Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The linguoconcept of "life and death" in Isajon Sultan
’
s
historical novels
Rasuljon TOJIMATOV
1
, Muslima GANIEVA
2
University of Business and Science
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article analyzes the linguistic, semantic, phraseological,
and
cultural aspects of the concepts of “life” and “death.”
Through conceptual analysis, the paper explores the expression
of these notions in different languages (particularly Uzbek and
other Turkic languages), associated idioms, proverbs, and their
metaphorical usage in literary texts. The study highlights how
the concepts of “life” and “death” are reflected in human
consciousness and national culture, as well as their linguistic
semantic fields and philosophical-comparative interpretations.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
/S
-pp240-246
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
concept,
linguoconcept,
metaphor,
conventional metaphors,
personification,
synesthetic metaphors,
life,
death,
semantics,
phraseology.
Isajon Sulton tarixiy romanlarida “hayot va oʻlim”
lingvokonsepti
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Konsept,
lingvokonsept,
metafora,
odatiy metaforalar,
jonlantirish,
sinestetik metaforalar,
hayot,
oʻlim,
semantika,
frazeologiya.
Bu maqolada “hayot” va “oʻlim” tushunchalarining lingvistik,
semantik, frazeologik va madaniy jihatlari tahlil qilinadi.
Konseptual tahlil orqali bu atamalarning turli tillarda (ayniqsa,
oʻzbek va boshqa turkiy tillarda) ifodalanishi, ularga bogʻlangan
idiomalar, maqollar, badiiy matnlardagi metaforik ishlatilishlar
koʻrib chiqiladi. Maqolada “hayot” va “oʻlim”ning inson ongi va
milliy madaniyatdagi aks etishi, ularning lingvistik maʼno
maydonlari hamda falsafiy-qiyosiy talqinlari yoritilgan.
1
PhD, Acting Associate Professor, University of Business and Science.
2
Student, University of Business and Science.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
241
Лингвоконцепт
«жизнь и смерть» в исторических
романах Исажона Султана
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
концепт,
лингвоконцепт,
метафора,
обыденные метафоры,
олицетворение,
синестетические
метафоры,
жизнь,
смерть,
семантика,
фразеология.
В данной статье рассматриваются лингвистические,
семантические, фразеологические и культурные аспекты
понятий «жизнь» и «смерть». Через концептуальный
анализ исследуются способы выражения этих понятий
в различных языках (особенно в узбекском и других
тюркских языках), связанные с ними идиомы, пословицы, а
также метафорическое употребление в художественных
текстах. В статье освещаются отражение понятий «жизнь»
и «смерть» в человеческом сознании и национальной
культуре, их лингвистические смысловые поля и
философско
-
сравнительная интерпретация.
KIRISH
1928-yilda S.Askoldov tomonidan
“Konsept va soʻz” maqolasida ilk bor ilmiy
iste
’
molga kiritilgan, XX asrning 90-
yillaridan boshlab fanda keng qoʻllanayotgan konsept
termini bugungi tilshunoslikda ham markaziy tushunchalardan biri boʻlib qolmoqda.
Dunyo tilshunosligida konsept tushunchasiga turlicha yondashuvlar mavjud.
Jumladan, S. Askoldov konseptlar vositasida turli millat vakillari muloqotga kirishadi,
shunga koʻra konseptlarni yaratish va qabul qilish ikki tomonlama kommunikativ jarayon
hisoblanadi, deya ta
’
kidlasa, Y.S. Stepanov konseptning mental jihatlarini ochishga
harakat qil
gan. Olim konseptni lingvomadaniyatshunoslik nuqtai nazaridan koʻrib
chiqadi: “Konsept − bu inson ongidagi madaniyat yigʻindisi; insonning mental dunyosiga
madaniyat tarzida kirgan narsa; madaniyat boyliklarining ijodkori” sifatida baholaydi.
Bulenvile fik
richa esa, aql bilan shakllangan barcha konseptlar gʻoyadir. Olimning
nazarida, konsept
–
oʻsha jamiyatning ideologiyasidir. Bu jihatdan konsept nafaqat
madaniyatshunoslik, balki falsafa fanining ham oʻrganish obyekti sifatida maydonga
chiqadi.
