Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Differential-semantic features of dialects in the Spanish
language (using the national variants of Spain, Argentina,
and Mexico as examples)
Munira TUYCHIEVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article analyzes the dialects of the Spanish language and
their characteristics. The article examines words, idioms and
phrases from the national variants of the Spanish-speaking
countries of Latin America: Argentina and Mexico. The Castilian
language and its dialects were studied. The article examines
dialects, subdialects and their role in speech using examples. In
the introduction of the article analyzes dialectology, and the
main part analyzes the types of dialects in the Spanish language.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
/S
-pp262-267
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
dialect,
Castilian,
Catalan,
Basque,
Gallego,
national options.
Ispan tilida dialektlarning differensial
–
semantik
xususiyatlari (Ispaniya, Argentina va Meksika milliy
variantlari misolida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
dialekt,
sheva,
lahja,
kastil,
katalan,
bask,
gallego,
milliy variantlar.
Ushbu maqolada ispan tili dialektlari va uning xususiyatlari
tahlil qilinadi. Ispan tilida so‘zlashuvchi Lotin Amerika
davlatlaridan
Argentina,
Meksika
davlatining
milliy
variantlaridagi so‘zlar, idiomalar va iboralar tahlil qilinadi.
Kastil tili va uning shevalari ko‘rib chiqiladi. Maqolada,
shuningde
k, shevalar, lahjalar va ularning so‘zlashuvdagi o‘rni
misollar yordamida yoritib berilgan. Maqolaning kirish qismida
dialektologiya, asosiy qismida ispan tilidagi shevalarning turlari
tahlil qilingan.
1
Senior Lecturer, Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
263
Дифференциально
-
семантические
особенности
диалектов
испанского
языка
(На
примере
национальных вариантов Испании, Аргентины и
Мексики)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
диалект,
кастильский,
каталанский,
баскский,
галисийский,
национальные варианты.
В данной статье анализируются диалекты испанского
языка
и их характеристики. Рассматриваются слова,
идиомы
и
фразы
из
национальных
вариантов
испаноязычных стран Латинской Америки: Аргентины и
Мексики. Анализируются кастильский язык и его
диалекты. В статье на примерах рассматриваются
диалекты, говоры и их роль
в речи. Во вводной части
статьи анализируется диалектология, а в основной части
анализируются типы диалектов в испанском языке.
KIRISH
Dialektologiya va uning tildagi ahamiyati
Dialektologiya
–
tilning tarqalish hududidagi grammatik, fonetik va leksik
farqlarini hisobga olgan holda uning hududiy farqlash muammolarini batafsil
o‘rganadigan fan.
Ushbu ilmiy fan lahjalar deb ataladigan va bir hududda yashovchi odamlar
o‘rtasidagi aloqa vositasi bo‘lgan tilning mahalliy hududiy turlarini o‘rganadi. Shuni
ta
’kidlash kerakki, shevalar nafaqat hududiy, balki ijtimoiy xususiyatga ega.
Dialektlarni va ularning hududiy chegaralarini aniqlashga urinayotganda,
mutaxassislar turli qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Hududiy tarqalish bo‘yicha ispan tili ingliz tilidan keyin ikkinchi o‘rinda turadi.
Janubiy va Markaziy Amerika, Ispaniya va Ekvatorial Gvineya jami 19 ta davlatning
rasmiy tili hisoblanadi.
Ispan dialektologiyasida mavjud boʻlgan ilmiy adabiyotlarda,sheva, lahja va dialekt
atamalari turlicha ma’nolarda qoʻl
lanilib kelmoqda. Shevalar bir-biriga juda yaqin va
oʻxshash bo‘lganliklari uchun tilning eng kichik boʻlagini tashkil qiladi. Sheva forscha soʻz
boʻlib, ovoz, til, soʻzlashish, yoʻsin, ravish kabi ma’nolarni bildiradi.
