Business and Economics

Охирги йилларда жаҳон иқтисодиётининг янги модели ривожланишини таъминлаш билан боғлиқ тадқиқотларда глобал экологик ўзгаришлар ҳисобга олинмоқда. Ривожланишнинг янги моделини излаш барқарор ривожланиш парадигмаси эволюциясига, "яшил” иқтисодиёт юзага келишига сабабчи бўлди. Ўзбекистон Республикасининг 2019-2030-йилларга мўлжалланган "Яшил" иқтисодиётга ўтиш стратегиясига мувофиқ, Ўзбекистон 2030-йилга бориб ялпи ички маҳсулот бирлигига тўғри келадиган энергия сарфи ҳажмини, шу жумладан қайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланишни кенгайтириш ҳисобига 30 фоизга камайтириш белгиланган [1].

Ушбу мақолада рақамли божхона, бу – ахбороткоммуникация технологияларидан кенг фойдаланиш, маълумотлар базаси, гипералоқа, интернет тармоғидан фойдаланган ҳолда электрон божхона технологиялари орқали маълумотларни қайта ишлаш (Big data), телематика (информатиканинг бир қисми бўлиб, маълумотлар йиғиндиси, масофадан бошқариш ва масофадан назорат қилиш), булутли технологиялар, транспорт телематикаси (транспортларни спутник орқали мониторинг қилиш) демакдир. Маълумки, соҳанинг самарали фаолияти бевосита божхона постлари таркибий тузилмаларининг рақамли шароитда замонавий техник воситалар, ускуна ва қурилмалар билан таъминланишига боғлиқ эканлиги илмий асосланган.

Оила соғлом экан - жамият мустаҳкам, жамият мустаҳкам экан - мамлакат барқарор” деган инсонпарвар тамойил “Мустаҳкам оила йили” Давлат дастурини амалга оширишнинг энг муҳим шиори ҳисобланади. 2012 йилни «Мустаҳкам оила йили» деб эълон қилиниши бежиз эмас.

Сўнгги йилларда мамлакатамизда қишлоқ хўжалигини ислоҳ қилиш ва бозор механизмларини жорий этиш бўйича кўламли ишлар амалга оширилган бўлиб, зеро, худудларни ижтимоий-иқтисодий ривожлантИришда қишлоқ хўжалиги муҳим аҳамият касб этади. Таъкидлаш жоизки, мамлакат ялпи ички маҳсулотидаги улуши юқори бўлиб, 2023 йилда 21,6 фоизи, айнан мазкур соҳага тўғри келади. Шунингдек, 2023 йилдаги иқтисодиётдаги жами банд аҳолининг 24,0 фоизи қишлоқ хўжалиги тармоғига тўғри келиб, бу кўрсаткич 3,3 млн. нафар кишини ташкил этган[1]. Бу эса, нафақат худудлар иқтисодиётнинг ривожлантириш, балки, аҳоли бандлигини таъминлаш ва фаровонлигини ошириш қишлоқхўжалиги секторига бевосита боғлиқлигини кўрсатади.

Иқтисодий ислоҳотлар шароитида маълумки туризмнинг ривожланиши мамлакат иқтисодий-ижтимоий ҳаётида муҳим аҳамият касб этмоқда. У иқтисодиётни ривожлантириш билан бирга маҳаллий аҳолининг бандлигини таъминлаш, шу орқали турмуш даражасини яхшилаш, хорижий туристларни жалб қилиш, юртимизни дунёга танитиш, қадимий шаҳарларимиз ва тарихий ёдгорликларимизни асраб авайлаш каби хайрли ишларга салмоқли ҳисса қўшиш имкониятини кенгайтиради. Мақолада Ўзбекистонда туризм соҳасининг асосий омиллари, уни ривожлантиришнинг ҳудудий ўзига хослиги, маҳаллий аҳолини атроф - муҳитни муҳофаза қилиши, бу борада айрим муаммоларни бартараф этиш чора-тадбирлари бўйича таклифлар берилган.

