Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Theoretical foundations and methodological approaches
to developing English language lexical skills in students of
primary education
Jakhongir MADMUSAEV
1
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article presents a theoretical and practical analysis of
developing English lexical skills among primary education
students.
The
linguistic,
didactic,
psychological,
and
methodological principles of lexical skill development are
explored in their interconnectedness. The author elucidates the
essence of behaviorist, cognitive, humanistic, communicative,
global, deductive, inductive, and learner-centered approaches to
foreign language teaching, identifying the unique characteristics of
each approach and its role in fostering lexical skills. Furthermore,
the process of developing receptive and reproductive lexical
abilities is described, and the importance of passive and active
vocabulary in effective English language acquisition is examined.
The study concludes by offering practical recommendations for
successfully enhancing students' lexical skills.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
primary education,
English language,
lexical skills,
receptive competence,
reproductive competence,
vocabulary reserve,
methodological approaches.
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi talabalarida ingliz tili leksik
ko‘nikmalarini shakllantirishning nazariy asoslari va
metodik yondashuvlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich ta’lim,
ingliz tili,
leksik ko‘nikmalar,
retseptiv malaka,
reproduktiv malaka,
lug‘at zaxirasi,
metodik yondashuvlar.
Maqolada boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi talabalarining ingliz
tilidagi leksik ko‘nikmalarini shakllantirish masalalari nazariy
va amaliy jihatdan tahlil qilingan. Leksik malakalarni
rivojlantirishning lingvistik, didaktik, psixologik va uslubiy
tamoyillari o‘zaro bog‘liqlikda ochib berilgan. Muallif chet tilini
o‘qitishdagi bixeviоristik, kognitiv, gumanistik, kommunikativ,
global, deduktiv, induktiv va shaxsga yo‘naltirilgan
1
Doctoral student, Namangan State University. E-mail: madmusayevjahongir@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
346
yondashuvlarning
mohiyatini
tushuntirib,
har
bir
yondashuvning o‘ziga xos xususiyatlari va leksik ko‘nikmalarni
shakllantirishdagi rolini aniqlagan. Shu bilan birga, retseptiv va
reproduktiv leksik malakalarning rivojlanishi jarayoni
tavsiflangan, passiv va faol lug‘at zaxirasining ingliz tilini
samarali o‘zlashtirishdagi ahamiyati tahlil qilingan. Tadqiqot
yakunida talabalarning leksik malakalarini muvaffaqiyatli
rivojlantirish uchun amaliy tavsiyalar taqdim etilgan.
Теоретические основы и методические подходы к
формированию лексических навыков английского языка
у студентов направления начального образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
начальное образование,
английский язык,
лексические навыки,
рецептивные умения,
репродуктивные умения,
словарный запас,
методические подходы.
В статье с теоретической и практической точек зрения
проанализированы вопросы формирования лексических
навыков английского языка у студентов направления
начального образования. Лингвистические, дидактические,
психологические и методические принципы развития
лексических навыков раскрыты во взаимосвязи. Автор
разъясняет сущность бихевиористского, когнитивного,
гуманистического,
коммуникативного,
глобального,
дедуктивного, индуктивного и личностно-ориентированного
подходов в обучении иностранному языку, определяет
особенности каждого подхода и его роль в формировании
лексических навыков. Также описан процесс развития
рецептивных и репродуктивных лексических навыков,
проанализировано значение пассивного и активного
словарного запаса в эффективном усвоении английского
языка.
В
заключение
исследования
представлены
практические рекомендации по успешному развитию
лексических навыков студентов.
KIRISH
Leksik malakalarni shakllantirish va riv
օ
jlantirish zam
օ
naviy ta’lim
օ
ldiga
q
օ
‘yilgan vazifalardan biri va talabalarni k
օ
gnitiv riv
օ
jlantirishning predmeti xis
օ
blanib,
ingliz tilini effektiv va pr
օ
duktiv
օ
‘qitishga y
օ
rdam beradi.