Shevalar
tilining oʻziga xos fonetik, grammatik, leksik xususiyatlariga ega boʻlgan
kichik bir qismidir.
Asosiy qism: Ispan tili dialektlari va ularning semantik xususiyatlari
Ispan tili o‘rta asrlarda Kastiliyada paydo bo‘lgan. Zamonaviy ispan tilida
so‘zlashadigan dunyoda
u kasteyano deb ataladi.
Ispan tili roman tillari guruhiga kiradi, lekin arab tili unga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Ispan tili sayyoramizdagi ikkinchi eng mashhur tildir. U xitoy tilidan keyingi o‘rinni
egallaydi.
Ispan tilining dialektlari ispan tilida so‘zlashuvchi mamla
katlarning turli
hududlarida uning turli xil variantlarini
o‘z ichiga oladi. Bu oʻzgarishlar lugʻat va
talaffuzda bir-biridan farq qiladi. Grammatik jihatdan farqlarlar unchalik katta emas.
Asosiy dialektlar Lotin Amerikasi va Ispaniyadagi dialektlardir. Ispaniyada
quyidagi asosiy dialektlarni
ko‘rishimiz mumkin:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
264
• kastiliya;
• bask ;
• asturiya;
• katalon;
• galisia;
Yuqoridagi dialektlarni tillar deb atash mantiqan to‘g‘ri bo‘lsa
-da, ular
qo‘llaniladigan hududlarda rasman til sifatida tan olingan.
Kastiliya dialekti rasmiy ispan
tilidir. U orqali 40 milliondan ortiq odam muloqot qiladi.
Katalan tilida Valensiya, Balear orollari va Kataloniyada so‘zlashadi. Ispanlar
orasida mashhurlik bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadi. Unda 10 millionga yaqin odam
muloqot qiladi.
Kastiliya lahjasi (Castellano) odatda Ispaniyaning markaziy va shimoliy qismidagi
dialektni (shimolda Kantabriyadan janubda Kuenkagacha bo‘lgan hudud) o‘z ichiga olgan
dialektdir. Kastiliya dialekti janubiy mintaqalardagi Andalusiya dialektidan farq qiladi.
XV asr oxirlarida “Kastiliya tili” ya’ni kasteyano atamasi paydo bo‘lgan.
Ispan tili eramizdan avvalgi 3-2-asrlar oxirida Rim mustamlakachilari tomonidan
Pireney yarim oroliga olib kelingan xalq lotin tilining soʻnggi bosqichini
ifodalaydi.
Ispan adabiy tili tarixi
–
bu shimoliy Kastiliya dialektining rivojlanish va kengayish
tarixiga borib taqaladi. Arablardan o‘z ona tuprog‘ini tortib olgan Rekonkistlar,
Portugaliyadan tashqari butun Periney yarim orolini o‘z hukmdorligi ostida birlashtirg
an
Kastiliya qirolichasi Izabella II va Aragon qiroli Fernando bu tilining rivojlanishiga va
keng tarqalishi katta hissa qo‘shgan.
Arablar hukmronligi davrida (711
–
1492) Ispaniya va Portugaliyaning markaziy va
janubiy mintaqalarining lotin tilida so‘zlashu
vchi aholisi Shimoliy Ispaniya aholisiga
qaraganda o‘z tillarini yaxshiroq saqlab qolishgan. Bu til moz arabcha deb atalgan.
Bu haqda juda kam ma’lumotlar saqlanib qilgan.
Ispaniyadagi dialektlar deganda biz Kastiliyaning ikkita turini ajratib
ko‘rsatishi
miz mumkin: shimoliy va janubiy. Shimoliy turida yarim orolning shimoliy
yarmida yashovchi aholi (Leon, Shimoliy Kastiliya, Churro, Aragon va Rioja)
hududlaridagi odamlar gaplashadi. Ular ispan tilining “standart ispan tiliga” juda yaqin
dialektlari bo‘lib
, yarim orolning shimoliy va markaziy hududlarida
bir xilda qo‘llaniladi.