Иқтисoдиётнинг эркинлaшуви вa жaдaл суръaтлaр билaн ривoжлaниши
шaрoитлaридa кичик бизнeс вa xусусий тaдбиркoрлик сeктoри мaҳсулoтлaри вa
xизмaтлaри ҳaжми oртиб бoрмoқдa. Мaзкур сeктoр ривoжлaниши эсa, ўз нaвбaтид a,
мaмлaкaтдa ярaтилгaн қулaй ишбилaрмoнлик муҳитигa кўп жиҳaтдaн бoғлиқ бўлaди.
Бугунги кундa мaмлaкaтимиздa кичик бизнeс вa xусусий тaдбиркoрликнинг мaмлaкaт
ялпи ички мaҳсулoтидaги улуши ҳaм йилдaн-йилгa oшиб бoрмoқдa. Кичик бизнeс
субъeктлaрини крeдитлaш aмaлиёти йўлгa қўйилишидa эътибoргa oлиш лoзимки, кичик
бизнeс мaмлaкaтдaги иқтисoдий ўсишдa вa иннoвaциялaр жoрий этилишидa мунoсиб
ўрин эгaллaб бoрмoқдa, aҳoли бaндлиги имкoниятлaрини кeнгaйтирмoқдa, Ўзбeкистoн
брeнди билaн экспoртбoп мaҳсулoтлaр ишлaб чиқaриб, дунё ҳaм жaмиятидa мунoсиб ўрин
эгaллaмoқдa, булaр билaн мaмлaкaтнинг ижтимoий-иқтисoдий ривoжлaнишигa ҳaм кaттa
ҳиссa қўшмoқдa.

Мамлакат худудларини ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришдаги мавжуд номутаносибликларни чукурлашуви шароитида маҳаллий бюджет даромадларини шакллантириш иқтисодчи олимлар, амалиётчилар ва жамоатчилик доирасидаги долзарб муаммолардан бирига айланган. Хусусан, маҳаллий бюджет даромадлари манбасини кенгайтиришнинг муҳим йўналишлари юзасидан олиб борилган аксарият илмий тадқиқотларда маҳаллий бюджет тушумлари характери ва структурасининг назарий жиҳатларига алоҳида эътибор берилган бўлсада, аммо фискал корректировка роли нисбатан тўлиқ баҳоланмаган. Бугунги кунда турли даражадаги бюджетлар баланслигини таъминлаш, бюджетлараро ҳисоб-китоблар механизмини такомиллаштириш, тадбиркорлик субъектларининг солиқ юкини пасайтириш, солиқ солиш тартибини соддалаштириш, солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш фискал сиёсатни долзарб вазифаларидир. Маҳаллий бюджет даромадларини шакллантириш муаммолари бўйича илмий тадқиқотларни ўрганиш молиявий ресурсларнинг минтақавий даражада шаклланиши, тақсимланиши ва маҳаллий ҳокимият органлари томонидан марказлаштирилмаган оптимал бошқарув тизимини такомиллаштириш-да муҳим ҳисобланади.

Мақолада қишлоқ хўжалигидаги институционал ўзгаришлар шароитида давлат кўмаги асосида рискларни суғурталаш методологиясига янгича ёндошувнинг зарурлиги, асосий йўналишлари тадқиқ этилган. Қишлоқ хўжалигидаги рискларни бошқаришда суғурта тизимининг устунликлари ҳамда ўзига хос хусусиятлари илмий асослаб берилган. Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалигида уни қўллаш имкониятлари тадқиқ этилган ҳамда тавсиялар ишлаб чиқилган.

Республикамиз аграр тармоғида амалга оширилаѐтган иқтисодий ислоҳотлар натижасида, қишлоқ хўжалигини ислоҳ қилишнинг ташкилий, ҳуқуқий ва институционал асослари яратилди. Шу билан бирга охирги 10 йиллик давомида соҳада ишлаб чиқариш 5,9 %га ўсди, яъни 2010 йили қишлоқ хўжалигида маҳсулот ишлаб чиқариш 106,8 %га етди, мамлакат ялпи ички маҳсулотидаги улуши 2010 йили 17,5 %ни ташкил этди. Қишлоқ хўжалиги ялпи маҳсулотини 59,4 %ни деҳқончилик маҳсулотлари ва 40,6 % чорвачилик маҳсулотларини ташкил этди.

Мамлакатда олиб борилаѐтган ижтимоий-иқтисодий ислоҳотларнинг муваффақияти кўп жиҳатдан қишлоқ хўжалигининг ривожланиш даражасига боғлиқ.