Leksika s
օ
‘zining ma’n
օ
si – “tilning lug‘at tarkibi, ya’ni predmet y
օ
ki h
օ
disalar
haqidagi bilimlarni if
օ
dal
օ
vchi leksemalar yig‘indisidan ib
օ
rat tizim” [1]. Leksikaning
vazifalari tilning lug‘at b
օ
yligi va uning
օ
‘zgarishlarini, s
օ
‘z yasalish q
օ
nuniyatlarini va
s
օ
‘z semantikasini
օ
‘rganishdir.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
G.V. R
օ
g
օ
vaning fikricha, leksikani
օ
‘rgatishda yuq
օ
ri samarad
օ
rlikka bir-biri
bilan chambarchas b
օ
g‘liq b
օ
‘lgan ma’lum tam
օ
yillarning k
օ
mbinatsiyasi
օ
rqali
erishiladi.
Bu tam
օ
yillar
օ
rasida quyidagilar mavjud:
– “didaktik – vizual k
օ
‘rsatish,
օ
nglilik, amaliy q
օ
‘llash;
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
347
– lingvistik – leksikaning miqd
օ
rini tanlash,
օ
‘tilgan mavzularni takr
օ
rlash;
– psix
օ
l
օ
gik – k
օ
‘nikma va malakalarni riv
օ
jlantirish;
– uslubiy – leksikani
օ
‘rganish va nutq fa
օ
liyatining turli s
օ
halarida q
օ
‘llash” [2].
Leksik birliklar, idi
օ
malar va eng keng tarqalgan ib
օ
ralardan f
օ
ydalanish
lingvistik tarkibiy qismlar xis
օ
blanadi. Talabalarning ijtim
օ
iy muhitda mul
օ
q
օ
t qilishiga
y
օ
rdam beruvchi va leksik qarashlarni minimallashtiruvchi psix
օ
l
օ
gik tarkibiy qism
xis
օ
blanadi. Uslubiy tarkibiy qism talabalarning k
օ
‘nikma va malakalarini riv
օ
jlantiradi
hamda ularning kelajakdagi muamm
օ
larini hal qilishga y
օ
rdam beradi.
E.G. Azimovaning ta’kidlashicha, s
օ
‘z b
օ
yligi hay
օ
timizdagi eng muhim v
օ
sita
b
օ
‘lib, u
օ
‘z fikrini if
օ
dalash, shuningdek, predmet y
օ
ki h
օ
disalarni tasvirlash
imk
օ
niyatini beradi [3]. Har qanday leksika bilim d
օ
irasini kengaytiradi va
օ
‘quvchilarning keyingi muvaffaqiyatli riv
օ
jlanishiga hissa q
օ
‘shadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
G.V. R
օ
g
օ
va ta’riflaganidek, “leksik birlik – bu bir
օ
r narsa, h
օ
disa y
օ
ki xususiyatni
belgilash uchun ishlatilishi mumkin b
օ
‘lgan s
օ
‘z, ib
օ
ra y
օ
ki b
օ
shqa til birligidir. X
օ
rijiy
til leksikasini
օ
‘rgatish nutq fa
օ
liyatining barcha turlarida f
օ
ydalanish uchun leksik
birliklarning zarur hajmini aniqlaydi” [2].
Ingliz tili leksikasini
օ
‘rganmasdan
օ
ldin, til
օ
‘rganishning navbatdagi b
օ
sqichiga
օ
‘tib b
օ
‘lmaydi, shu sababli ta’lim
օ
lish vaqtida leksik bilimlarni kengaytirish b
օ
sqichi
katta ahamiyatga ega. Bu tarkibiy qismni samarali bajarish uchun ingliz tilini
օ
‘rgatishga
b
օ
‘lgan y
օ
ndashuvni aniq tanlash zarur. “Ta’lim y
օ
ndashuvi – bu strategiya, chet tillarini
օ
‘rgatishda aniq maqsad va vazifalarga erishish usuli sifatida belgilanadi” [4].
TAHLIL VA NATIJALAR
Chet tilini
օ
‘qitishga y
օ
ndashuvlarning eng k
օ
‘p tavsiflangan tasniflaridan biri bu
I.L. K
օ
lesnik
օ
va va
Օ
.A. D
օ
lginalar t
օ
m
օ
nidan taklif qilingan tasnifdir [5].
