INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23
American Academic publishers, volume 05, issue 05,2025
Journal:
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai
page 1266
THE DEGREE OF STUDY OF THE LEADERSHIP CONCEPT AMONG UZBEK
RESEARCHERS
Yulduz Babajanova,
Teacher of the Department of
Foreign philology,UrSPI,
E-mail:
Abstract:
In recent years, the concept of leadership has been studied in various fields in
Uzbekistan, particularly in education, social psychology, and group management. This article
analyzes various approaches to the concept of leadership by Uzbek researchers. Studying the
topic allows for a systematic understanding of the views of Uzbek scholars on leadership. The
article presents an analysis of the modern concept of leadership from psychological, educational,
and social perspectives. It emphasizes the relevance of studying leadership in various branches
(psychology, education, politics) by Uzbek researchers.
Keywords
: Leadership, leader, psychology, education, social relations, Uzbek researchers,
charismatic leadership, transformational leadership.
Аннотация:
В последние годы концепция лидерства изучается в Узбекистане в
различных сферах, в частности, в образовании, социальной психологии и управлении
коллективами. В данной статье проанализированы различные подходы узбекских
исследователей к понятию лидерства. Изучение темы позволяет систематически
рассмотреть взгляды узбекских ученых на лидерство. В статье приведен анализ
современной концепции лидерства с психологической, образовательной и социальной
точек зрения. Подчеркивается актуальность изучения лидерства в различных областях
(психология, образование, политика) узбекскими исследователями.
Ключевые слова
: Лидерство, лидер, психология, образование, социальные отношения,
узбекские исследователи, харизматическое лидерство, трансформационное лидерство.
YETAKCHILIK KONSEPTINING O‘ZBEK TADQIQOTCHILARI ORASIDA
O‘RGANILGANLIK DARAJASI
Abstract:
So‘nggi yillarda yetakchilik (liderlik) konsepti O‘zbekistonda turli sohalarda, xususan,
ta’lim, ijtimoiy psixologiya va jamoa boshqaruvida o‘rganilmoqda. Ushbu maqolada o‘zbek
tadqiqotchilari tomonidan yetakchilik tushunchasiga turli yondashuvlar tahlil etilgan. Mavzuni
o‘rganish, o‘zbek olimlarining yetakchilik haqidagi qarashlarini tizimli tarzda o‘rganishga
imkon beradi. Maqolada zamonaviy yetakchilik konseptining psixologik, ta’lim va ijtimoiy
yondashuvlar nuqtai nazaridan tahlili keltirilgan. O‘zbek tadqiqotchilari tomonidan
yetakchilikni o‘rganishning ko‘plab tarmoqlarda (psixologiya, ta’lim, siyosat) dolzarb ekanligi
ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar:
Yetakchilik, liderlik, psixologiya, ta’lim, ijtimoiy munosabatlar, o‘zbek
tadqiqotchilari, xarizmatik yetakchilik, transformatsion liderlik.
INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23
American Academic publishers, volume 05, issue 05,2025
Journal:
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai
page 1267
1. Kirish
Yetakchilik (liderlik) konsepti — bu guruh yoki jamiyatda o‘z fikri, maqsadi yoki
qadriyatlariga asoslanib boshqalarga ta’sir o‘tkazish va ularga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish jarayonidir.
Zamonaviy dunyoda, ayniqsa ijtimoiy, psixologik va pedagogik sohalarda yetakchilik
tushunchasi muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbek tadqiqotchilari ham o‘z ilmiy
izlanishlarida yetakchilikni turli kontekstlarda, masalan, siyosiy rahbarlik, o‘spirinlarning
psixologik rivojlanishi, ta’lim tizimida va jamiyatda jamoa boshqaruvi kabi sohalarda
o‘rganmoqda.
Bu maqolada o‘zbek tadqiqotchilari tomonidan yetakchilik konsepti qanday
o‘rganilganligi, ularning yondashuvlari va tadqiqotlari tahlil qilinadi. Tadqiqotchilar
yetakchilikni turli jihatlardan o‘rganishga harakat qilib, bu tushunchaning psixologik, ijtimoiy
va pedagogik xususiyatlarini yoritishda ilmiy ahamiyatga ega bo‘lgan natijalar ishlab
chiqqanlar.
2. Yetakchilik konseptining nazariy asoslari
Yetakchilik — bu faqat boshqaruv va buyruq berish emas, balki boshqalarga ilhom berish va
ularga umumiy maqsad sari yo‘naltirish jarayonidir. Zamonaviy psixologiya va sotsiologiyada
yetakchilikning turli turlari, jumladan, xarizmatik, atributiv, transformativ va transaksion
yetakchilik kabi nazariyalar mavjud. Mavlonova (2022) yetakchilikni dinamik jarayon sifatida
tasvirlaydi va u guruh ichidagi o‘zaro aloqalar va ishtirokchilar o‘rtasidagi ta’sirni ko‘rsatadi.
