ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
705
O’ZBEKISTON TARIXI FANINI O’QITIShDA TARIXIY MAVZUDAGI
MINIATYURA SAN’ATI MATERIALLARIDAN FOYDALANISh ZARURIYATI
N.Muzaffarov
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti o’qituvchisi
O’zbekiston suveren davlat sifatida jahon hamjamiyatida o’zining munosib o’rnini egallab,
dunyoga tanilayotgan O’zbekistonning tarixi va milliy merosi shunchalar boyki, u bilan
faxrlanish, uni avaylab-asrash, boyitish va bilish hissi har bir shaxsning fuqarolik burchidir. Zero,
O’zbekiston Respublikasining birinchi prezidenti I. Karimov ta’biri bilan aytganda, “Tarixsiz
kelajak bo’lmagani kabi vatanimiz o’tmishini bilmay turib porloq kelajak qura olmaymiz”
Shunday ekan, bugungi kunda tarixni ilmiy o’rganish, unga xolisona yondashish va aniq
manbalarga tayangan holda talqin etish jarayoni olimlar, tadqiqotchilar, shuningdek ta’lim tizimi
vakillari oldiga yuksak mas’uliyat yuklaydi, ya’ni “Ma’naviy jihatdan barkamol insonni
tarbiyalash, ta’lim va maorif tizimini takomillashtirish, milliy uyg’onish g’oyasi asosida
ma’naviy va ruhiy jihatdan yangi avlodni voyaga yetkazish–davlatimizning eng muhim
vazifalaridan biridir”
Bu ta’limiy vazifa mamlakat rivojining zamonaviy bosqichida yanada dolzarblashib bormoqda.
Zero, Prezidentimiz Sh. M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Mamlakatimizda sog’lom va barkamol
avlodni voyaga yetkazishda hal qiluvchi o’rin tutadigan ta’lim-tarbiya sohasidagi ishlar ko’lami
tobora ortib bormoqda”
.
Bu sohada tarixiy manbalardan foydalanish ham alohida dolzarblik kasb etadi. Ta’lim-tarbiya
sohasida ishlarning ko’lamini ortishi bilan birga uning sifati va samaradorligini oshishi masalasi
zamonaviy ta’limning ustuvor vazifalaridan biri bo’lib qolmoqda. O’zbekiston umumta’lim
maktablarida tarix kurslarini mazmunini tanlash tamoyillarini va murakkablashgan tartibi hamda
maqsad haqidagi an’analarni jamiyatimizning ta’limiy ehtiyojlari tuzilmasida yana bir bor sinov
o’tkazib olish zarur bo’ldi. Tarixiy haqiqatning qaror topayotganiligi mamlakatda ijtimoiy
hayotning demokratlashtirish, xalqlarning milliy jihatdan o’zini anglashining o’sganligi,
jamiyatda tutgan o’rni va tarixiy rolini yaxshi tushunish, tarix fanining zamonaviy ilmiy
yutuqlari maktablarda tarixdan bilim berish jarayonidan qaytadan va yangitdan idrok qilinmoqda.
O’zbekiston umumta’lim maktablarida tarix fanini o’qitish samaradorligini oshirishga quyidagi
ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi vazifalar hal qilinsagina erishish mumkin:
-
tarixiylikni tarbiyalash - o’quvchilar o’tmish va bugungi kunga oid voqyealarni birbiriga
bog’liq holda tushunish va baholashi ulardan ijodiy fikrlash, ilmiy obyektivlikka intilish,
1
Каримов И. Баркамол авлод - Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори. // Каримов И.Хавфсизлик ва барқарор тараққиёт
йўлидан. 6-жилд. – Т.: Ўзбекистон, 1998. 27-28 бетлар.
2
Мирзиёев Ш. М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. – Т.: Ўзбекистон,
2016.- 30-бет.
3
Ўша жойда.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
706
mamlakat bo’ylab va butun jahon tarixidagi miniatyurasan’at asarlarini, tarixiy jarayonlarni tahlil
qilish qobiliyatini shakllantirishni, tarixiy manbalarni mustaqil o’rganish asosida shaxsiy
xulosalar chiqarishga intilish;
-
o’quvchilarda tarixdagi muammolarni anglab yetish qobiliyatlarini hosil qilish,
umumta’lim maktablarida tarixni o’rganish o’quvchilarda tarixiy voqyea va shaxslarga ma’naviy
baho berishni bilishni hosil qilishga imkon berish;
-
O’zbekistonning madaniy boyliklari, xalqimizning ijtimoiy - diniy an’analarining yaxshi
biladigan, o’z xalqini tarixiy va madaniy yodgorliklarini targ’ib qilishni biladigan va ulardan
faxrlanadiganlarni, qadimiy yodgorgorliklarni muhofaza qilishda faol qatnashadigan
vatanpravarlarni tarbiyalash;
-
turli mamlakat va xalqlarning tarixini biladigan, boshqa millatlarning madaniyatiga
hurmat bilan munosabatda bo’ladigan xalqlarning o’zaro madaniy ta’siri va o’zaro munosabatini
progressiv ahamiyatini tushunadigan e’tiqodli baynalminalchilarnimillatlararo muomala
madaniyati sohiblarini tarbiyalash va boshqalar.