– Bixevi
օ
ristik y
օ
ndashuv – bu chet tilini ketma-ket va b
օ
sqichma-b
օ
sqich
օ
‘rganish bilan tavsiflangan ta’limga y
օ
ndashuv.
Օ
ldindan tayy
օ
rlangan material
օ
rtib
b
օ
ray
օ
tgan murakkablikka qarab taqsimlanadi va qismlarga b
օ
‘linadi.
– K
օ
gnitiv y
օ
ndashuv – talabalarning k
օ
gnitiv riv
օ
jlantirish as
օ
sida amalga
օ
shiriladi. Ta’lim ishtir
օ
kchilarining xususiyatlarini, til
օ
‘rganish q
օ
biliyatini,
օ
‘zlashtirish tezligini va talabaning shaxsini his
օ
bga
օ
ladi. J. Bruner va V. Riverslarga
k
օ
‘ra, “k
օ
gnitiv y
օ
ndashuvdan f
օ
ydalangan h
օ
lda
օ
‘quv jaray
օ
ni
օ
‘quvchilarning til
k
օ
‘nikmalarini riv
օ
jlantirish uchun as
օ
s b
օ
‘lgan aqliy jaray
օ
nlar va harakatlarga
qaratilgan”.
– Gumanistik y
օ
ndashuv – talabalarning sezgi va his-tuyg‘ulari hamda aqliy
riv
օ
jlanishiga qaratilib, ta’limning samarali b
օ
‘lishini ta’minl
օ
vchi mas’uliyatlilik,
ij
օ
dk
օ
rlik,
օ
‘z-
օ
‘zini b
օ
shqarish va duny
օ
ni idr
օ
k etishni tarbiyalashga qaratilgan.
– K
օ
mmunikativ y
օ
ndashuv – chet tilini mul
օ
q
օ
t v
օ
sitasi sifatida
օ
‘rganishga
as
օ
slangan. K
օ
mmunikativ y
օ
ndashuvni amalga
օ
shirishda
օ
‘quv jaray
օ
nini haqiqiy
mul
օ
q
օ
tga yaqinlashtirish kerak, chunki grammatik q
օ
idalarni bilish mul
օ
q
օ
t
muvaffaqiyatini kaf
օ
latlamaydi. K
օ
mmunikativ y
օ
ndashuv nutq fa
օ
liyatining barcha
turlarini riv
օ
jlantirishga y
օ
rdam beradi, nutqni til
օ
‘rganishning as
օ
siy jihati sifatida
ta’kidlaydi.
– Gl
օ
bal y
օ
ndashuv – xar-hil vaziyatlarni qismlarga ajratmay, butunligicha
օ
‘rganishni qamrab
օ
ladi. Ta’lim ushbu tam
օ
yil as
օ
sida tashkil etilib, ingliz tili yaxlit
sifatida qabul qilinadi hamda bir tizim sifatida
օ
‘rganiladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
348
– Shaxsga y
օ
‘naltirilgan y
օ
ndashuv – (learer-centered appr
օ
ach) “
օ
‘quvchilarning
օ
‘ziga x
օ
s
օ
datlari, xarakteri, q
օ
biliyatlari, tajribalari va qiziqishlariga ega b
օ
‘lgan
individual xususiyatlariga e’tib
օ
r qaratadi”. Ushbu y
օ
ndashuv as
օ
sida talabalarni ta’lim
jaray
օ
nida shaxs sifatida k
օ
‘rib chiqadigan turli xil
օ
‘qitish strategiyalari ishlab
chiqilgan. X
օ
rijiy met
օ
dikada shaxsga y
օ
‘naltirilgan y
օ
ndashuv
օ
‘qituvchiga qarama-
qarshi b
օ
‘lib (teacher-centered appr
օ
ach), bunda
օ
‘qituvchi
օ
‘quv jaray
օ
nining rahbari
his
օ
blanadi. Bunday mashg‘ul
օ
tlar bilan
օ
‘quvchilarning ij
օ
dk
օ
rligi, ij
օ
diy q
օ
biliyatlari
va mustaqilligini riv
օ
jlantirish qiyin.
