ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
721
INGLIZ VA OʻZBEK TILIDA DIALOGLARDA KOMMUNIKATIV NIYAT VA
YASHIRIN RAD ETISHNING IFODALARI
Holtodjieva Feruza Sidamatovna
Diplomat Universiteti katta o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqola ingliz va oʻzbek tillarida dialoglarda kommunikativ niyatning
ifodalari va yashirin rad etish strategiyalarini tahlil qilib, kommunikativ niyatni anglash va
yashirin rad etishning kognitiv mexanizmlari hamda ularning muloqotdagi samaradorligi haqida
muhim maʼlumotlar beradi. Tadqiqotda nutq aktlari va pragmatik konsepsiyalar doirasida
yashirin rad etish harakatlarining lingvistik vositalari, ularning kontekstga bogʻliqligi va madaniy
farqlari oʻrganiladi. Ingliz va oʻzbek tillaridagi yashirin rad etish shakllarining oʻxshashliklari va
farqlari aniqlanib, tilshunoslik va pragmatika sohalariga yangi yondashuvlar taklif etiladi.
Kalit so‘zlar:
kommunikativ niyat, yashirin rad etish, dialog, nutq aktlari, pragmatika, ingliz tili,
oʻzbek tili, lingvistik ifoda, kognitiv mexanizmlar, madaniy kontekst
Abstract:
This article analyzes the expressions of communicative intention and strategies of
implicit refusal in dialogues in English and Uzbek, providing important information about the
cognitive mechanisms of understanding communicative intention and implicit refusal, as well as
their effectiveness in communication. The study studies the linguistic means of implicit refusal
actions within the framework of speech acts and pragmatic concepts, their context dependence
and cultural differences. The similarities and differences of implicit refusal forms in English and
Uzbek are identified, and new approaches are proposed in the fields of linguistics and pragmatics.
Keywords:
communicative intention, implicit refusal, dialogue, speech acts, pragmatics, English,
Uzbek, linguistic expression, cognitive mechanisms, cultural context
Kirish qismi:
Nutq jarayonida odamlar o‘z fikr va his-tuyg‘ularini turli usullar bilan ifodalaydi.
Kommunikativ niyat - bu nutqdagi maqsad va intilish bo‘lib, muloqot ishtirokchilari o‘rtasida
samarali aloqa o‘rnatish uchun asosiy vosita hisoblanadi. Ayniqsa, dialoglarda gapiruvchi
shaxslarning niyatlarini to‘g‘ri anglash va tushunish, muloqotning muvaffaqiyatli kechishi uchun
muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, kommunikativ niyat ko‘pincha to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ifodalanmay, yashirin, bilvosita shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, rad etish kabi
nozik nutq harakatlarida, odamlar bevosita inkor qilishdan ko‘ra, yashirin yoki bilvosita yo‘llar
orqali o‘z fikrini bildiradi.
Ingliz va oʻzbek tillari o‘zaro turli madaniy va lingvistik xususiyatlarga ega bo‘lib, ular nutqdagi
yashirin rad etishning ifoda usullarida ham sezilarli farqlar va o‘xshashliklarga ega. Ingliz tilida
yashirin rad etish ko‘pincha frazalar, modallar va muloyimlik strategiyalari orqali amalga
oshiriladi, oʻzbek tilida esa qo‘shimcha ravishda anʼanaviy madaniy meʼyorlar va nutq etiketi
muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, ikki tilni solishtiruvchi tahlil ushbu fenomenning lingvistik,
pragmatik va kognitiv jihatlarini chuqurroq anglashga imkon beradi.