Boshqa tomondan, janubiy hududlariga xos bo‘lgan (Andalusiya, Kanar orollari,
Ekstremenyo, Murcia, Madrileño va Manchego) dialektlarida Ispaniyaning janubiy
yarmida va Kanar orollari
da so‘zlashadi va ancha sezilarli fonetik xususiyatlarga ega, bu
Reconquista davrida Kastiliyaning yarim orol janubiga kengayishi natijasidir.
Ispaniyada qancha ispan lahjalari bor? Biz ispan tilining jami 12 dialektlarini
ajratib ko‘rsatishimiz mumkin: Ka
stiliya dialekti, Aragon Kastiliya, Rioja-Kastiliya, Churro
Kastiliya, Leonese Kastiliya, Andalusiya lahjasi, Sharqiy Andalusiya, Ekstremadura, Kanar
orollari, La Mancha, Madrid va Mursiya.
Shu bilan birga, Ispaniyaning boshqa tillari ta’sirida ispan
tilining dialektal
variantlarini ajratib ko‘rsatishimiz mumkin. Shunday qilib, biz Galisiyada, bask tilida
so‘zlashadigan hududlarda (Basklar mamlakati, Navarra va Treviño) va katalon tilida
so‘zlashadigan hududlarda (Kataloniya, Valensiya hamjamiyati va B
alear orollari) ispan
tilida farqlar va o‘ziga xos xususiyatlarni aniqlashimiz mumkin.
Ko‘proq konservativ shimoliy ispan dialektlari asosan Ispaniyaning shimoliy
yarmini qamrab oladi, bu dialektlar Salamanka, Avila, Madrid, Gvadalaxara, Kuenka,
shimoliy A
lbasete, Toledo va Syudad Realdan o‘tadi. Madrid va La Manchada shimoliy
lahjaga ega bo‘lgan hududlar bo‘lishiga qaramay, ba’zi janubiy xususiyatlar paydo bo‘ladi,
masalan, /s/ ning implosiv holatda ishlatilishini ko‘rishimiz mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
265
Ispan tilining milliy variantlari geografik, ijtimoiy-madaniy, siyosiy va tarixiy
omillar ta’sirida shakllangan va shakllanmoqda. Bundan tashqari, har bir hududning
o‘ziga xos tilining xususiyatlariga lingvistik vaziyat, til ichidagi omillar va aloqa qiluvchi
tillarning o‘zaro ta’siri
ham muhim
rol o‘ynaydi.
Ya’ni ispan tilining har bir variantining leksik korpusi ispan tilida so‘zlashuvchi har
qanday millat lug‘atining ko‘p qismini tashkil etuvchi barqaror iboralar va umumiy ispan
so‘zlari va muayyan milliy jamoa va hududga xos
bo‘lgan so‘z va iboralar to‘plamidir.
Masalan, Lotin Amerikasi milliy variantlarining leksik o‘ziga xosligi uchta nuqta
bilan yaratiladi:
–
hinduizmlar lug‘atiga, ya’ni hindu tillaridan o‘zlashgan so‘zlarni kiritish.
Masalan:
chocolate
,
maiz
,
patata
,
tabaco.
Ispaniya va Lotin Amerikasida bir xil narsa yoki hodisalarga nisbatan ishlatiladigan
so‘zlarda farqlar mavjud.
Misol uchun, Ispaniyada “mashina” so‘zi “coche”, Lotin Amerikasida esa “carro”.
Yana bir misol, “meva” so‘zi Ispaniyada “fruta”, Lotin Amerikasida esa “fruto” so‘zi
orqali ifodalanadi.
Ispan tilida so‘zlashuvchi davlatlardan biri bo‘lgan Argentinaning o‘ziga xos
bo‘lgan dialektlari va lahjalari
mavjud.