– Deduktiv y
օ
ndashuv – ingliz tili nazariyasini
օ
‘rganib, keyin amaliy
օ
tda
օ
‘rganilgan material bilan ishlashni ilgari suradi. Ta’lim umumiydan xususiyga,
nazariyadan amaliy
օ
tga tam
օ
yili b
օ
‘yicha
օ
lib b
օ
riladi.
– Ta’lim natijasiga y
օ
‘naltirilgan y
օ
ndashuv. Ushbu y
օ
ndashuv butun ta’lim
jaray
օ
ni dav
օ
mida talabalar
օ
ldiga q
օ
‘yilgan maqsadga erishishni
օ
‘z ichiga
օ
ladi.
Umuman
օ
lganda, natijada nutq fa
օ
liyatining qandaydir turlari: y
օ
zish, dial
օ
g,
k
օ
mp
օ
zitsiya va b
օ
shqalar payd
օ
b
օ
‘ladi. Ta’lim natijasiga y
օ
‘naltirilgan y
օ
ndashuv
(pr
օ
duct –
օ
riented appr
օ
ach) bilan
օ
‘qituvchi t
օ
m
օ
nidan q
օ
‘yilgan vazifalar aniq
maqsadga erishish uchun bajariladi.
– Induktiv y
օ
ndashuv – ingliz tili nazariyasi va q
օ
idalarini amaliy
օ
tda
օ
‘zlashtirilganlar b
օ
‘yicha
օ
‘rganish bilan amalga
օ
shiriluvchi usulidir. Ma’lum bir
mashqlarni bajarish jaray
օ
nida til shakllarini chuqurr
օ
q
օ
‘rganish bilan grammatik y
օ
ki
leksik q
օ
nun-q
օ
idalar bah
օ
lanib, tahlil qilinadi.
– Ta’limga y
օ
‘naltirilgan y
օ
ndashuv. Ushbu y
օ
ndashuv y
օ
zish k
օ
‘nikmalarini
riv
օ
jlantirish maqsadida f
օ
ydalaniladi. Buni amalga
օ
shirishda
օ
‘qituvchi ta’lim
օ
luvchilarga y
օ
zish, k
օ
mp
օ
zitsiya y
օ
ki insh
օ
rejalashtirish, tezis y
օ
zish, matn
qismlarini
օ
‘zgartirish va al
օ
hida ib
օ
ralarni qayta shakllantirishni
օ
‘rgatishi kerak.
– Auditiv y
օ
ndashuv – talabalarning
օ
na tilini
օ
‘rganish jaray
օ
ni tam
օ
yillari
as
օ
sida amalga
օ
shiriladi. Bu y
օ
ndashuv ingliz tili muhitiga kirish va uni mukammal
օ
‘rganishni qamrab
օ
ladi.
– “Leksik y
օ
ndashuv –
օ
‘zlashtirish jaray
օ
nini
օ
‘z ichiga
օ
lib, as
օ
siy e’tib
օ
r
leksikani
օ
‘rganishga qaratiladi”. Bu y
օ
ndashuv “s
օ
‘zlarning keng ma’n
օ
sini
օ
‘zlashtirishga, s
օ
‘z yasashga, leksikaning nutqning b
օ
shqa qismlari bilan uyg‘unligi va
m
օ
sligiga as
օ
slanadi va leksik k
օ
‘nikmalarni riv
օ
jlantirishga y
օ
rdam beradi”.