Demak, shundan kelib chiqib aytishimiz mumkin-ki, har qanday obyekt konsept
boʻla olmaydi. Konseptga Shvedova quyidagicha ta’rif beradi: “Konsept –
tushuncha
ortida ijtimoiy yoki subyektiv tarzda aniqlanuvchi, kishilar umrining muhim ruhiy-aqliy
qirralarini akslantiruvchi oʻz tarixiy ildizi va oʻtmishiga ega boʻlgan, xalq va millatlarning
umumiy tajribasini ifodalovchi mazmundir
”.
Konsept terminiga oʻzbek tilshunoslaridan N.
Mahmudov, Sh. Safarov hamda
A.
Mamatovlar tomonidan ham izohlar berilgan. Bizningcha ham, konsept koʻp jihatli,
koʻp qatlamli mental tuzilma –
strukturadir. U ayni paytda ruhiy semantikasi
kognitivlashgan va
lingvomadaniy omil hamda sabablar orqali namoyon boʻla oladigan
jihat, tarz va jarayondir.
Badiiy konsept va haqqon
iy hayotning bilish konsepti oʻrtasida yana bir muhim
farq bor. Ilmiy izlanuvchilar his-
tuygʻu, xohish va istak, umuman, ilm konseptiga bee’
tibor
holda qaraydilar. Vaholanki, badiiy konsept tuygʻularga ham, ilmga ham bir xil
muvozanat bilan qaraydi, uni teng holda tutib ish koʻradi. Tushunchalar, gʻoyalar, aslida,
his-
tuygʻular, istak va xohishlarni ifodalay oladigan yuqori, undan
-da oliy belgilarini ham
ifodalash kuchiga egadir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
242
Ma
’lum boʻladi
-ki, konsept badiiyatda azaldan ma
’lum boʻlgan birgina tushunchani
hislar va estetik kuch orqali yangidan qayta dunyoga keltirishga erisha oladigan, bunga
qodir boʻlgan shuur
-idrok tushunchalarini shakllantirib ifodalaydi. Badiiy konsept
tuzilishida umumiy va individual mazmuniy ma
’
nolarni, ya
’
niki, emotsionallikni
baholovchi salbiy, ijobiy va boʻyoqdorlik holatlarini
ajratib koʻrsata oladi va bu uning
oʻziga xos ifoda yoʻli boʻladi.
Konsept atamasini kognitiv tilshunoslik nuqtai nazardan juda k
o‘
p tilshunos
olimlar, jumladan, D. Lakoff, R. Langaker, M. Jonson, Ch. Filmor, S. Kubryakova,
A.P. Babushkin, J.R. Anderson, P. Zekendorf, S. Shifer kabi olimlar
o‘
rgangan b
o‘
lsa;
psixolingvistikada
A.A. Leontev,
A.A. Zalevskaya;
lingvomada-niyatshunoslikda
Y.S. Stepanov, N.D. Arutyonova, V.I. Karasik, V.V. Vorobyov, V.V. Kolesov, S.X. Lyapin va
boshqa olimlar tadqiq etganlar.
Bugungi
o‘
zbek tilshunosligida eng k
o‘
p tadqiq etilayotgan antropotsentrik
y
o‘
nalishdagi sohalardan biri lingvomadaniyatshunoslik va kognitiv tilshunoslik sohalari
ekanligi shubhasiz. Konsept ana shu ikki muhim tarmoqdan
o‘
sib chiqqan ilmiy atama
b
o‘
lib, uning milliy-mental tabiatga egaligi, inson tafakkuri hosilasi
o‘
laroq tatbiq qilinishi
bu ikkala fan sohasining ham umumkesishuv nuqtalari b
o‘
lib xizmat qiladi. Konsept
istelohi bugungi zamonaviy tilshunoslikdagi yangi y
o‘
nalishlarining asosini tashkil qiladi.