Hozirgi vaqtda Argentina turli hududlarida o‘n beshta mahalliy tillarda so‘zlashadi:
Ava-Guarani, Aymara, Chane, Chorote, Chulupi, Guarani, Mapudungun, Mbya Guarani,
Mocovi, Pilaga, Qum (toba), Kecha, Tapiete, Vilela va Wichi tillaridir.
Argentina tillari ham ispan, ham tarixan mahalliy xalqlar tomonidan so‘zlashadigan
avtoxton tillarni yoki uzoq tarixiy davrlar davomida ularni saqlab qolgan yoki ishlatgan
migrantlar va ularning avlodlari jamoalari tomonidan barqaror va avlodlar davomida
so‘zlashadigan ona tili bo‘lmagan tillarni o‘z ichiga oladi.
Hozirda ispan tili asosiy til boʻlib, Argenti
naning deyarli barcha aholisi birinchi
yoki ikkinchi til sifatida tushunadi va gapiradi, 2022-
yilgi aholini roʻyxatga olish
maʼlumotlariga koʻra, bu tilda 45,89 million aholi so‘zlashadi. Bu davlat boshqaruvida
milliy darajada qoʻllaniladigan yagona tildir
. Ispan tili
ya’ni Castillano ustunlik qiladigan
mamlakatlardan Argentina hududiy jihatdan eng katta hududga ega.
Guarani va Kechua tillarida Norte Grandeda milliondan ortiq so‘zlashuvchilar bor.
Guarani tili, ayniqsa, qonun bilan tartibga solinmagan bo‘ls
a-da, 2004-
yilda ta’lim va
hukumat hujjatlari uchun o‘zining rasmiy maqomini e’lon qilgan. O‘z navbatida, Kechua
Santyago del Estero provinsiyasida juda ko‘p so‘zlashuvchilarga ega, u yerda Quichua deb
nomlangan juda tabaqalashtirilgan lahja ishlatiladio‘.
Argentina shimoli-sharqidan, NOA,
Paragvay, Boliviya va Perudan doimiy migratsiya mahsuli bo‘lgan yirik shahar
aglomeratsiyalarining chekkasida Guarani, Kechua va Aymara tillarida so‘zlashuvchilar bor.
Argentinada yeismo eshitishimiz mumkin.
–
“ll” va “y”
tovushlarining
kombinatsiyasi. “Vos” bu erda hamma joyda ishlatiladi va “Lenguaje gaucho” ham tez
-tez
uchratish mumkin. Bu kovboylarning rang-barang lahjasi (gaucho) hisoblanadi.
Argentinaga xos bo‘lgan ayrim idiomalarni va iboralarni ko‘rishimiz mumkin:
“Lindo” so‘zi “chiroyli” yoki
“go‘zal” degan ma’noni anglatadi. U ijobiy his
-
tuyg‘ularni uyg‘otadigan narsalarni, joylarni yoki odamlarni tasvirlash uchun keng
qo‘llaniladi. Masalan, “¡Qué lindo día!” iborasini uchratish mumkin. (Qanday go‘zal kun!)
“Laburar”
–
argentinacha atama bo‘lib, “ishlamoq” degan ma’noni anglatadi.
Bu ishga munosabatni aks ettiruvchi norasmiy ifodadir. Siz Argentinaning ish va mehnat
haqida suhbatlarida bu so‘zni tez
-tez eshitishingiz mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
266
“Morfar”
–
bu ibora “yemoq” yoki “tanovul qilmoq” degan ma’nosini anglatadi.
Bu oziq-
ovqat bilan bog‘liq ko‘plab Argentina iboralardan biridir.
“Tomar el bondi”
–
avtobusga o‘tirmoq iborasi “avtobusga chiqmoq” ma’nosini
bildiradi. Argentinada avtobuslar ommabop jamoat transporti vositasi bo‘l
ib, ibora
avtobusga chiqish va biror joyga borish harakatini tasvirlash uchun ishlatiladi.