Bugungi kunda kommunikativ niyat va yashirin rad etish ifodalarini o‘rganish nafaqat
tilshunoslik, balki psixologiya, antropologiya va madaniyatshunoslik kabi sohalar uchun ham
dolzarbdir. Ushbu maqola ingliz va oʻzbek tilidagi dialoglarda yashirin rad etishning
kommunikativ va kognitiv xususiyatlarini tahlil qilish orqali bu sohadagi ilmiy tadqiqotlarga
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
722
hissa qo‘shishni maqsad qiladi. Tadqiqot natijalari muloqotdagi noaniqliklarni kamaytirish, til
o‘rgatishda samarali yondashuvlarni ishlab chiqish hamda til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro
taʼsirni chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Asosiy qism:
Kommunikativ niyat - bu nutq ishtirokchisining o‘z fikr, his-tuyg‘u yoki
ma’lumotni boshqaga yetkazishdagi asosiy maqsadi va intilishi hisoblanadi. Dialoglarda bu niyat
ko‘pincha bevosita emas, bilvosita shakllarda ifodalanadi. Masalan, rad etish yoki rozi
bo‘lmaslik holatlarida odamlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri inkor qilishdan qochib, muloyim yoki yashirin
shakllarni tanlashadi. Bu, avvalo, muloqotdagi nizolarni kamaytirish, ijtimoiy munosabatlarni
saqlashga qaratilgan ijtimoiy-pragmatik strategiya sifatida qaraladi.
Yashirin rad etish nutqda nozik va muloyim shaklda fikrni inkor qilishdir. Ingliz tilida bunday
rad etish ko‘pincha modallik yordamida amalga oshiriladi:
“I’m not sure that…”, “It seems
unlikely that…”
, yoki frazalar orqali -
“I don’t think so”, “That might not be the case”
. Bu
ifodalar rad etishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, bilvosita shaklda amalga oshiradi, shuningdek,
so‘zlar ortida yashirin kommunikativ niyatni ifodalaydi.
O‘zbek tilida esa yashirin rad etish ko‘pincha qo‘shimcha madaniy-etiket normalari asosida
amalga oshiriladi. Masalan,
“Aynan shunday emas”, “Shunday deyish qiyin”,
yoki
“Men
boshqacha fikrdaman”
kabi iboralar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri inkordan qochiladi. Bu usul muloqot
ishtirokchilari orasidagi hurmatni saqlash va ijtimoiy ziddiyatlarni oldini olish uchun muhimdir.
Yashirin rad etish harakati psixologik jihatdan nozik nuqtani ifodalaydi, chunki bu holatda
gapiruvchi o‘z fikrini bevosita inkor qilishni istamaydi, biroq uni bildirish zarurati mavjud.
Kognitiv nuqtai nazardan, bu jarayon “yuqori darajadagi rejalashtirish”ni talab qiladi - ya’ni nutq
so‘zlovchi o‘z niyatini boshqalar tomonidan qanday qabul qilinishini oldindan hisoblab chiqadi.
Shuningdek, yashirin rad etish psixologik
“yuzni saqlash”
(face-saving) strategiyasi bilan
chambarchas bog‘liqdir. Gapiruvchi ijtimoiy munosabatlarni saqlash va ijobiy tasvirni himoya
qilish uchun muloyim, nozik ifodalarni tanlaydi. Bu esa nutqning kontekstual qaramligini
oshiradi.
Madaniy kontekst nutqdagi yashirin rad etish shakllarini shakllantiradi. Ingliz tilida
individualizm va bevositalik an’anaviy qadrlarga ega bo‘lib, yashirin rad etish ko‘proq frazalar
va modallar orqali amalga oshiriladi. O‘zbek tilida esa kollektivizm va hurmat madaniyati
yashirin rad etishni yanada muloyim va nozik shakllarda ifodalashga olib keladi.
Masalan, ingliz tilida
“No, I don’t agree”
degan bevosita rad etishga o‘xshash ifodalar ko‘p
ishlatilsa, o‘zbek tilida bu fikr
“Men boshqacha fikrdaman”
yoki
“Shunday emas, deb
o‘ylayman”
kabi yumshoqroq shaklda ifodalanadi.
Maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi dialoglardan olingan namunalar tahlil qilinib, yashirin rad
etishning turli kommunikativ niyatlari aniqlanadi. Ingliz dialoglarida rad etish ko‘pincha
muloyimlik strategiyalari orqali amalga oshiriladi, o‘zbek dialoglarida esa madaniy etiketa
asosida ijtimoiy munosabatlarni saqlash ustuvor hisoblanadi. Bu misollar har ikki tilni chuqurroq
tushunishga va nutqdagi yashirin rad etish strategiyalarining samaradorligini aniqlashga xizmat
qiladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
723
John Searle nutq aktlari nazariyasi doirasida rad etish harakatlarini nutq aktining muhim
elementi sifatida ko‘rsatadi. Unga ko‘ra, rad etish nafaqat axborotning inkori, balki ijtimoiy
munosabatlarni boshqarishda ham muhim rol o‘ynaydi. Searle yashirin yoki bilvosita rad
etishning dialogdagi kommunikativ niyatni ifodalashdagi ahamiyatini ta’kidlaydi.