Umumta’lim maktablarida tarix o’qitish tizimida tarixning boshlang’ich kursi alohida rol
o’ynaydi. Bu dastlab o’quvchilarni tarix fani bilan tanishtirish, o’z vatani o’tmishini bilish bilan
belgilanadi. 7-sinf o’quvchilari mohiyati jihatidan kichik yoshdan o’smirlik yoshiga o’tayotgan
bolalardir. Ular psixologik jihatdan emosional ta’sirga beriluvchi bo’ladilar. Bu yoshda abstrakt
tarixiy tushunchalarni umumlashtitirish qiyin kechadi. Shuning uchun bu davrda ijobiy ma’noda
o’quvchilarga emosional ta’sir etuvchi manbalar, omillardan foydalanish zarur. Shu ma’noda
miniatyura san’at asarlaridan tarixni o’qitish jarayonida foydalanish muhim didaktik ahamiyat
kasb etadi. Ayni paytda ta’kidlash joizki, tarix darslarida miniatyura san’at asarlaridan
foydalanishda mantiqiy aloqadorlik tamoyiliga amal qilish zarur. Shu bilan birga o’quvchilarni
tarixiy mavzudagi miniatyura san’at asarlari bilan tanishtirishda miniatyura san’at vositalari
induktiv tamoyil bo’yicha tanishish va noma’lum materiallar, tarixiy fakt va voqyealar asosida
tasvirlangan bo’lishi talab etiladi. 13-14 yoshdagi o’quvchilarning bilish qobiliyatlari tarixiy
voqyealarni konkretlashtirishni talab qiladi. Ularni konkret davr odamlarining ijtimoiy
tiplarining yorqin tavsifnomasini umumlashtiruvchi obraz misolida uning qanday bo’lgani, nima
bilan shug’ullangani, uni o’rab turgan atrof muhit qanaqa bo’lganligini ko’rsatish kerak bo’ladi.
Bu masalada V.S.Murzayev “Siz o’quvchilarni miniatyura san’at asarlarini puxta o’zlashtirib
olsin desangiz o’quvchilarning sezgi a’zolaridan mumkin qadar ko’prog’ini o’rganilayotgan
narsaga jalb etishingiz kerak. Ko’rish a’zolarini orqali o’quvchilar ko’rgazmali qurollarni yaxshi
eslab qolishadi”.
deb yozgan edi.
Mamlakatimiz hukumati tarixni tarbiyaviy rolini anglab, Xalq ta’limi vazirligi va O’zbekiston
Fanlar akademiyasi zimmasiga O’zbekiston xalqlar tarixining yangi dasturi darslik hamda
qo’llanmalarni yaratish vazifalarini yukladi. Bu dastur, darslik va qo’llanmalar yaratildi ham.
Respublikamizda amalga oshirilayotgan tarix ta’limi amaliyoti, shuningdek darslarda
o’qituvchilarimizni ma’ruzalaridan shu narsa ko’rinib turibdiki, ular darsliklardagi
ma’lumotlardan nariga o’tishmayapti, qo’shimcha manbalardan kam foydalanmoqdalar, ya’ni
ular o’z imkoniyatlari darajasidagina harakat qilishmoqdalar. Ayni paytda umumta’lim
maktablarida tarix fanida miniatyura san’at asarlaridan foydalanishni amalga oshirish esa muhim
pedagogik muammolardan biridir.
4
Мурзаев В.С. Тарих ўқитишда синф доскасига солинадиган расмлар.