Antropotsentrik paradigma asosida shakllanayotgan lingvomadaniyatshunoslik, kognitiv
tilshunoslik, etnolingvistika fanlarida alohida mavqeda
o‘rin tutadi. “Konsept” atamasi
nafaqat tilshunoslikning, balki adabiyotshunoslik, falsafa, estetika fanlarining ham
o‘
rganish obyektlaridan biri sanaladi.
XX asrning 80-yillaridan boshlab konsept tushunchasi ongimizda aks etadigan
jarayonlarni ifodalovchi birlik sifatida q
o‘
llana boshladi.
Kognitiv tilshunoslikda konsept insonning bilimi va tajribasini, milliy-mental
lisoniy ongini, butun olam manzarasini, miyaning konseptual va til tizimini, ruhiy-
psixologik holatini ifodalovchi vosita sifatida
o‘
rganiladi.
Ingliz lu
g‘
atida konsept qolipga, stereotipga, umumqabul qilingan fikr, nuqtai
nazarga yaqin turadi.
Mohiyat va dalillar konsept ma
’
nosiga monand b
o‘
lib, dunyo haqidagi
ma
’
lumotlarning boshqa bir ma
’
lumotlar bilan moslashgan shakli, tasavvur qilingan
bilimlar tizimlanishidir.
Yuqoridagi izohlardan k
o‘
rinib turibdiki, konsept haqida tilshunoslikda yagona
ta
’
rif keltirilmagan. Natijada, fanda konseptni tushunishda uchta asosiy yondashuv
kuzatildi: lingvistik, kognitiv, madaniyatshunoslik nuqtai nazardan yondashuv.
A.M. Nadyojkin konsept haqidagi ilmiy talqinlarda juda ham mavhumlik, har xillik
mavjudligini k
o‘
rsatib
o‘
tadi, konsept nazariyasi metodologik jihatdan jiddiy tadqiq
etishga muhtoj ekanligini aytadi.
Kognitiv tilshunoslik va pragmatika muammolari bilan jiddiy shu
g‘
ullangan
o‘
zbek
tilshunosi prof. Sh. Safarov ham negadir konsept haqida gapirar ekan, uning
lingvomadaniy va etnomilliy jihatlariga yetarli e
’
tibor bermaydi.
T
o‘g‘
ri, konsept tafakkurga oid, mazmuniy, mental tushuncha, lekin uni milliy-
madaniy unsurdan tamoman xoli b
o‘
lgan hodisa sifatida qarash anchayin munozaralidir.
Bu masala tadqiqiga ba
g‘
ishlangan bir qator asarlar yaratgan S.G. Vorkachev hatto
“lingvokonseptni
ng yetakchi farqlovchi belgisi uning etnomadaniy belgili b
o‘lishi”
ekanligini ta
’
kidlaydi. Taniqli tilshunos olim Nizomiddin Mahmudov
o‘zining “Tilning
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
243
mukammal tadqiqi y
o‘llarini izlab…” nomli maqolasida konseptga rus tilshunosligida
berilgan k
o‘
pdan-k
o‘
p ta
’
riflar orasida V.A. Maslova tomonidan ilgari surilgan ta
’
rif
haqiqatni aniqroq aks ettiradi, deya e
’
tirof etgan.
Uningcha, konsept, “bu –
lingvomadaniy
o‘
ziga xoslik qayd etilgan va muayyan
etnomadaniyat egalarini u yoki bu tarzda tavsiflovchi semantik
tuzilmadir”.
Yana bir tilshunos olim N.E. Krasavskiy esa konseptni quyidagicha tasniflaydi:
Struktur-semantik konsept
–
leksik, frazeologik konseptlar; diskursiv konsept
–
ilmiy, badiiy va kundalik konseptlar, ya
’
ni oddiy konseptlar; ijtimoiy konsept
–
universal,
etnik, individual va guruhli konseptlar.