Uning ta’kidlashicha, yetakchilik faqat rahbarlik vazifalarini bajarish emas, balki
shaxsiy fazilatlar, mas’uliyat va tashabbusni o‘z ichiga oladi. Kengroq qilib tushuntirsak,
Yetakchilik faqat boshqaruv va buyruq berish emas, balki boshqalarga ilhom berish va ularga
umumiy maqsad sari yo‘naltirish jarayonidir. Zamonaviy psixologiya va sotsiologiyada
yetakchilikning turli turlari, jumladan, xarizmatik, atributiv, transformatsion va transaksion
yetakchilik kabi nazariyalar mavjud. Ushbu nazariyalar liderlarning ta’siri va ularning
kuzatuvchilarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishdagi turli jihatlarini ta’kidlaydi.
Mavlonova (2022) yetakchilikni dinamik jarayon sifatida tasvirlaydi, bu guruh ichidagi
o‘zaro aloqalar va ishtirokchilar o‘rtasidagi ta’sirni ko‘rsatadi. Bu qarash an’anaviy yuqoridan
pastga qarab boshqarish strukturasidan tashqariga chiqib, yetakchilikning doimiy va
moslashuvchan jarayon ekanligini ta’kidlaydi, u guruhning ehtiyojlari va javoblariga qarab
shakllanadi va rivojlanadi.
Masalan, xarizmatik yetakchilik liderning shaxsiy jozibasi va kuzatuvchilarda chuqur sadoqat
hamda ishonch uyg‘otishiga asoslanadi. Aksincha, transformatsion yetakchilik, kuzatuvchilarni
o‘zgarishlarni amalga oshirishga rag'batlantirishga, ularning qadriyatlari, ishonchlari va o‘z-
o‘zini anglashlarini o‘zgartirishga qaratilgan. Transaksion yetakchilik esa kuzatuvchilarni
ma’lum bir sa’y-harakatlar va qat’iyatlilik evaziga mukofotlashga asoslangan.
Ushbu turli yondashuvlar yetakchilikning yagona bir konsepsiya emasligini ko‘rsatadi.
Har bir yetakchilik uslubi o‘ziga xos afzalliklarga ega bo‘lib, turli sharoitlarda samarali bo‘lishi
1
“Yetakchilik faqat buyruq berish emas, balki guruhni ruhlantirish, umumiy maqsad sari yo‘naltira olish
qobiliyatidir” (Mavlonova Z. T., 2022).
INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23
American Academic publishers, volume 05, issue 05,2025
Journal:
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai
page 1268
mumkin. Masalan, xarizmatik yetakchilik inqiroz davrlarida kuchli yo‘naltirish va tasavvurga
ehtiyoj bo‘lganda muvaffaqiyatli bo‘lishi mumkin, transformatsion yetakchilik esa innovatsiya
va uzoq muddatli o‘zgarishlarni talab qiladigan muhitlarda samarali bo‘ladi. Transaksion
yetakchilik esa aniq maqsadlar va mukofotlar zarur bo‘lgan tartibli muhitlarda foydali
hisoblanadi.
Bundan tashqari, yetakchilikning dinamik tabiati uning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishini va
sharoitlarga moslashishini anglatadi. Bu jarayon ko‘pincha yetakchining va kuzatuvchilarning
nuqtai nazaridan doimiy o‘rganish va qayta baholashni o‘z ichiga oladi. Jamiyat va tashkilotlar
tuzilmalari rivojlanib borar ekan, yetakchilikni o‘rganish davom etadi va insoniy aloqalar,
motivatsiya va kommunikatsiyaning yangi o‘lchovlarini o‘z ichiga oladi.
3. O‘zbek tadqiqotchilari tomonidan yetakchilik konseptining o‘rganilishi
O‘zbek tadqiqotchilari yetakchilikni psixologik, pedagogik va ijtimoiy jihatlardan tadqiq
etib, uning jamiyatdagi ahamiyatini yoritishga harakat qilganlar. Bu tadqiqotlarning har biri
o‘zining ma’lum bir yo‘nalishiga asoslanadi, ammo umumiy xulosalar shundaki, yetakchilik
shaxsning faolligi, qaror qabul qilishdagi roli, hamda boshqalar bilan munosabatlarini tartibga
solish orqali shakllanadi.
