Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Functional and semantic features of litotes in the
linguocultural context
Zulfiya DJABBAROVA
1
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article examines the functional and semantic
characteristics of litotes within the framework of linguistic and
cultural analysis. It explores how litotes differ across cultures,
their role in national cognition, and their usage in modern
literature and spoken language.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
litotes,
linguistic culture,
semantics,
functional style,
stylistics,
cultural cognition,
pragmatics.
Lingvomadaniy qatlamda litotaning funksional-semantik
xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
litota,
lingvomadaniyat,
semantika,
funksional uslub,
stilistika,
madaniy tafakkur,
pragmatika.
Ushbu maqolada litotaning lingvomadaniy qatlamdagi o‘rni,
uning funksional va semantik xususiyatlari tahlil qilinadi.
Litotaning madaniyatlararo tafovutlari, milliy tafakkurdagi roli,
va zamonaviy adabiyot hamda og‘zaki nutqdagi ifodalanish
usullari yoritilgan.
1
Independent Researcher, Andijan State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
332
Функционально-семантические особенности литоты
в лингвокультурном аспекте
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
литота,
лингвокультура,
семантика,
функциональный стиль,
стилистика,
культурное мышление,
прагматика.
В данной статье рассматриваются функционально-
семантические особенности литоты в лингвокультурном
аспекте. Анализируются различия в употреблении литоты
в разных культурах, её роль в национальном мышлении,
а также способы её выражения в художественной
литературе и устной речи.
So‘nggi yillarda konsept haqidagi tadqiqotlar lingvomadaniy hamda lingvokognitiv
tomondan amalga oshirilib, ilm-fanda ancha muhim o‘rin egallamoqda. Kognitiv
tilshunoslikda olib borilgan tadqiqotlar uzoq vaqt davomida bahs munozaralarga sabab
bo‘lgan hamda o‘z yechimini topgan yondashuvlarga yangicha nazar tashlash va muayyan
til hodisalarini o‘rganishning turli usullari va tajribalari bilan boyitildi. Yangi usullar
tilshunoslarga lisoniy birliklarning olam to‘g‘risidagi ma’lum bilimlarni qayta ishlash
natijasi sifatida tahlil qilish, ma’lum bir ma’no ortida turgan bilimlar shakllanishining
umumiy tamoyillari va usullarini tadqiq qilish, bilimning muayyan tuzilishi orqali
ma’noni tushuntirish, kognitiv va lisoniy tuzilmalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni aniqlash
imkonini yaratdi. Shu asnoda dunyo tilshunoslari konseptni lingvokognitiv va
lingvokulturologik jihatdan tadqiq qila boshladilar [5].
Lingvokulturologiya tilshunoslik va madaniyatshunoslik fanlari hamkorligida,
ammo tilshunoslikning ustuvorligida yuzaga kelgan eng yosh yo‘nalishdir, shuning uchun
ham bu yangi yo‘nalish bevosita til haqidagi ilm bag‘rida dunyoga kelgan.
Lingvokulturologiyada (kognitiv tilshunoslikda ham, umuman, antropologik
paradigmada) “olamning lisoniy manzarasi”, “lisoniy shaxs”, “konsept” kabi bir qator
asosiy tushunchalar mavjud [3]. Mazkur tushunchalar, terminlar haqida tilshunoslikda
juda ko‘p yozilgan bo‘lishiga qaramasdan, hali-hamon ularning ayrimlari talqinida bir
xillikka erishilgan emas. Masalan, “olamning milliy lisoniy manzarasi” terminini
qo‘llashda va talqin qilishda deyarli bir to‘xtamga kelingan: “Tillar qancha bo‘lsa,
olamning shuncha milliy lisoniy manzarasi mavjud, bu tillarning har biri jamoaviy etnik
ongning koinotdagi inson mavjudligini anglash va kategoriyalashtirish borasidagi ko‘p
asrlik faoliyatining noyob natijalarini aks ettiradi” [2]. Ammo “lisoniy shaxs”, “konsept”
terminlari haqida bunday deb bo‘lmaydi [4]. A.M. Nadyojkin konsept haqidagi ilmiy
talqinlarda juda ham mavhumlik, har xillik mavjudligini ko‘rsatib o‘tadi, konsept
nazariyasi metodologik jihatdan jiddiy tadqiq etishga muhtoj ekanligini aytadi.