Bundan tashqari, rus tilshunosi L.V. Adonina konsept istelohiga oid maqolasida
termin haqida taniqli tilshunoslar tomonidan qayd etilgan 12 ta ta
’
rifini keltirib, tahlilga
tortadi. Uning ma
’
lumotlariga k
o‘
ra, konsept termini
o‘
n ikkita fikrlar mazmunini qamrab
olgan bandlar b
o‘
yicha ilmiy-nazariy jihatdan tasnif qilingan. Konsept termining, olim
fikricha, standartlashishiga k
o‘
ra universal, etnik, guruhga oid konseptlar, shaxsiy
konseptlarga; q
o‘
llanilishiga k
o‘
ra ilmiy, badiiy, maishiy konseptlarga; ifodalanishiga
k
o‘
ra leksik-frazeologik, grammatik, sintaktik va matniy konseptlarga, ulardan tashqari,
yana bir necha guruh k
o‘
rinishlarga b
o‘
linishiga guvoh b
o‘
lamiz.
Konsept terminiga
o‘
zbek tilshunoslaridan N. Mahmudov, Sh. Safarov hamda
A. Mamatovlar tomonidan ham izohlar berilgan. Bizningcha ham, konsept k
o‘
p jihatli,
k
o‘
p qatlamli mental tuzilma
–
strukturadir. U ayni paytda ruhiy semantikasi
kognitivlashgan va lingvomadaniy omil hamda sabablar orqali namoyon b
o‘
la oladigan
jihat, tarz va jarayondir.
Oʻzbekiston xalq
yozuvchisi
Isajon Sulton oʻzbek adabiyotining taniqli vakili boʻlib,
uning tarixiy romanlarida inson hayotining asosiy qarama-qarshiliklari sifatida namoyon
boʻladi va ular orqali insoniyatning mavjudligi, maʼnosi va qadriyatlari chuqur tadqiq
qilinadi.
Zamonaviy
o‘
zbek adabiyotining zabardast vakili Isajon Sulton romanlaridagi
ayrim badiiy tasvir vositalarining lisoniy xususiyatlarini tahlil qilish orqali bu
ijodkorlarning til imkoniyatlaridan qay tarzda foydalanish mahoratini
o‘
rganish hamda
muayyan til birliklarining nutq individualligini ta
’
minlashdagi ahamiyatini belgilash
oldimizga q
o‘
ygan maqsadning biridir.
Badiiy ifoda, voqelikdagi poetik k
o‘
chimlarning lisoniy tabiatiga b
o‘
gliq holda,
metafora, metonimiya, sinekdoha va kinoyaning badiiy-estetik va semantik mohiyati,
ularning grammatik va stilistik xususiyatlari har bir ijodkorda turlicha individual tarzda
ifodalanadi. Shuning uchun ham s
o‘
z san
’
atkoriga nima mavzu haqida yozish emas, uni
qay y
o‘
sinda tasvirlash muhimroq sanaladi badiiyatda.
Isajon Sultonning Alisher Navoiy romanida
“Gʻaroyibu
-s-
sigar”
nomli boʻlimida
“hayot” va “oʻlim” konseptlari tilning badiiy vositalari orqali ifodalanadi. Bu konseptlar
faqatgina biologik jaray
onlar emas, balki madaniy, ijtimoiy va falsafiy maʼnolarni ham oʻz
ichiga oladi. Hayot insonning mavjudligi, uning orzu-
umidlari, kurashlari va gʻalabalari
bilan bogʻliq.
Qahramonlarning kurashi va ularning yutuqlari hayotning maʼnosini
koʻrsatadi.
Tarixiy voqealarda xalqning ozodlik uchun kurashi hayotning abadiyligini
ramziy qiladi.
Romanda hayot koʻpincha
yangilanish, umid
va maʼno izlash ramzi
sifatida tasvirlanadi.
Til jihatidan hayot haqida soʻzlar yorqin, ijodiy va ilhomlantiruvchi
soʻzlar orqali ifo
dalanadi. Misol uchun,
“nur”,
“tiklanish”, “umid”
kabi soʻzlar tez
-tez
ishlatiladi. Masalan:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
244
Har qayon boqsam koʻzimgʻa ul quyoshdin
nur
erur,
Har sori qilsam nazar ul oy manga manzur erur.