Ўқитувчилар учун қўлланма. – Тошкент:
Ўқитувчи, 1952.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
707
Tarixiy miniatyura san’at manbalari umumta’lim maktablarida foydalanishni amalga oshirilishi
tarixiy hodisalarning bir yoqlama talqinida qutilib, xilma-xil fikrlash, tafakkur yuritishga,
shuningdek, tarix fanida shakllangan bir tomonlama qarashlardan holas bo’lishda ijobiy ta’sir
qiluvchi samarali vositaga aylanadi. Zero, dono xalqimizning “yuz marta eshitgandan bir marta
ko’rgan afzal”, degan hikmatli maqolini amaliy ifodasini miniatyura san’at asarlari vositasida
amalga oshirish mumkin. Hayot sinovlaridan o’tib sayqal topgan bu so’zlar zamirida tarix va
hayot haqiqati yotadi. Demak, miniatyura san’at manabalari ham o’lkamizning o’tmish fojeasini
ham, baxtli taqdir, kechmishlarini tarix haqiqati, ashyoviy dalillari sifatida o’zida namoyon
qiladi. Shunday ekan, bu manbalar tarix mulkidir, gap shu mulkni ta’lim-tarbiyaning mazmuniga
qanday olib kirishda qolgan. Bu o’qituvchilarning miniatyurasan’at sohasidagi bilimlari, fanga
nisbatan fidoyiligi va qolaversa, ijodkorligiga bog’liqdir.
Miniatyura san’at asarlarini darslardan tashqari kam o’rganilishi o’quvchilarni qiziqishi uchun
pedagogik jihatdan tor yondashganligimiz bilan izohlanadi. Lekin bunday yondashish
o’quvchilarning tarixiy tasavvurlariga salbiy ta’sir qiladi. Shuning uchun tarix kursini
uyg’unlashtirish masalasida doimo ilmiy pedagogik fikr yuritiladi. Bu masala keyingi yillarda
yuqori sinflar uchun muhim ahamiyat kasb eta boshladi.
Darsda va darsdan tashqari o’qishda miniatyura san’at asarlari vositasida ta’lim samaradorligini
oshirishda yaxshi samara beruvchi metod va vositalar hamda ularning pedagogik jihatdan
maqsadga muvofiqligini ta’minlash jarayonning muhim didaktik shartlaridan biridir.
Tarixiy bilim xolis asosga qurilgan va ijobiy mazmun kasb etganda millat, birinchidan o’zining
tarixiy ildizlarini teran anglashi, o’tmishda ro’y bergan jarayonlarni tahlil etish orqali, ulardan
zarur xulosalar chiqarish, real voqyeylikni keltirib chiqargan sabablar, omillarni chuqqurroq
anglash orqali ertangi kunning optimal yo’llarini belgilash imkoniga ega bo’lishi milliy tarixiy
xotira rivojiga ta’sir ko’rsatishiga asoslangan
.
Tarixiy mavzudagi miniatyura san’at asarlari xilma xil bo’ladi. Bular darak, xabar tarzidagi
asarlar o’z davriga taalluqli bo’lgan voqyea va hodisalardan iboratdir. Tarixiy mavzudagi
miniatyurasan’at asarlarini o’rganishning qiyinligi va osonligi uning to’g’ridan-to’g’ri,
mazmuniga, qanday xilda ekanligiga bog’liq. Tarixiy kitoblarga chizilgan miniatyura san’at
asarlari ustida ishlash muayyan darajada murakkabligi bilan ajralib turadi. Darak tarzidagi va
adabiy xarakterdagi miniatyura san’at asarlarini boshqalarga nisbatan anglash osonroq bo’lib,
o’zining darak bildiruvchi shakldagi bo’lishi tufayli o’zlashtirib olish uchun qulaydir. Shuning
uchun ham tarixiy mavzudagi miniatyurasan’at asarlaridan foydalanishni zarur deb hisoblash
bilan birga qaysi xildagi san’at asarlarini, nima uchun va qay yo’sinda ishlatish ham pedagogik
muammo hisoblanadi.