Dan Sperber va Deirdre Wilsonning relevans nazariyasi yashirin rad etishning kognitiv
jarayonlarini tushuntirishda asosiy nazariy hisoblanadi. Ular rad etish holatida tinglovchi
kontekstni hisobga olib, yashirin ma’no va niyatni izlashini ta’kidlaydilar. Bu nazariya til orqali
beriladigan yashirin signallar va mulohazalarni anglash mexanizmlarini ochib beradi.
Geoffrey Leech esa pragmatikada odob-axloq qoidalari (politeness theory) nuqtai nazaridan
yashirin rad etishni o‘rganadi. Leechning fikricha, yashirin rad etish ijtimoiy yuzni saqlash (face-
saving) strategiyasi sifatida muloyimlik va hurmat ko‘rsatish uchun xizmat qiladi. U ingliz
tilidagi muloyim ifodalar orqali rad etishning madaniy xususiyatlarini tahlil qiladi.
G‘ulomjon Ibrohimov (O‘zbek tilshunosligi) o‘zbek tilidagi yashirin rad etish shakllarini,
ayniqsa madaniy va lingvistik kontekstda tahlil qiladi. Unga ko‘ra, o‘zbek tilida yashirin rad
etish ko‘proq an’anaviy nutq etiketi, ijtimoiy hurmat va muloyimlikka asoslangan. Bu holat
muloqotdagi ijtimoiy muvozanatni saqlashda muhim ahamiyatga ega.
Tahlil va natijalar:
Maqolada ingliz va oʻzbek tillaridagi dialoglardan olingan nutq
namunalarida yashirin rad etishning ifodalari tahlil qilindi. Lingvistik va pragmatik jihatdan
tahlil davomida quyidagi asosiy xususiyatlar aniqlangan:
Ingliz tilida rad etish ko‘pincha modal feʼllar (may, might, could), negatsion frazalar va
muloyimlik strategiyalari orqali amalga oshiriladi. O‘zbek tilida esa qo‘shimcha tarzda anʼanaviy
etik normalar, xususan, muloyim so‘zlashuv usullari va so‘z tartibi orqali yashirin rad etish
ifodalanadi.
Har ikkala til uchun yashirin rad etish harakati asosan kommunikativ niyatni bilvosita, muloyim
va madaniyatga mos ravishda ifodalashga qaratilganligi aniqlanadi. Bu holat muloqot jarayonida
ijtimoiy ziddiyatlarni kamaytirish va ishtirokchilar o‘rtasidagi munosabatlarni saqlashga xizmat
qiladi.
O‘zbek tilida yashirin rad etishda madaniy kontekst va ijtimoiy meʼyorlar ko‘proq ahamiyatga
ega bo‘lib, rad etish ko‘proq yumshoq va muloyim shakllarda ifodalanadi. Ingliz tilida esa
ko‘proq individualistik, bevosita va frazali shakllar ko‘zga tashlanadi.
Har ikki til uchun yashirin rad etishning asosiy vazifasi - nutq ishtirokchilarining “yuzini
saqlash” va muloqotdagi noaniqliklarni kamaytirish ekanligi aniqlanadi. Bu psixologik-ijtimoiy
strategiya dialoglarning ijobiy samaradorligini oshiradi.