Мамлакатимизда амалга оширилаѐтган ислоҳотлар жараѐнида кишлок аҳолисининг турмуш даражасини юксалтириш, қишлоқларимиз қиѐфасини ўзгартириш, жаҳон андозаларига мос келувчи замонавий архитектура ва дизайн асосида барпо этиладиган, барча қулайликлар ва коммуникация тизимларига эга шинам уй-жойлар барпо этиш, ижтимоий соҳа ва ишлаб чиқариш
инфратузлмасини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Мамлакатимизда амалга оширилаѐтган ислоҳотлар жараѐнида қишлоқ аҳолисининг турмуш даражасини юксалтиришга, қишлоқларимиз қиѐфасини ўзгартиришга, жаҳон андозаларига мос келувчи замонавий архитектура ва дизайн асосида барпо этиладиган, барча қулайликлар ва коммуникация тизимларига эга бўлган шинам уй-жойлар барпо этишга, ижтимоий соҳа ва ишлаб чиқариш инфратузилмасини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Ҳозирги бозор иқтисодиѐтини таркибий ўзгартириш ва ишлаб чиқаришни диверсификациялаш шароитида республикамиз ва унинг ҳудудларида кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожлантириш ҳамда такомиллаштириш устувор вазифалардан ҳисобланмоқда. Ушбу соҳа фаолиятини ривожлантириш борасида давлатимиз томонидан бир қатор имкониятлар ва имтиѐзлар яратилиб, комплекс чора-тадбирлар ишлаб чиқилмоқда.

Жаҳоннинг йирик компанияларида капитални жалб қилиш, йирик лойиҳалар
бўйича инвестицион қарорлар қабул қилишда капитал самарадорлигини оширишнинг
илмий асосларини такомиллаштиришга йўналтирилган илмий тадқиқот ишлари
амалга оширилмоқда

Ушбу мақолада бизнес бошқаруви ва етказиб бериш занжирларини бошқариш, бир-бирига боғлиқ жараёнлар эканлиги, амалда уларни алоҳида бир биридан айри ҳолда тасаввур қилиш қийинлиги логистика тизими юқори мослашувчанликка эга бўлган логистикага оид муаммолар ечимини топувчи иқтисодий тизимнинг бир кўриниши ҳисобланиши ва бу тизимда етказиб бериш занжирларини бошқариш асосий вазифа эканлиги илмий таҳлил қилинган.

Маълумки, тарихий тараққиёт давомида Ўзбекистон жаҳоннинг ривожланган давлатлари қатори ўз миллий қиёфасида, яъни ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида халқимизнинг миллий менталитетига хос бўлган ижобий анъаналар ва қадриятларни сақлаб қолган ҳолда майдонга чиқди. Бу давр жамиятимизда аёлларни улуғлаш, давлат томонидан уларни сиёсий, иқтисодий, ҳуқуқий ва маънавий манфаатларини ҳимоя қилишнинг негизи сифатида тарих зарварақларида ёрқин из қолдирди.

Оилавий тадбиркорликнинг ишсизлик даражасини пасайтириш, аҳоли даромадларини ошириш, ўрта мулкдорлар қатламини ўстириш орқали мамлакатдаги ижтимоий-иқтисодий барқарорликни таъминлашдаги иштирокини кенгайтириш иқтисодий тараққиётнинг долзарб йўналишларидан ҳисобланиши аниқланди. Оилавий тадбиркорликни янада ривожлантиришга мамлакатимиз раҳбарияти томонидан катта аҳамият қаратилмоқда. Жумладан, “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги фармони, “Ҳар бир оила – тадбиркор” дастури кабилар шулар жумласидандир. Оилавий тадбиркорлик субъектларига йўналтириладиган молиявий ресурслар имтиёзли кредитлар кўринишида йиллик 14 фоиз ставкада берилиши кўзда тутилганлиги кўриб чиқилган. Ҳозирги шароитда маҳаллалар ҳудудида оилавий тадбиркорликни ривожлантириш бўйича самарали чора-тадбирларни ишлаб чиқиш, аҳолини ушбу йўналишдаги тадбиркорликка бўлган қизиқишини уйғотиш, қўллабқувватлаш ҳамда амалга оширишда ҳоким ёрдамчилари билан бир қаторда маҳалла фуқаролар йиғини раиси ва мутахассислари томонидан жиддий ҳаракат талаб этилади.

Ўзбекистон Республикасининг 2023 йилги солиқ қонунчилик ҳужжатларига
киритилган асосий ўзгариш ва солиқ имтиёзлари бериш тартибини такомиллаштириш
уларга янгича ёндашувларни жорий этиш орқали бозор хизматлари ҳажмини ошириш,
аҳолига янги иш ўринларини яратиш имкониятлари кенгайтириш муҳум
вазифалардан бири ҳисобланади. Сўнгги йилларда мамлакатни жадал ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш мақсадида иқтисодиётни эркинлаштириш,
тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш ҳамда уларга тенг рақобат шароитларига эга
бўлган ягона иқтисодий маконни шакллантириш бўйича кенг кўламли чора-тадбирлар
амалга оширилмоқда.