Tarixiy mavzudagi miniatyurasan’at asarlarisiz o’quvchilarda mazmunli tasavvur yaratib
bo’lmaydi. O’qituvchining so’zi, hujjatlardan olingan parcha yoki tarixiy roman yozuvchining
badiiy tasvirlari qanchalik yorqin va ravshan bo’lmasin, o’quvchilar ongida o’tmish
zamonlardagi hayot to’g’risida to’g’ri va aniq tasavvur hosil qilish uchun so’zning birgina o’zi
5
Абдуллажонова Д.С. Миллий тарихий хотиранинг моҳияти ва ривожланишининг ўзига хос хусусиятлари. – Тошкент: –
2006.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
708
kifoya qilmaydi. “Tasavvurning to’la bo’lishi uchun o’quvchiga manzarani faqat og’zaki gapirib
qo’ya qolmay, balki unga haqiqiy manzarani taqdim qilish kerak”
Tarixni o’qitishda tarixiy mavzudagi miniatyura san’at asarlaridan foydalanishdan asosiy maqsad
o’tmish to’g’risidagi tasavvurlarga muqobil keladigan va to’la qimmatga ega bo’lgan haqiqiy
manzaralar yaratishdan iborat. Shuning uchun agar tarix darsligida bayon etilgan o’tmish
voqyealarni ko’z oldiga keltirishga yordam beradigan suratlar bilan ta’minlangan bo’lsa, uning
ta’limiy qimmati ham ortadi. Fransuz metodist-tarixchisi Laviss shu fikrni tasdiqlab, “Har bir
tarix kitobi suratlar bilan ta’minlansin”, degan talabni ilgari surdi. Tarixiy mavzudagi
miniatyurasan’at asarlari o’tmish to’g’risida tasavvur hosil qilishga yordam berib, o’tmishni
tushunishni ham yengillashtiradi. Bu fikrni Laviss “O’quvchilar ko’rib turgan bo’lganlari uchun
tushunadilar”, deb qayd etgan.
O’quvchilarda tarixiy miniatyura san’at asarlariga qiziqishning mavjudligi ham muhimdir. Bu
o’sib borayotgan ongning yangidan-yangi narsalarni ko’rib taassurot olishga bo’lgan kuchli
talabi bilan bog’liq bo’ladi. Odatda yosh kitobxon kitob bilan tanishishni uning suratlarini
kuzatishdan boshlaydi.
Demak, tarixiy mavzudagi miniatyurasan’at asarlari tarix fanini o’qitishda:
o’tmish to’g’risidan to’g’ri tasavvur hosil qilish uchun zarur;
o’tmishni tushunishni yengillashtiradi;
bilimning mustahkamlanishiga yordam beradi;
bayon qilingan tarixiy mavzudagi miniatyurasan’at asarlariga o’quvchilarni qiziqishini oshiradi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, tarixiy mavzudagi miniatyura san’at asarlari vaqt va
muhitning badiiy talqini, tarixning turli qirralarini badiiy bo’yoqlar yordamida o’quvchilar ko’z
o’ngida yanada yorqinroq chizilishiga, tarixiy voqyealar mazmunini to’laligicha esda saqlab
qolishga va o’quvchilarga o’tmishning ibratomuz voqyealar asosida tarbiya berishga xizmat
qiladi. Afsuski maktablarda miniatyura sa’nat asarlari yetarli emas. Mavjud bo’lgan taqdirda
ham o’qituvchilar ulardan samarali foydalanish yo’llarini bilmaydilar. Chunki, tarix darslarida
miniatyurasan’at asarlaridan foydalanish bo’yicha metodik tavsiyalar, o’quv qo’llanmalar yetarli
emas. Shuning uchun ham tarix darslarida miniatyurasan’at asarlaridan foydalanish pedagogik
muammo hisoblanadi.
Demak, O’zbekiston tarixi fanini o’qitishda tarixiy mavzudagi miniatyura san’at asarlaridan
foydalanishning tizimi va mazmuni ishlab chiqilmaganligi, o’qituvchilar uchun miniatyurasan’at
asarlaridan foydalanish usullari xususida metodik tavsiyalar yetarli emasligi, umumta’lim
maktablarida tarixiy mavzudagi miniatyura san’at asarlarining zaxirasi kamligi, miniatyura
san’at asarlaridan tarix darslarida foydalanishning samaradorligini pastligi, ilmiy-metodik
jihatdan asoslanmaganligi kabi ko’plab pedagogik muammolar mavjud. Bu muammolarni hal
etish maxsus pedagogik ilmiy tadqiqot ishlarini olib borishni talab etadi.
6
Рустамов М. Ўзбекистон тарихини ўқитишда бадиий адабиётлардан фойдаланиш. – Тошкент: Ўзбекистон, 1990.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue1, Iyun 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
709
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. – T.: Sharq, 1998.
29 b.
2. Mirziyoyev Sh. M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo
etamiz. – T.: O’zbekiston, 2016.
3. Murzayev V.S. Tarix o’qitishda sinf doskasiga solinadigan rasmlar.
O’qituvchilar uchun
qo’llanma. – Toshkent: O’qituvchi, 1952.
4. Abdullajonova D.S. Milliy tarixiy xotiraning mohiyati va rivojlanishining o’ziga xos
xususiyatlari. – Toshkent: – 2006.
5. Rustamov M. O’zbekiston tarixini o’qitishda badiiy adabiyotlardan foydalanish. – Toshkent:
O’zbekiston, 1990.