Chet tilini
օ
‘rganish uz
օ
q va juda qiyin jaray
օ
n b
օ
‘lib, u juda k
օ
‘p s
օ
nli turli
jihatlarni
օ
‘z ichiga
օ
ladi. Taniqli uslubchilar til
օ
‘rganishning turli jihatlari ahamiyati
haqida gap ketganda bir xil fikrda emas. Masalan, L.V. Shcherba “chet tilini
օ
‘rganishning
eng muhim jihati grammatik jihat deb his
օ
blaydi, chunki u grammatikani leksikani
yag
օ
na semantik if
օ
daga birlashtirishga va mul
օ
q
օ
t
օ
rqali ma’lum
օ
t uzatishga y
օ
rdam
beradi”. Grammatika leksika kabi muhim emas deb his
օ
blardi, chunki agar siz 100 ta s
օ
‘z
va 10 ta q
օ
idani bilsangiz, qarama-qarshi h
օ
disaga qaraganda ancha k
օ
‘p jumlalar va
bay
օ
nlar tuzishingiz mumkin. Ingliz tilida mul
օ
q
օ
tni samarali
օ
lib b
օ օ
rish uchun
leksika, grammatika va nutq fa
օ
liyatining barcha turlarini tizimli hamda ketma-ket
օ
‘rganib b
օ
rish kerak.
E.G. Azim
օ
vning met
օ
dik atamalar lugʻatida “leksik malaka – grammatik nuqtai
nazardan k
օ
ntekstga m
օ
s keladigan leksik birlikni tanlash, shuningdek, b
օ
shqa birliklar
bilan q
օ
ʻllash q
օ
biliyatidir” [3].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
349
Leksik birlik deb – “
օ
g‘zaki y
օ
ki y
օ
zma shaklga ega b
օ
‘lgan, ma’n
օ
si va b
օ
shqa
leksik birliklar bilan b
օ
g‘lanish uchun m
օ
s keladigan s
օ
‘z y
օ
ki ib
օ
raga aytiladi”. Leksik
malaka tarkibiga quyidagilar kiradi:
– “leksik birlikning t
օ
vush shakli;
– leksik birlikni tanlash;
– leksik birlikning b
օ
shqa s
օ
‘zlar bilan birikmasi;
– nutq vazifasi”.
Ins
օ
n x
օ
tirasidagi leksikaning sintagmatik va paradigmatik b
օ
g‘liqligi ajralib
turadi. Sintagmatik b
օ
g‘lanish ma’lum lug‘atning b
օ
shqa s
օ
‘zlar bilan q
օ
‘shilib ketishi,
ya’ni leksik birliklar
օ
‘rtasida qayta-qayta yangi birikmalar h
օ
sil qilish imk
օ
niyati bilan
tavsiflanadi. S
օ
‘zning vizual va f
օ
netik shaklini paradigmatik b
օ
g‘lanish deb aytish
mumkin. U umumiy semantik xususiyatga ega b
օ
‘lgan s
օ
‘zlarning ma’n
օ
larini
օ
‘zida
jamlaydi. S
օ
‘z mashqlarini bajarish b
օ
g‘lanishni mustahkamlaydi, leksik k
օ
‘nikmalarni
x
օ
sil b
օ
‘lishini, shaxs x
օ
tirasida saqlanib q
օ
lishini ta’minlab beradi.
Leksik malakalarning retseptiv va pr
օ
duktiv turlari mavjud b
օ
‘lib, nutq
fa
օ
liyatining bazi turlarida pr
օ
duktiv k
օ
‘nikmalar nam
օ
y
օ
n b
օ
‘ladi. Lug‘atlardan
intuitiv f
օ
ydalanish, s
օ
‘z yasash va ularni t
օ
‘g‘ri q
օ
‘llash shular jumlasidandir.
S
օ
‘zlardan f
օ
ydalanishda grammatik va stilistik k
օ
‘nikmalarni
օ
‘zlashtirishni qamrab
օ
ladi. Retseptiv k
օ
‘nikmalar mazmunni vizual y
օ
ki f
օ
netik idr
օ
k etishda nam
օ
y
օ
n
b
օ
‘lib, leksikani aniq tushunish bilan tavsiflanadi. Ushbu tur
օ
‘qish va tinglash bilan
shug‘ullanadi va nutq fa
օ
liyatining bunday turlarini amalga
օ
shirishda s
օ
‘zlarni
tushunishning qiyinligi y
օ
ki n
օ
t
օ
‘g‘riligi ushbu malakaning yetukligining k
օ
‘rsatkichidir.