Til nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning madaniy tafakkurini aks ettiruvchi
vositadir. Til birliklarining har biri muayyan semantik yuklama bilan birga, ma’lum
madaniy kodni ham o‘z ichiga oladi. Bunda ifoda vositalari – metafora, metonimiya, litota,
giperbola kabilar muhim rol o‘ynaydi [1]. Ayniqsa, litota orqali ma’no kuchsizlantirilgan
holda estetik, kinoyaviy yoki ijtimoiy-siyosiy mazmun berilishi mumkin. Ushbu maqolada
aynan litota ifoda vositasining lingvomadaniy jihatdan qanday ishlatilishi, uning
funksional va semantik xususiyatlari tahlil qilinadi.
Litota (yunoncha "litos" – sodda, kamtar) – bu ifodaning kuchini sun’iy tarzda
pasaytirish orqali teskari ma’no berish vositasidir. Ko‘pincha, bu vosita kinoya,
muloyimlik, yoki yumshatish uchun ishlatiladi [2]. Litota – bu stilistik vosita bo‘lib, biror
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
333
narsaning miqdor yoki sifatini ataylab kamaytirib ifodalash orqali kinoya, istehzo yoki
muloyimlik kabi uslubiy ma’no hosil qiladi. Masalan: “Yomon emas” degan ibora aslida
“yaxshi” degan ma’noni bildiradi. Bu ifoda vositasi ko‘pincha dialoglarda, badiiy
matnlarda yoki ijtimoiy nutqlarda uchraydi.
1-rasm. Litotaning lingvomadaniy qatlamdagi asosiy funksiyalari
Yuqoridagi rasmda litotaning lingvomadaniy qatlamdagi asosiy funksiyalari
tasniflangan. Quyida har bir funksiyaga qisqacha izoh berilgan:
1. Estetik funksiya
Litota badiiy adabiyot va nutqda obrazlilik yaratadi. “Yomon emas” kabi iboralar
aslida ijobiy bahoni bildiradi, biroq yumshoq, kinoyaviy uslubda ifodalanadi.
Misol: “U yomon yozuvchi emas” – ya’ni, aslida u yaxshi yozuvchi.
2. Ijtimoiy funksiya
Bu turdagi litota madaniyatdagi muloyimlik va odob me’yorlarini ifodalaydi.
“Oddiygina xizmat” iborasi kamtarlik belgisi sifatida ishlatiladi.
Misol: “Oddiygina xizmat qilamiz” – bu yerda “oddiygina” so‘zi orqali xizmatning
kamtarona, ammo ahamiyatli ekani bildiriladi.
3. Baholovchi funksiya
Bu vazifada litota orqali bevosita salbiy baho berilmaydi, balki yumshoq shaklda
ifodalanadi: “Uncha yaxshi emas” – tanqidiy, lekin mo‘’tadil ifoda.
Misol: “Uncha ajoyib emas” – ya’ni, sifati past, ammo to‘g‘ridan-to‘g‘ri salbiy baho emas.
4. Emotsional funksiya
Litota ba’zan hissiyotlarni to‘liq ochmaslik, ularni yumshatish uchun ishlatiladi.
Masalan, “Hammasi yomon deyish qiyin” iborasi umid va ehtiyotkorlikni bildiradi.
5. Madaniy-kontekstual funksiya
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
334
Litotaning ushbu ko‘rinishi milliy tafakkur bilan bog‘liq. Masalan, “Kamtarona
inson” iborasi orqali bevosita aytilmagan ijobiy baho, odob me’yorlari ifodalanadi.