(
Isajon Sultonning Alisher Navoiy romanida
“Gʻaroyibu
-s-
sigar”
)
Oʻlim inson hayotining tugashi, lekin shu bilan birga u yangi maʼnolarni ham
anglatishi,
oʻlim koʻpincha qahramonlarning qurbonligi, fidoyiligi yoki tarixiy
voqealarning ogʻirligini koʻrsatish uchun ishlatiladi.
Oʻlim haqida soʻzlar koʻpincha fojiali,
ogʻir va chuqur maʼnoli soʻzlar bilan ifodalanadi. Misol uchun
,
“zulmat”, “qaygʻu”, “vafot”
kabi atamalar ishlatiladi.
Romanda
“hayot” va “oʻlim” konseptlarini tasvirlashda quyidagi badiiy
til
vositalardan foydalanadi:
Tasvirlash:
Qahramonlarning ichki kechinmalari va tashqi
dunyosi batafsil tasvirlanadi. Masalan:
Asar muqaddimasidayoq berilgan bahor tasviri
oʻquvchini Hirot yaqinidagi Hirirud daryosi boʻylariga, tirik tabiat bagʻriga yetaklaydi:
“Ulugʻ changlanish jarayoni shunday
yuz bergach, har biri oʻzining gullarini ochib yuboradi.
Tikan koʻk tigʻiz gul ochib, Tangriga hamdu sano aytadi. Ajriq koʻkish, taram
-taram shokila
boʻlib gullaydi. Kurmak uzun bosh chiqaradi. Momoqaymoq ukparini sochadi. Pechakday
bezori ham chirmovugʻini uzunasiga tashlab, har boʻgʻimida bittadan oq
-sariq dastorli
maddoh paydo qilib qoʻyadi. Beda esa unday maddohlarni gʻujlab tizadi. Bularning bari ifor
taratadi, u ifor ham chechak ibodatidir. U onda giyoh oʻzining umridan, mavjudligidan rozi
boʻladi, s
hu damlarga etgani uchun yaratganga maqtovlar aytadi, hayratlar-u zavqlarni
koʻrsatgani uchun “
Axir, mavjud emas edim-ku? Meni bor aylading, yaratganingga shukr
”
deydi. Umr qanday ajoyib, hayot qanchalar shodmon! Ular qanchalar zoʻr shavq ichida
ekanligini birov bilsaydi!
”
Ramzlar sifatida
“Hayot va oʻlim”
ramziy maʼnolarda ifodalanadi (masalan,
hayot
–
daraxt,
oʻlim –
qish
).
Hayot
”
va
“oʻlim”
konseptlari til tizimida qarama-qarshilik
(antiteza) sifatida namoyon boʻlishi.
Ushbu tushunchalarga oid frazeologik birliklar milliy
dunyoqarashni aks ettirishi (masalan:
“
Hayot
–
chiroq, oʻlim –
qorongʻu”
).
Badiiy
matnlarda (folklorda, sheʼriyatda) konseptlarning ramziy maʼnolari (hayot –
yorugʻlik,
oʻlim –
soya).
Nutqimizda eng keng tarqalgan va k
o‘
p q
o‘
llaniladigan ma
’
no k
o‘
chish usuli
metaforadir. Metafora narsa yoki tushunchalar o
‘
rtasidagi
o‘
xshashlik asosida nom
(s
o‘
z)ning k
o‘
chishidir. Metafora (
yunoncha metaphora- k
o‘
chirish
) bir predmet nomining
boshqa predmet nomiga ular
o‘
rtasidagi ma`lum
o‘
xshashlik asosida k
o‘
chishidir.
Masalan: Ilm ch
o‘
qqisi.
Metaforalarning odatiy, sinestetik metaforalar va jonlantirish tarzida
tilshunoslikda farqlanadigan barcha turlari badiiy matnda ijodkor mahorati bilan
o‘
ziga
xos tarzda yaratiladi va kuchli darajada poetik aktuallashadi, badiiy mazmunning
ifodalanishida faol ishtirok etadi.
Badiiyat ilmiga doir adabiyotlarda metaforalar mazmuniy jihatdan uch guruhga
ajratiladi:
1) odatiy metaforalar;
2) jonlantirish;
3) sinestetik metaforalar.