“Quilombo”
–
bu “chalkashlik” yoki “tartibsizlik” degan ma’noni anglatadi.
U butunlay tartibsizlik yoki tartibsizlik mavjud bo‘lgan vaziyatni yoki joyni tasvirlash
uchun ishlatilishi mumkin. Bu so‘z, shuningdek, shovqinli va faol harakatlar bo‘lgan
ziyofat yoki joyga nisbatan ham ishlatilishi mumkin.
“Re”
–
bu so‘z yoki sifatni ta’kidlash uchun ishlatiladigan ibora. Misol uchun,
“juda qiziqarli” yoki “o‘ta qiziqarli” degan ma’noni anglatadi. Bu ibora ta’rifga kuch yoki
intensivlik qo‘shadi va Argentinada so‘zlashuv nutqida keng tarqalgan.
Meksikadagi ispan tilining dialektlari Meksika milliy variantidan olingan til
dialektlarining katta to‘plamini o‘z ichiga oladi. Bu dialektlarda lug‘at, grammatika va
talaffuzdagi farqlar mavjud.
Mustamlakachilar tomonidan bu yerga olib kelingan ispan tili mahalliy tillar va
madaniyatlarning xususiyatlarini o‘ziga singdirib, ko‘plab o‘zgarishlarni oldi. Shunday
qilib, Meksikada “tú” o‘rniga “vos” (siz) olmoshini ishlatish odatiy holdir.
Ba’zi mintaqalarda mahalliy tillarning ta’sirini his qilishingiz mumkin: bu yerda
kechua, aztek va boshqa xalqlarning tillaridan kirib kelgan so‘zlar keng qo‘llaniladi.
Meksikada so‘zlashuvchi tillarning ko‘pligi mamlakatni dunyodagi til xilma
-
xilligiga eng boy davlatlardan biriga aylantirdi. 2003-yil 15-
martda e’lon qilingan “Turli
xalqlarning til huquqlari to‘g‘risida”gi umumiy qonunining 4
-
moddasiga ko‘ra,
Meksikaning mahalliy tillari va ispa
n tili tarixiy tabiatiga ko‘ra “milliy tillar” deb e’lon
qilingan, shuning uchun ular butun Meksika hududida bir xil kuchga ega.
Meksika mustaqillikka erishgandan so‘ng, barcha mahalliy xalqlarni ispanlashtirish
zarurati paydo bo‘ldi, chunki til xilma
-xilligi ularni milliy jamiyatga integratsiya qilishda
qiyinchilik
tug‘diradi deb qaraldi. 20
-
asrgacha oʻqitish va boshqaruvning yagona tili ispan
tili edi. Mahalliy tillarda ta’lim berish bo‘yicha birinchi urinishlar avvalo yozishni
o‘rganish va keyin o‘quv ja
rayonini faqat ispan tilida davom ettirishdan iborat edi.
Meksikada bir avloddan ko‘proq vaqt davomida tashkil etilgan jamoalarda
so‘zlashadigan chet tillar orasida: ingliz tili, asosan, Baja Kaliforniya va Chixuaxuada
mormonlar tomonidan so‘zlashadi; Plod
ich, taxminan 70000 mennonit, asosan
Chihuahua va Campeche; Veneto Chipileño, taxminan 7000 ga yaqin aholi so‘zlashadi.
Agar
futbolka so‘zini “kamiseta” deb atasangiz, meksikaliklar tushunishadi, chunki
barcha ispan tilidagi darsliklarda bu so‘z aynan shunday berilgan. Ularning o‘zlari bu
kiyimni “playera” deb atashadi.
Kastiliyada mechero deb aytiladigan so‘zni meksikaliklar encendedor deyishadi.
Garchi ular encendedor so‘zini tushunsalar ham, o‘zlari chisque so‘zidan foydalanishni
afzal ko‘rishadi, mechero so‘zini esa tushunilmaydi.
