Volume 4, issue 6, 2025
174
INCOME TAX OFFERED BY INDIVIDUALS AND TAX RATES
Abdurashidov Abdusamad Abdurahmonovich
Fan va texnologiyalar universiteti o’qituvchi (+998 33 344-97-61)
Mahmudov Jamshed Ashrafovich
Fan va texnologiyalar universiteti o’qituvchi
Abstract:
The article describes the tax system of the Republic of Uzbekistan, changes in tax
legislation. The authors studied the rates of personal income tax, benefits provided and changes
in personal income tax collected from individuals in 2024-2025. The methods of economic and
analytical comparison with the tax systems of foreign countries are highlighted.
Annotatsiya:
Maqolada O‘zbekiston Respublikasi soliq tizimi, soliq qonunchiligiga kiritilgan
o‘zgatirishlar ko‘rsatib o‘tilgan. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i stvkalari,
taqdim etilgan imtiyozlar va jismoniy shaxslardan undiriladigan daromad solig’i 2024 - 2025 -
yillardagi o‘zgarish ko‘rsatkichlari mualliflar tomonidan o‘rganilgan. Xorijiy mamalakatlar soliq
tizimi bilan iqtisodiy-tahliliy taqqoslash yo‘llari yoritib berilgan
Аннотация:
В статье рассмотрена налоговая система Республики Узбекистан, изменения
в налоговом законодательстве. Авторами изучены ставки налога на доходы физических
лиц, предоставляемые льготы и изменения взимаемого налога на доходы физических лиц
с физических лиц в 2024-2025 годах. Освещены методы экономико-аналитического
сравнения с налоговыми системами зарубежных стран.
Kalit so‘zlar
: rezident, norezident, jami daromad, mulkiy daromadlar, soliq stavkalari,
imtiyozlar, davlat byudjeti, daromad solig'i.
Kirish
: Har qanday davlatning iqtisodiy rivojlanishida soliq tizimi muhim richag bo‘lib
hisoblanadi. Boisi, davlat uchun budjet daromadlarining asosiy manbai soliqlar orqali
shakllanadi. Davlat faoliyatining barcha yo‘nalishlarini mablag‘ bilan ta’minlashning asosiy
manbalaridan biri davlat ustuvorligini amalga oshirishning iqtisodiy vositasi soliqlardir.
Amaldagi soliq tizimizdagi 9 ta soliq turi mavjud bo‘lib, bulardan har birining ulushi davlat
budjeti parametrlarida alohida aks ettiriladi. Misol uchun birgina jismoniy shaxslardan
olinadigan daromad solig‘iga e’tibor beradigan bo‘lsak, qanday tartibdagi aholi qatlami ushbu
soliq to‘lovchilari hisoblanadi degan savol tug‘iladi. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad
solig‘ining to‘lovchilari deb quyidagilar e’tirof etilishi quyidagi ikki holatda amalga oshiriladi.
Bular: 1) O‘zbekiston Respublikasining rezidentlari bo‘lgan jismoniy shaxslar; 2) O‘zbekiston
Respublikasidagi manbalardan daromad oluvchi O‘zbekiston Respublikasining norezidenti
bo‘lgan jismoniy shaxslar hisoblanadi. Soliq to‘lovchi sifatida ro‘yxatdan o‘tish uchun
O‘zbekiston Respublikasining soliq rezidenti bo‘lishi va tegishli maqomi o‘ziga nisbatan
belgilangan soliq davri boshlanadigan yoki tugaydigan har qanday ketma-ketlikdagi 12 oylik
davr davomida 183 kalendar kundan ko‘proq muddat O‘zbekiston Respublikasidasi hududida
faoliyat olib borishi talab etiladi. Soliq to‘lovchi sifatida ro‘yxatdan o‘tgan har qanday jismoniy
shaxsning soliq solish obyekti safatida o‘rtacha har oy mobaynida oladigan daromadlaridan
davlat budjetiga undiriladi hamda soliq bazasi har bir soliq solish obyekti bo‘yicha alohida
aniqlanadi.
Volume 4, issue 6, 2025
175
Adabiyotlar sharhi.