Odatiy metaforalar
Ba
’
zi metafora shunchalik keng tarqalgan-ki, ular hatto
metafora ekanliklarini ham k
o‘
ra olmaymiz. Masalan, hayotning taniqli metaforasini
sayohat qilib oling. Uni reklama shiorlarida topamiz: “Hayot
–
bu sayohat, yaxshi
sayohat”, “Safar hech qachon to‘
xt
amaydi”.
Umr qanday ajoyib, hayot qanchalar
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
245
shodmon. Hayot tarannum, tiriklik shodligidir bahor. Parvardigorim! uni
quvvatlantirding, ip tomirlari tuproq bagʻridan ne’matlarningni soʻrib oldi. Hayot suvi
bagʻrida zilol boʻlib yugurdi, koʻkka boʻy choʻzdi.
Tabiat jonlangan, chappar urgan, quvvai
tabiiya borliq bagʻrini gul
-u gulshanga burkab anvoyi tuslar ila bezab yuboribdi.
Jonlantirish
–
badiiy nutqda obrazlilik baxsh etuvchi muhim vositalardan biridir.
Jonlantirish odamlarga xos b
o‘
lgan xislatlarini jonsiz predmetlar, tabiat hodisalari,
hayvonot, parranda, qush kabilarga k
o‘
chirish orqali paydo b
o‘
ladigan tasvir usulidir.
Tozalangan taraf esa botayotgan quyosh yo
g‘
dulari bilan nafis yorishib, sariq-qizil
tusda yalli
g‘
landi. Quyosh chiqib, yo
g‘
dusi tevarakni zarga b
o‘
yaganida Mir
G‘
iyosiddinbek saroyga otlandi. Misol uchun
“
Hayot unga kuldi, lekin tez orada yuzini
burdi.
” Bu yerda hayot inson kabi tasvirlangan. “
Oʻlim uning yoniga jim turardi, uning
nafasini his qilardi.
” Bu yerda oʻlim inson sifatida tasvirlangan, u yaqin turib, kuzatishi
mumkin.
“Hayot –
bu safar.”
Bu metaforada hayot yoʻl, sayohat bilan solishtirilgan, unda
turli toʻsiqlar, manzillar va tajribalar mavjud. “
Oʻlim –
bu abadiy tun.
” Bu yerda oʻlim
tunda b
oʻlgani kabi qorongʻu tasvirlangan.
Sinestetik metafora
–
bu turli sezgi organlari (koʻrish, eshitish, hid bilish, tatish va
his qilish) orqali olingan sezgilarini aralashtirib, yangi va kuchli tasavvurlar yaratishdir.
Bu metafora turi orqali hayot va oʻli
m kabi murakkab tushunchalarni yanada rang-barang
va chuqurroq ifodalash mumkin. Sinestetik metafora insonning hissiyotlarini uygʻotadi va
tasavvur qobiliyatini kuchaytiradi.
Hayot
–
bu yangi pishgan nonning xushboʻy hidi.
Bu metaforada hayot yangi
boshlanish, yangilik va toʻyimlilikni anglatadi. Nonning xushboʻy hidi
hayotning yoqimli
va maʼnaviy jihatlarini ifodalaydi.
Hayot
–
bu qoʻshiqning ohangi, u baʼzan baland, baʼzan
past.
Bu yerda hayot musiqaga oʻxshatilgan, uning baland
-past tovushlari hayotdagi
quvonch va
qaygʻularni ifodalaydi.
Hayot
–
bu quyosh nuri, u terining ustida issiq va
yoqimli seziladi. Bu metaforada hayot quyosh nuri bilan solishtirilgan, u insonni iliq va
quvontiradi.
Oʻlim –
bu sovuq, tiniq muzning shaffofligi
.
Bu metaforada
oʻlim sovuqlik
va
shaffoflik bilan ifodalangan, u tushunarli, lekin qattiq va befarq.
Oʻlim
–
bu tunning
jimjitligi, u hamma narsani qoplagan.
Bu yerda oʻlim tunning jimjitligi bilan solishtirilgan,
u hamma narsani qamrab oladi va hech narsa eshitilmaydi.