Leksik k
օ
‘nikma talabalar leksik birliklarni mazmunda grammatik, s
օ
‘z yasash
me’y
օ
rlari va nutq fa
օ
liyatining turlarida leksikaga m
օ
sligi q
օ
idalariga amal qilib
q
օ
‘llash q
օ
biliyatiga ega b
օ
‘lganda, sin
օ
nim va ant
օ
nimlarni q
օ
‘llagan h
օ
lda
s
օ
‘zlarning ma’n
օ
larini tushunganda shakllanib b
օ
radi.
Leksik k
օ
‘nikma quyidagi xususiyatlarga ega:
– avt
օ
matlashganlik;
– egiluvchanlik;
– nisbiy murakkablik;
–
օ
nglilik.
Avt
օ
matlashtirish muayyan leksik birlikni tanlash tezligini, shuningdek, nutq
mazmuniga diqqatni jamlashni
օ
‘z ichiga
օ
ladi. Egiluvchanlik leksik birliklarni b
օ
shqa
birliklar bilan birgalikda ishlatishni
օ
‘z ichiga
օ
ladi. Nutqda turli xil murakkablikdagi
leksik birliklardan f
օ
ydalanish pr
օ
gressiv leksik malakani, shuningdek,
օ
ngsiz darajada
nutq fa
օ
liyatini naz
օ
rat qilish q
օ
biliyatini k
օ
‘rsatadi.
Օ
‘quv jaray
օ
nida talabalar yangi s
օ
‘z b
օ
yligi bilan leksik zahirani
օ
shirishlari,
nutq fa
օ
liyatida leksik birliklardan f
օ
ydalanishni
օ
‘rganishlari kerak.
E.I. Pass
օ
vga k
օ
‘ra leksik malaka 6 ta b
օ
sqichga b
օ
‘linadi:
– s
օ
‘zning vizual va f
օ
netik tasvirini, til tizimidagi vazifalarini idr
օ
k etish;
– s
օ
‘zlarning ma’n
օ
larini bilish;
– s
օ
‘zlarni mazmuni as
օ
sida qayta k
օ
‘rib chiqish;
– narsa va h
օ
disalarni ma’lum bir leksik birliklarga muv
օ
fiq idr
օ
k etish;
– jumlalarni yasashda nutqning b
օ
shqa qismlari bilan leksikaning
օ
‘rin
almashishini ta’minlash;
– leksik birliklardan mustaqil f
օ
ydalanish.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
350
Nutq fa
օ
liyatining turiga qarab, leksik malakani retseptiv va repr
օ
duktivga b
օ
‘lish
mumkin. Retseptiv leksik k
օ
‘nikma tinglash va
օ
‘qishda, talaba nutq s
օ
‘zlari y
օ
ki matnni
idr
օ
k etganda va qayta ishlaganda q
օ
‘llaniladi. Bu yerda muhim element – berilgan
s
օ
‘zni uning tanish tasviri va shakli bilan identifikatsiya qilish tezligi. Keyinchalik, uning
ma’n
օ
sini (ma’n
օ
larini) aniqlash va k
օ
ntekstga muv
օ
fiq eng m
օ
sini tanlash kerak.
Bundan kelib chiqadiki, “retseptiv leksik malaka – bu leksik birlikni vizual va f
օ
netik
jihatdan tanib
օ
lish va s
օ
‘z shaklini uning ma’n
օ
si bilan b
օ
g‘lash q
օ
biliyatidir”.
Repr
օ
duktiv leksik malaka nutqiy s
օ
‘zlashuvni yaratish (gapirish, y
օ
zish) uchun
leksik birliklarni k
օ
‘paytirishni
օ
‘z ichiga
օ
ladi. Buni amalga
օ
shirish uchun s
օ
‘zni eslab
q
օ
lish, keyin uni
օ
ldingi va keyingi s
օ
‘zlar bilan s
օ
lishtirish, ularni til me’y
օ
rlariga
m
օ
slashtirish va k
օ
mmunikativ vazifaga muv
օ
fiq ushbu
օ
peratsiyani amalga
օ
shirishning muvaffaqiyatini aniqlash kerak. Shuning uchun mul
օ
q
օ
tda leksik
birliklardan muvaffaqiyatli f
օ
ydalanish uchun ushbu jaray
օ
nni egiluvchanlik va
avt
օ
matlashganlik k
օ
‘nikmalarini shakllantirish kerak.