Shunday qilib, litota – bu nafaqat stilistik vosita, balki madaniy tafakkurning
ifodasi. Har bir til va madaniyatda u o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi.
Litotaning funksional xususiyatlari: litota turli uslubiy qatlamlarda turli
funksiyalarni bajaradi. Quyidagi jadvalda litotaning asosiy funksiyalari keltirilgan:
Semantik nuqtai nazardan litota quyidagi asosiy jihatlar bilan tavsiflanadi:
Yuqori darajadagi bahoni kamaytirish: ma’no kuchsizlantiriladi, lekin asl fikr o‘z
ifodasini topadi.
Ko‘p ma’nolilik: litotaning ishlatilishida kontekst asosiy rol o‘ynaydi, chunki u
bir vaqtning o‘zida ijobiy va salbiy ma’noga ega bo‘lishi mumkin.
Madaniyatga xos semantik yuklama: har bir til va madaniyatda litota o‘ziga xos
konnotatsiyalarga ega bo‘lishi mumkin.
Yumshatilgan baho: “U zo‘r emas, lekin harakat qiladi.”
Ijobiy niyat bilan aytilgan salbiy fikr: “Yomon emas” – bu aslida “yaxshi” degani.
Konnotativ ma’no: “Uncha qimmat emas” deganda ham ijobiy baho berilishi
mumkin.
Bu yerda kontekst alohida ahamiyat kasb etadi. Litota har doim muqobil
(konversiv) ma’noni bildiradi va bu tilda stilistik ifoda vositasi sifatida keng tarqalgan.
Lingvomadaniy yondashuv: litotaning lingvomadaniy talqini shuni ko‘rsatadiki, har
bir xalq o‘z madaniyatiga xos tarzda “kamaytirish” ifodasidan foydalanadi. Misol uchun,
– ingliz tilida
"not bad"
yoki
"Not too bad"
iboralari ko‘pincha ijobiy baho, aslida
“
Yaxshi
”, “
juda yaxshi
” degan ma’nolarni bildiradi.
– O‘zbek tilida esa “
uncha yomon emas
” yoki “
Uncha yaxshi emas
” – kabi iboralar
ijobiy yoki salbiy ma’no, kontekstga bog‘liq.
– Rus tilida «Не самый худший вариант» – (eng yomon emas), ya’ni maqbul variant.
Litota orqali aytilgan fikrlar ko‘pincha madaniy me’yorlar, insoniy muomala, va
indirekt kommunikatsiya tamoyillariga mos keladi. Bu kabi hollarda litotaning madaniy
kodga bog‘liqligi yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash mumkinki, litota stilistik vosita sifatida
tilshunoslikda va madaniyatlararo muloqotda muhim o‘rin tutadi. U nafaqat estetik ifoda
vositasi, balki madaniy qadriyatlarni ko‘rsatuvchi semantik birlik hamdir. Litotaning har
bir xalq tilidagi ishlatilishi ularning tafakkur uslubi, madaniyati va til me’yorlari bilan
chambarchas bog‘liq. Shu bois, litotaning lingvomadaniy tahlili orqali xalq ruhiyati,
baholash mezonlari, va til-madaniyat aloqasi chuqur o‘rganiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ахмедова, М. (2020). Лингвомаданий ёндошув асослари. Самарқанд:
СамДУ нашри.
2.
Leech, G. (2023). Principles of Pragmatics. London: Longman.
3.
Kerbrat-Orecchioni, C. (2023). L’énonciation: De la subjectivité dans le langage.
Paris: Armand Colin.
4.
Crystal, D. (2023). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell
Publishing.
5.
Nurmuhammedov Y. Frazeologik birliklarning lingvomadaniy xususiyatlari.
Monografiya. – Samarqand: SamDU nashri, 2021.
