaklari, afsonalar, epik dostonlar va diniy rivoyatlarda
uchraydigan g‘ayritabiiy, qudratli, ko‘pincha yovuz mavjudot sifatida tasvirlanadi. Ular
odatda insonlardan katta, qo‘rqinchli, sehrli kuchga ega bo‘lgan jonzotlar bo‘ladi.
Arna-soylar to
‘
la
dev-u pari
ga,
Janjal bilan bas kelmaysan bariga,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
557
Shunday damda so
‘
yla
Qur
’
on oyatin
,
Teng kelmaydi ular Olloh nuriga
[1.18].
Azroil (a.s)
–
bu o
‘
lim farishtasi, ya
’
ni
Allohning ruhlarni
tanadan ajratish (jonni
olish) uchun tayinlagan farishtasidir.
Islom e’tiqodiga ko‘ra, u to‘rt ulug‘ farishtaning
(Jabroil, Mikail, Isrofil, Azroil) biri hisoblanadi.
Rostin aytsam yuragingda oring yo
‘
q,
Musurmonsan, eshoning yo
‘
q, piring yo
‘
q.
O
‘
lar bo
‘
lsang, namozoring, go
‘
ring yo
‘
q,
Yomonlikda sening boshqa tiring yo
‘
q.
Ranging sovuq, badaningda jiring yo
‘
q,
Qish chillada tog
‘
laringda qoring yo
‘
q.
Sulton ketib, dushman qaytding yurtiga,
Azroil
san, basharangda nuring yo
‘
q
[1. 56].
Do
‘
zax
–
bu Allohning
buyrug‘iga bo‘ysunmagan, gunohkor, kofir va zolim insonlar
uchun oxiratda tayyorlangan azob joyi, ya’ni jahannamdir.
Ey Xoldorxon, so
‘
zim tingla,
Har so
‘
zimdan ma’no angla.
Do
‘
zax
bo
‘
lar joying tongla,
Bojni, Xoldorxon, to
‘
laysan
[1. 113].
Ka’ba
–
bu islom dinidagi eng muqaddas joy, Allohning dunyodagi eng birinchi uyi
deb e’tirof etilgan to‘rtburchak shaklidagi bino. U Saudiya Arabistonining Makka
shahrida, Masjid al-
Harom (Masjidul Harom) o‘rtasida joylashgan. Musulmonlar uni Qibla
sifatida biladi, y
a’ni butun dunyo musulmonlari namozda yuzlarini Ka’baga qaratib
ibodat qiladi.
Jannat
–
bu Allohga iymon keltirgan, yaxshi amallar qilgan bandalar uchun
tayyorlangan abadiy rohat joyidir. Islom e’tiqodiga ko‘ra, jannat –
oxiratda mo‘minlarning
mukofotidir.
Ota rozi-xudo rozi,vallomat,
Ena rozi bo
‘
lsa, rozi Muhammad,
Ka’ba
bilan
Jannat
bersa duona,
Chambil yurtga yetib boray salomat
[1. 111].
Ko
‘
ksida qo
‘
sh anori,
Boqsam tortar xumori.
Nuqsoni yo
‘
q yuzida,
Sakkiz jannat
ko
‘
zida.
Qaramay o
‘
tolmaysan,
Haydasa ketolmaysan.
G
‘
irot esa kayvonda,
Kun ko
‘
radi ayvonda
[1. 126].
Iymon
–
bu qalb bilan Allohga ishonish, til bilan e’tirof qilish, a’zolar bilan esa
amalda tasdiqlashdir. Bu ta’rifga ko‘ra, iymon faqat so‘z yoki fikr emas –
u qalb, til va
amal bilan bo‘lis
hi kerak.
Mashoyiq
–
bu so‘z ‘‘shayx’’ (ulug‘ kishi, donishmand, murabbiy) so‘zining ko‘plik
shaklidir. Ulamolar, tasavvuf yo‘lidagi peshvolar va ma’naviy tarbiya bergan mashhur
diniy rahnamolarni anglatadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
558
Sayyid
–
bu Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.)ning avlodlaridan bo‘lgan kishilarga
beriladigan sharafli unvondir.
Tog
‘
-u toshdan oshayiq,
Daryo kabi toshayiq.
Iymoni pok mashoyiq
,
Saqlamoqqa kun keldi.
Qalbimda yotar orlar,
Zo
‘
riqqan odam terlar.
Avlodi
sayyid,
pirlar,
Qo
‘
llamoqqa kun keldi
[1. 84]
Xulosa
sifatida aytish mumkinki, xalq dostonlari matnida qo‘llangan teonimlar
dostonlarda milliylik va xalqchillik ruhini aks ettirish bilan birgalikda xalq madaniyati,
e’tiqodi, tarixiy taraqqiyoti, turmush tarzi va o‘ziga xos milliy mentallikni ham
ifodalashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
“
Yusufbek
”
. Aytuvchi: Qahhor baxshi Rahimov, O
‘
zbekiston xalq baxshisi. Yozib
olib nashrga tayyorlovchilar: Shahnoza Qahhorova, f.f.n., dotsent, Doston Abatov, f.f.f.d.,
v.b. dotsent.
–
Qarshi,
–
2025.
2.
Nurmonov A., Rasulov R., “O‘zbek tili jadvallarda’’. –
Toshkent: O‘qituvchi, 1993.
3.
Uluqov N.
‘‘Ekzotik leksika’’.
–
Toshkent: Usmon Nosir media, 2021.
4.
Qur’oni karim. –
Toshkent: Cho‘lpon, 1992.
5.
Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. 12 жилдли. 2
-
жилд. –
Тошкент:
«ЎзМЭ» Давлат илмий нашриёти,
2001.
6.
Бегматов Э. Ўзбек тили антропонимикаси. –
Тошкент: Фан, 2013.