3.1. Psixologik yondashuvlar
Radjabova (2023) o‘spirinlarning liderlik qobiliyatini shakllantirishda psixologik
to‘siqlarni tahlil qiladi. U, ayniqsa, oilaviy sharoit, maktab muhitining sifati va ijtimoiy
o‘zgarishlarning rolini ajratib ko‘rsatadi. Radjabovaning fikriga ko‘ra, yoshlarning ijtimoiy
moslashuvi va psixologik tayyorligi yetakchilik sifatlarini rivojlantirishda muhim omil bo‘lishi
mumkin.
3.2. Ta’lim tizimidagi yondashuvlar
Erkaboyev (2023) ta’lim tizimida talabalar orasida yetakchilik qobiliyatini
rivojlantirishning dolzarbligini ta’kidladi. U, ayniqsa, interaktiv metodlar va jamoaviy ishlar
orqali talabalar orasida yetakchilik sifatlarini rivojlantirish imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
Erkaboyevning fikriga ko‘ra, talaba nafaqat ilmiy bilimni, balki faoliyat ko‘nikmalarini,
tashabbuskorlik va liderlik qobiliyatlarini ham rivojlantirishi kerak.
3.3. Jamoaviy ijtimoiy munosabatlar
Yarmanova (2022) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar jamoada liderlik sifatlarini
rivojlantirishga qaratilgan. Uning fikricha, jamoa ichidagi rahbarlik sifatlari faqat
2
“Liderlikning shakllanishiga to‘sqinlik qiluvchi omillarni aniqlash, yoshlarni ijtimoiy hayotga
tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi” (Radjabova F. R., 2023).
3
“Zamonaviy ta’limda talaba yetakchi emas, balki faollikni shakllantiruvchi subyekt bo‘lishi kerak”
(Erkaboyev O. M., 2023).
INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23
American Academic publishers, volume 05, issue 05,2025
Journal:
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai
page 1269
tashabbuskorlikda emas, balki shaxslararo muloqot va ichki ijtimoiy iqlimni yaratishda ham o‘z
aksini topadi.
4. Yetakchilik konsepti bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar tahlili
O‘zbek tadqiqotchilarining yetakchilik konseptiga bo‘lgan yondashuvlari juda xilma-
xildir. Ba’zi mualliflar yetakchilikni psixologik nuqtai nazardan o‘rganishsa, boshqalari ta’lim
va jamoaviy faoliyatlarda yetakchilikni rivojlantirishga katta ahamiyat beradilar. Quyidagi
jadvalda ba’zi o‘zbek mualliflarining yetakchilik konseptiga bo‘lgan yondashuvlari keltirilgan:
O‘zbekiston tadqiqotchilari yetakchilik konseptini turli kontekstlarda o‘rganayotganiga
qaramay, bu tushunchaning tilshunoslik va madaniyat kontekstida o‘rganilishi hali yetarlicha
rivojlanmagan. Shuningdek, gender rollarining yetakchilik bilan bog‘liq jihatlari ham etarli
o‘rganilmagan. Shu bilan birga, boshqaruv va liderlikning jamiyatda qanday shakllanishi va bu
jarayonlar tilda qanday aks etishi haqida ko‘proq ilmiy izlanishlar olib borilishi kerak.
Yetakchilik tushunchasini madaniyat va tilshunoslik kontekstida ham tahlil qilish;
Tashabbuskor shaxslarning til birliklarida ifodalanishi va ularning liderlik fazilatlari haqida
yangi yondashuvlar ishlab chiqish;
Jamiyatdagi gender rollari va yetakchilik o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqurroq o‘rganish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mavlonova Z.T. (2022). Zamonaviy dunyoda siyosiy yetakchilik to‘g‘risidagi qarashlar.
Innovative Development in Educational Activities.
2. Qurbanova S.T. (2023). Zamonaviy lider shaxsini shakllantirish mexanizmlari. Obrazovanie
nauka i innovatsionnye idei v mire.
3. Erkaboyev O.M. (2023). Talaba-yoshlarda liderlik qobiliyatini rivojlantirishning dolzarbligi.
Obrazovanie nauka i innovatsionnye idei v mire.
4. Radjabova F.R. (2023). O‘spirinlarning liderlik qobiliyatini namoyon qilishda to‘sqinlik
qiluvchi omillarning psixologik ta’siri. Obrazovanie i innovatsionnye issledovaniya.
5. Yarmanova Y. (2022). Jamoaviy munosabatlarda liderlik sifatlarini shakllantirish.
Obshchestvo i innovatsii.
4
“Jamoaviy muhitda liderlik sifati o‘zaro hurmat va ishonch asosida shakllanadi” (Yarmanova Y., 2022).