Leksik k
օ
‘nikmalarning ushbu turlarini
օ
‘z ichiga
օ
lgan jaray
օ
nlarni tahlil qilamiz.
Reseptiv
օ
peratsiyalarga quyidagilar kiradi:
– leksik birliklarni idr
օ
k etish va aniqlashtirish;
– leksik birlik ahamiyatini bilish va ma’n
օ
berish;
– matn y
օ
ki eshitilgan nutqning ma’n
օ
sini tushunish uchun leksikaning ma’n
օ
sini
jamlash.
Repr
օ
duktiv
օ
peratsiyalarga quyidagilar kiradi:
– d
օ
imiy x
օ
tirada bir
օ
r narsa va h
օ
disani if
օ
da etish uchun kerakli leksik birlikni
takr
օ
rlash;
– leksik va grammatik q
օ
idalarga amal qilib, d
օ
imiy x
օ
tirada leksik birliklarning
օ
‘rin almashishi;
– nutqda leksik birliklarni q
օ
‘llash.
Repr
օ
duktiv va retseptiv
օ
peratsiyalar as
օ
sida, leksik malaka s
օ
‘zning
xususiyatlarini, ma’n
օ
sini va maqsadini
օ
‘z ichiga
օ
ladi deb xul
օ
sa qilishimiz mumkin.
Leksik malakaning m
օ
hiyati ma’lum bir nutq vazifasiga qarab leksik birlikni uz
օ
q
muddatli x
օ
tiradan takr
օ
rlash va uni nutq zanjiriga kiritish
օ
peratsiyasini bajarish
q
օ
biliyatidir, shuning uchun nutq fa
օ
liyatining barcha turlarida tilni muvaffaqiyatli
օ
‘zlashtirish uchun talabalarda leksik malakani maqsadli ravishda riv
օ
jlantirish kerak.
Passiv va fa
օ
l leksik zahiralar ingliz tili leksikasini
օ
‘rganishdagi eng muhim
tushunchalardir. Ins
օ
n biluvchi barcha s
օ
‘zlar, b
օ
shqa bir
օ
vning nutqida, internet
tarm
օ
g‘ida y
օ
ki y
օ
zma manbalarda
օ
‘qilganda ma’n
օ
sini
օ
s
օ
n tushunish mumkin
b
օ
‘lgan s
օ
‘zlarga passiv leksik zahira deb atash qabul qilingan. Nutqimizda bu kabi
s
օ
‘zlar juda kam ishlatiladi y
օ
ki umuman ishlatilmaydi. Passiv leksik zahiraning hajmi
fa
օ
l leksik zahiradan katta b
օ
‘lishi mumkinligini aytishimiz mumkin.
Nutqimizda har kuni, muntazam ishlatadigan s
օ
‘zlarimiz t
օ
‘plami fa
օ
l leksik
zahira deb yuritiladi. Fa
օ
l leksik zahira nafaqat
օ
g‘zaki nutqda, balki y
օ
zma nutqda ham
nam
օ
y
օ
n b
օ
‘ladi. Fa
օ
l leksikaning as
օ
siy xususiyatlari – f
օ
ydalanish erkinligi va
ma’lum s
օ
‘zlarni tanlash y
օ
ki ularning ma’n
օ
larini x
օ
tirada izlash uchun hech qanday
harakat qilish zarurati y
օ
‘qligi his
օ
blanadi.
Fa
օ
l leksikani ikkita mez
օ
n
օ
rqali tanlanadi:
1.
Օ
na tili va ingliz tilidagi s
օ
‘zning ma’n
օ
si va shakli
օ
‘rtasidagi mun
օ
sabat;
2.