Dush so‘zini meksikaliklar deyarli hech qachon ducha deb atamaydilar. Ular har
doim regadera deyishadi. Dush uyda bo‘lsa, ducha so‘zi yaxshi tushuniladi. Sohildan
duchani qidirsangiz sizga ahmoqdek qarashadi. Plyajda
–
albatta regadera deyiladi.
Kvartira so‘zini siz “piso” yoki “apartamento” so‘zi orqali ishlata olmaysiz. Kvartira,
albatta, “departamento” (depto yoki (el) depa deb qisqartirilgan) shaklida ishlatiladi.
Xona demoqchi bo‘lsangiz “recamara” bo‘ladi, va “habitación”
so‘zini
meksikaliklar
tushunishadi ammo “cuarto”
so‘zini meksikaliklar tushunmaydilar.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
267
Basseyin so‘zi bu yerda hech qachon piscina shaklida ishlatilmaydi bu so‘z albarca
“alberca” so‘zi yordamida qo‘llaniladi.
Haydovchilik guvohnomasi
–
carné de conducir
(haydovchilik guvohnomasi) bu
yerda, albatta, licensia de manejo.
Sug‘urta hech qachon seguro emas, balki
protección,
conducir o‘rniga –
manejar so‘zi qo‘llaniladi.
“O‘zib ketish” so‘zini darslik va kitoblarda ko‘rgandek adelantar emas, balki
“rebasar”
shaklida uchratish mumkin.
Meksikaning deyarli hamma joyida bodegalar bor. Ammo bu so‘zni meksikaliklar
ispanlar kabi vino yerto‘lasini emas, balki ombor do‘konini nazarda tutadilar.
Meksikaliklarning “con permiso” degan asosiy muloyim iborasi ham bor. Vaz
iyatga
qarab, ularda perdón (kechirasiz) va por favor (iltimos!), permítame pasar (menga
o‘tishga ruxsat bering) va hasta luego (tez orada ko‘rishguncha)
kabi ma’nolari mavjud.
Ispan tilidagi dialektlarda uchraydigan ayrim so‘zlarning so‘zlashuv nutqidagi
farqlarini keltirib o‘tamiz.
O‘zbek tilda
Ispaniya
Meksika
Argentina
kartoshka
patata
papa
papa
shaftoli
meloco
tón
durazno
durazno
banan (mevasi)
platano
platano
banana
qulubnay
fresa
fresa
frutilla
yeryong‘oq
cacahuete
cacahuate
maní
yashil no‘
xot
judía verde
ejote
chaucha
pop corn
palomitas
palomitas
pururu
avocado
aguacate
aguacate
palta
chupa-chups
chupa-chups
paleta
chupetín
XULOSA
Ko‘plab tillardagi dialektlarda uchraganidek ispan tili dialektlarida ham so‘zlarning
o‘ziga xos
xususiyatlari mavjud. Kastil tili va uning Lotin Amerika milliy variantlarida
ishlatiladigan so‘zlarning leksik va semantik xususiyatlarini, so‘zlashuvdagi o‘rnini, ular
orasidagi farqlarni o‘rganish va o‘zbek tili shevalari va lahjalari bilan qiyoslash mu
him
ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Toʻychiboyev. B,Hasanov B. “Oʻzbek dialektologiyasi” –
Qodiriy nomidagi xalq
merosi nashriyoti. 2004-yil.
2.
Reshetov V, Abdurahmonov Sh. Oʻzbek dialektologiyasi. “Oʻqituvchi” nashri.
Toshkent. 1978.
3.
Виноградов В.С. “Лексикология испанского языка” –
М., 2010.
4.
Жирмунский В.М. “Национальный язык и социальные диалекты”
M., 2014.
5.
Степанов Г. В. “Испанский язык в странах Латинской Америки” –
М., 1963.