"Иш жойлар" тушунчасининг яна бир жиҳатига эътиборни қаратсак. Амалда "янги иш жойлар”, "эски иш жойлар” ва "қайта тикланиб жихозланган иш жойлари" мавжуд. Буларнинг ташкилий, хуқуқий, статистик ва расмий мохияти ҳар хил бўлиши мумкин. Лекин, барчасининг фаолияти бир мақсадга қаратилган - шу иш жойларида инсон ўзининг меҳнат фаолиятини амалга оширишда малакавий салоҳиятини тўлақонли ижро этишга муносиб шарт-шароитлар вужудга келган бўлишлиги керак.

ЯИМ яҳлит иқтисодиѐтнинг ривожланиш якунини ѐритиб берувчи ишлаб чиқаришнинг пировард кўрсаткичидир. Унинг мазмуни истеъмол қиймати нуқтаи назаридан – жами якуний товар ва хизматларнинг, қиймат жиҳатидан қайта яратилган қиймат ҳамда асосий фондлар амортизациясини ифодалайди.

Мамлакатимиз мустақиллигининг ўтган йигирма йиллик зарварақларига назар ташлаб унинг ҳар бир куни янгиликсиз, ривожланишсиз кечмаганлигига гувоҳ бўламиз. Давлатимиз раҳбарининг инсонийлик билан суғорилган илғор қарашлари ва саъй-ҳаракатлари эвазига истиқлол йилларида юртимиз ижтимоий ҳаѐтининг барча соҳаларида эришилган муваффақиятлар биз учун қувонарлидир. Истиқлолимизнинг қутлуғ 20-йиллик тўйи остонасида турибмиз

Бир донишманддан сўрадилар: - Одам учун ярашадиган кийимлар ичида энг гўзали қандай кийим? Донишманд жавоб берди: - Одам учун ярашадиган кийимлар ичида энг гўзал кийим, бу – одоб-ахлоқ кийимидир. Киши қиѐфасини безайдиган, унинг ҳуснига-ҳусн қўшадиган
бундан ортиқ гўзал кийимни топиш қийин.

Мамлакатимизда эркин иқтисодий зоналарни ташкил этиш ва уларни самарали
фаолият юритишини такомиллаштириишга бугунги кунда катта эътибор қаратилмоқда.
Республикамиз Президентининг 2016 йил 26 октябрдаги ПФ-4853-сон Фармони, ҳамда
ушбу Фармонни ижро этиш юзасидан 2016 йил 29 декабрда Вазирлар Маҳкамасининг 418-сон “Эркин иқтисодий зоналар фаолиятини янада такомиллаштириш ва самарадорлигини
ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарори қабул қилинганлиги, 2017 йил 12 январда
Президентнинг “Ургут”, “Ғиждувон”, “Қўқон” ва “Хазарасп” эркин иқтисодий зоналарини
ташкил этиш тўғрисидаги Фармонларининг эълон қилиниши бу борадаги ишлар
мамлакатимиз ривожи учун катта аҳамиятга эга эканлигидан далолат беради.

Серьезные структурные преобразования, происходящие в экономике республики, нашли свое конкретное воплощение в макроэкономических показателях. Так, по итогам 2012 года «темпы прироста внутреннего валового продукта составили 8,2 процента, объемы производства промышленной продукции – 7.7 процентов, сельского хозяйства – 7 процентов, розничного товарооборота – 13,9 процентов, а удельный вес сферы услуг в ВВП составил 52 процента» 1
.

Сўнгги ўн йилликларда электрон тижоратнинг жадал кенгайиши глобал иқтисодиётни ўзгартирди, корхоналар фаолияти ва истеъмолчиларнинг тижорат фаолияти билан шуғулланиш усулларини ўзгартирди. Онлайн платформалар тақдим этаётган қулайлик ва самарадорлик электрон тижоратни мисли кўрилмаган чўққиларга олиб чиқди, савдо ҳажми ҳар йили триллионлаб долларга етди. Аммо бу экспоненциал ўсиш билан бир қаторда, электрон тижоратнинг пайдо бўлиши рақамли транзакцияларнинг ўзига хос хусусиятларига мослашиш учун курашаётган анъанавий солиқтизимлари учун жиддий муаммоларни келтириб чиқармоқда.