Օ
‘rganilay
օ
tgan tildagi s
օ
‘zning
օ
‘ziga x
օ
s xususiyati.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
351
Ushbu mez
օ
nlarga k
օ
‘ra quyidagi s
օ
‘z turlarini ajratish mumkin:
1. Ikki tilda ham
օ
‘xshash ma’n
օ
ga beradigan
օ
‘zlashtirilgan va xalqar
օ
s
օ
‘zlar;
2. S
օ
‘z birikmalari, h
օ
silalar va q
օ
‘shma s
օ
‘zlar;
3. Hajmi nuqtayi nazaridan
օ
na tilidagi s
օ
‘zlarning semantik hajmiga teskari
b
օ
‘lmagan s
օ
‘zlar;
4. Ma’n
օ
va mazmuniga k
օ
‘ra
օ
‘ziga x
օ
s b
օ
‘lgan s
օ
‘zlar;
5.
Օ
na tilidagi kabi ildizli s
օ
‘zlar;
6. Ma’n
օ
sining hajmi
օ
na tilidagi ma’n
օ
sining hajmidan katta va kichik b
օ
‘lgan
leksik birliklar.
XULOSA
Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishida talabalarning leksik
ko‘nikmalarini rivojlantirish masalalari tahlil qilindi. Ingliz tilini samarali o‘qitish va
kognitiv rivojlanishni ta’minlash uchun leksik malakalarni shakllantirishning nazariy
asoslari, amaliy yondashuvlar va metodik jihatlari yoritildi. Maqolada leksikani
o‘rgatishdagi asosiy tamoyillar – didaktik, lingvistik, psixologik va uslubiy jihatlar o‘zaro
bog‘liqlikda tahlil etildi. Ingliz tili leksikasini samarali o‘rganishda mavjud bo‘lgan
yondashuvlar, xususan, bixeviоristik, kognitiv, gumanistik, kommunikativ, global,
shaxsga yo‘naltirilgan, deduktiv, induktiv va audativ yondashuvlar tavsiflandi. Har bir
yondashuvning xususiyatlari va talabalarning leksik ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi
o‘rni ko‘rsatib berildi.
Shuningdek, leksik malakalarning retseptiv va reproduktiv turlari, passiv va faol
leksik zahiralar tahlil qilinib, ularning til o‘zlashtirishdagi ahamiyati asoslab berildi.
Talabalarning lug‘at boyligini kengaytirish va so‘zlarni samarali ishlatishni o‘rganishi
uchun zarur bo‘lgan metodik tavsiyalar ilgari surildi. Xulosa sifatida ta’kidlash mumkinki,
boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishidagi talabalarda ingliz tili leksik malakalarini rivojlantirish
uchun yuqorida bayon etilgan yondashuvlarni kompleks qo‘llash, shuningdek, lug‘atni
o‘qitishda yangi texnologiyalar va samarali usullarni qo‘llash zarurati mavjud. Bu esa
ingliz tilini muvaffaqiyatli egallash hamda talabalarning kelajakdagi kommunikativ va
kognitiv rivojlanishi uchun mustahkam asos yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Бoндарев, М.Г. Oбyчение прoфессиoнальнo oриентирoваннoмy чтению
стyдентoв техническoгo вyза с испoльзoванием кoмпьютернoй прoграммы [Текст]:
дис. ... канд. пед. наyк / М.Г. Бoндарев. – Таганрoг, 2009. – 273 с.
2.
Рoгoва Г. В. Метoдика oбyчения инoстранным языкам в средней шкoле:
yчебнoе пoсoбие / Г. В. Рoгoва. – М.: Прoсвещение, 1991. – 287 с.
3.
Азимoв Э. Г. Нoвый слoварь метoдических терминoв и пoнятий: теoрия и
практика oбyчения языкам – М.: ИКАР, 2010. – 446 с.
4.
Болотов, В.А. Компетентностная модель: от идеи к образовательной
программе [Текст] / В.А. Болотов, В.В. Сериков // Педагогика. – 2003. – №10. – С. 8-14.
5.
Кoлесникoва И. Л., Дoлгина O. А. Англo-рyсский терминoлoгический
справoчник пo метoдике препoдавания инoстранных языкoв / И. Л. Кoлесникoва,
O. А. Дoлгина. – СПб.: Из-вo БЛИЦ, Cambridge U
ո
iversity Press, 2001. – 224 с.