Ingliz va oʻzbek tillarida yashirin rad etish kommunikativ niyatni ifodalashda turli lingvistik
vositalar va pragmatik strategiyalardan foydalaniladi, ammo asosiy maqsad ijtimoiy
munosabatlarni saqlash va muloyimlikni taʼminlashdir. Ingliz tilida yashirin rad etish ko‘proq
modallik, negatsion frazalar va bilvosita ifoda shakllari orqali amalga oshiriladi, oʻzbek tilida esa
madaniy etik meʼyorlar va so‘zlashuv usullari asosiy rol o‘ynaydi. Yashirin rad etishning
kognitiv asoslari - tinglovchining kontekstni anglab, yashirin niyatni tushunishi va unga mos
reaksiyani ko‘rsatishi - har ikki til uchun umumiydir. Tadqiqot natijalari til o‘rgatish,
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
724
kommunikatsiya va pragmatika sohalarida samarali strategiyalar ishlab chiqishda hamda
madaniy xususiyatlarni hisobga olishda qo‘llanilishi mumkin.
Xulosa qismi:
Ushbu maqolada ingliz va oʻzbek tillaridagi dialoglarda kommunikativ niyat va
yashirin rad etish ifodalari chuqur tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, har ikki
tilda yashirin rad etish kommunikativ maqsadlarni amalga oshirishda muhim vosita hisoblanadi
va u nutq ishtirokchilari o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlarni saqlash, nizolarni oldini olish hamda
muloqot samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Ingliz tilida yashirin rad etish ko‘proq modallik va frazali birikmalar yordamida amalga oshirilsa,
oʻzbek tilida u anʼanaviy madaniy meʼyorlar va muloyim so‘zlashuv shakllari orqali ifodalanadi.
Bu esa til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni yanada yaqqol ko‘rsatadi. Shuningdek,
har ikki tilda yashirin rad etish kognitiv jarayonlar va “yuzni saqlash” strategiyasi bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, tinglovchi va gapiruvchi o‘rtasida kontekstga asoslangan nozik
munosabatlarni shakllantiradi.
Tadqiqot natijalari nutq aktlari nazariyasi, pragmatika va madaniyatshunoslik sohalarida amaliy
ahamiyatga ega bo‘lib, til o‘rgatishda, kommunikativ strategiyalarni rivojlantirishda hamda
madaniyatlararo muloqotni yaxshilashda qo‘llanilishi mumkin. Yashirin rad etish ifodalari va
kommunikativ niyatni chuqur anglash muloqotda tushunmovchiliklarni kamaytirish va samarali
aloqa o‘rnatishda muhimdir.
Kelajakda ushbu sohani yanada kengroq tadqiq qilish, boshqa tillardagi yashirin rad etish
shakllarini solishtirish hamda kontekstual faktorlarni chuqurroq o‘rganish tavsiya etiladi.
Shuningdek, zamonaviy kommunikatsiya vositalaridagi (masalan, ijtimoiy tarmoqlardagi nutq)
yashirin rad etish strategiyalarini ham o‘rganish bu sohada yangi imkoniyatlar ochishi mumkin.
Adabiyotlar
1.
Searle J. R. Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. Cambridge
University Press. 1969.
2.
Sperber, D., & Wilson, D. Relevance: Communication and Cognition. Harvard
University Press. 1986.
3.
Leech, G. Principles of Pragmatics. Longman. 1983.
4.
Ibrohimov, G‘.O‘zbek tilida yashirin rad etish shakllari va ularning madaniy
pragmatikasi. Tilshunoslik, 4, 2015.45-53.
5.
FERUZA SIDAMATOVNA KHOLTODJIEVA (2025) “THE PRAGMATICS OF
NEGATIVE SPEECH ACTS: INDIRECTNESS STRATEGIES IN REFUSAL, EVASION,
AND DISAGREEMENT”,
International Multidisciplinary Journal for Research & Development
,
11(12). Available at: https://www.ijmrd.in/index.php/imjrd/article/view/2339 (Accessed: 3 June
2025).
6.
Komilova D. GIVING THE LEXICON OF EMOTIONAL EVALUATION IN
LITERARY TRANSLATION //Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences. – 2022. – Т. 2. – №. Special Issue 28-2. – С. 34-39.
7.
Komilova , D. (2025). TIL ODOBI VA NUTQ MADANIYATI O‘ZARO
BOG‘LIQLIGINING PRAGMATIK TOMONLARI. Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования, 4(4), 93–96. извлечено от
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
725
8.
KOMILOVA, D. S. (2023, October). THE IMPORTANCE OF BASIC SKILLS IN
TEACHING SYSTEM. In
International Scientific and Current Research Conferences
(pp. 392-
398).