Oʻlim –
bu yonayotgan
shamning oxirgi miltigʻi, u asta
-
sekin yoʻqoladi.
Bu metaforada oʻlim shamning oxirgi
miltigʻi bilan tasvirlangan, u asta
-sekin
yoʻqoladi va nihoyatda nozik.
XULOSA
Isajon Sultonning tarixiy romanlarida “hayot” va “oʻlim” konseptlari gʻayrioddiy
holatlar (“Gʻaroyibu
-s-
sigar”) orqali chuqur falsafiy va lingvistik talqinlarda ifodalanadi.
Bu konseptlar orqali muallif oʻquvchilarga hayotning maʼnosi, qadriyatlari va
insoniyatning abadiy kurashini yetkazishga intiladi. Tilning badiiy vositalari yordamida
bu konseptlar romanlarda jonli, taʼsirchan va hayratlanarli tarzda ifodalanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Isajon Sultonning “Alisher Navoiy” romani “Adabiyot” 2021
-yil.
2.
Аскольдов С.А. Концепт и слово / Русская словесность. От теории
словесности к структуре текста. –Москва: Академия, 1997.
3.
Сайидраҳимова Н., Қобулова У. Лингвокультурология –
тилшуносликнинг
алоҳида соҳаси // Ўзбек тили ва адабиёти, 2015. –
№4. –
Б.87
-91.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2025) / ISSN 2181-3701
246
4.
Шведова Н.Ю. Избранные работи. –
М, 2005.
5.
Йўлдошев М. Чўлпон сўзининг сирлари. –
Тошкент: Маънавият, 2002. –
Б. 73.
6.
Усманова Ш. Лингвокультурология. –
Тошкент, 2014. –
Б.43.
7.
http://elibrary.ru/item.asp?id=41692356: Ценностно
-
смысловое пространство
художественного текста: лингвокогнитивное измерение.
8.
http://elibra
ry.ru/item.asp?id=41692356: Ценностно
-
смысловое пространство
художественного текста: лингвокогнитивное измерение.
9.
Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. –
Жиззах: Сангзор, 2006. –
Б.17
-18.
10.
Воркачев С.Г. Лингвоконцептология и межкультурная коммуникация:
истоки и цели // Филологические науки, 2005. –
№4. –
С.76.
11.
Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб // Ўзбек тили
ва адабиёти, 2012. –
№5. –
Б.3
-16.
12.
Маслова В.А. Когнитивная лингвистика. –
Минск: Тетра Системс, 2008. –
С.50.
13.
Красавский Н.А. Эмоциональный концепты в немецкой и русской
лингвокультурах: Монография. –
Волгаград: Перемена, 2001. –
495 с.
/http://elibrary.ru/item.asp?id=41692356:
Ценностно
-
смысловое
пространство
художественного текста: лингвокогнитивное измерение/ http://elibrary.ru/
item.asp
?id=41692356: Ценностно
-
смысловое пространство художественного
текста: лингвокогнитивное измерение/
14.
Adonina L.V. Methodological assistance of L.F. Miroshnichenko‘s scientific
school for language and literature teachers.
в
журнале
Paradigmata poznani,
издательство
Vedecko vydavatelske centrum Sociosfera-CZ s.r.o. (
Прага
,
Чехия), № 2,
2014; Principles of teaching foreign literature in Ukrainian schools the first stage of
formation (1991-1995)
в
журнале
Science and Education f New Limension Hedagogy
and Psych
ology, № Vol.3, с
. 7-10. 2013
15.
Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. –
Жиззах: Сангзор, 2006; Маматов
А.Е. Тилга когнитив ёндашувнинг моҳияти нимада? / Ўзбек тилшунослигининг
долзарб муаммолари (проф. А.Нурмонов таваллудининг 70 йиллигига баg‘ишлаб
ўтказилаётган
илмий
-
амалий анжуман материаллари. –
Андижон, 2012. –
Б.212;
Маҳмудов Н.Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб...
\\
Ўзбек тили ва
адабиёти. –
Тошкент, 2012. –№ 5. –
Б.3
-16.