Iqtisodchi olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga asoslanib,
jsimoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha o‘rganilgan tadqiqotlarga to‘xtalib
o‘tsak. Liu Huaning (2015) ta’kidlashicha, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i
to‘g‘ridanto‘g‘ri soliq sifatida, soliq salmog‘i yuqori bo'lganligi sababli, rezidentlarning iste'mol
xatti-harakatlariga sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatishini aniqladi. Gentry va Hubbard (2002)
olib borga ilmiy izlanishlari davomida tobora progressiv soliq ostida yuqori harakatchanlikka
erishish ehtimolini o‘rganishdi. Xususan, mualliflar yuqori soliq stavkalari va soliq
stavkalarining progressivligini oshirish sharoitida yaxshiroq ishga o‘tish ehtimolini o‘rganib
chiqdilar. Mualliflar iqtisodiy tadqiqotlar milliy byurosining soliq modellashtirish dasturi
TAXSIM dan, jumladan, uy xo‘jaligining kelajakdagi mumkin bo‘lgan marjinal soliq stavkasi va
soliq tizimining progressivligi o‘zlarining soliq o‘zgaruvchilari o‘lchovlarini yaratish uchun
foydalanishdi. Tadqiqot federal va shtat daromad solig‘i to‘lovlari bilan bir qatorda federal va
shtat hukumatlarining turli marjinal daromad solig‘i stavkalarini o‘z ichiga oladi4. Tae-hwan
Rhee (2012) ta’rifiga ko‘ra daromad solig‘ining progressivligi va yalpi ishlab chiqarish
o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganib chiqdi. Muallifning tadqiqoti faqat nazariyaning o‘zi soliq
tizimining progressivligi daromadlar tengligining oshishiga olib keladimi yoki yo'qligini aniqlay
olmaydi, degan kuzatishi bilan turtki bo‘ldi. Uning fikricha, bu masala, albatta, empirikdir,
chunki munosabatlar boshqa narsalar qatori daromad taqsimoti, turli daromad guruhlari mehnat
taklifining egiluvchanligi, migratsiya va tejash yoki iste’mol qilish moyilligiga bog‘liq degan
xulosaga kelgan5. Eremenko (2019) ning dissertatsiya tadqiqotida daromadni soliqqa tortishda
adolat tushunchasi va milliy soliq tizimini takomillashtirishga ta’sirini baholash kerak degan
fikrni ilgari surgan. Weller and Rao (2010) olib borgan tadqiqotlari natijasida iqtisodiy
barqarorlikni oshirishda progressiv daromad solig‘i siyosatining rolini baholadilar. Hartman
(2002) O‘yin nazariyasi tahlili asosida progressiv soliqqa tortish iqtisodiy samaradorlikni
oshirishi mumkin bo'lgan mexanizmlarni o‘rganishga harakat qildi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki,
soliq stavkalarining progressiv tuzilishi kuchli manfaatdor guruhlar tomonidan ijaraga olish
faoliyatiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Bundan tashqari, qog‘oz progressiv soliqqa tortish
iqtisodiy samaradorlikni oshiradigan ko‘proq ijtimoiy ishlab chiqarish faoliyatiga yordam berishi
mumkinligini ko‘rsatadi.
Soliq to’lovchilar:
1) O‘zbekiston Respublikasining rezidentlari bo‘lgan jismoniy shaxslar;
2) O‘zbekiston Respublikasidagi manbalardan daromad oluvchi O‘zbekiston Respublikasining
norezidenti bo‘lgan jismoniy shaxslar.
Soliq stavkalari:
T/r
Soliq obyekti
Soliq stavkalari,
foizlarda
1 Dividendlar va foizlar
10
2 Ushbu Kodeksga muvofiq aniqlanadigan, xalqaro tashishlarda transport
xizmatlari taqdim etishdan olinadigan daromadlar (fraxtdan olinadigan
6
Volume 4, issue 6, 2025
176
daromadlar).
3 Mehnat shartnomalari (kontraktlari) va fuqarolik-huquqiy xususiyatdagi
shartnomalar bo‘yicha olingan daromadlar, 1 va 2-bandlarda
ko‘rsatilmagan boshqa daromadlar
12
Qat’iy belgilangan miqdorlardagi soliq stavkalari:
T/r
Faoliyat turi
Bir oylik soliq stavkalari
(so‘mda)
Toshkent
shahri
Nukus shahri va
viloyat
markazlari
bo‘lgan shaharlar
boshqa
shaharlar
boshqa
aholi
punktlari
1.
Chakana savdo:
oziq-ovqat tovarlari va
nooziq-ovqat tovarlari bilan
700 000
—
1 000 000
265 000
—
800 000
dehqon bozorlarida qishloq
xo‘jaligi mahsulotlari bilan
230 000
—
330 000
65 000
—
200 000
gazetalar, jurnallar va kitob
mahsulotlari bilan
230 000
—
330 000
65 000
—
200 000
2.
Maishiy xizmatlar
230 000
—
330 000
65 000
—
200 000
3.
Boshqa faoliyat turlari
230 000
—
330 000
65 000
—
200 000
4.
Avtomobil transportida yuk tashish xizmatlari:
3 tonnagacha yuk ko‘tarish
quvvatiga
ega
yuk
avtomobillari uchun
200 000
Volume 4, issue 6, 2025
177
3 tonnadan ortiq yuk
ko‘tarish quvvatiga ega yuk
avtomobillari uchun
300 000
Soliq solinmaydigan daromadlar
:
Quyidagi daromad turlariga soliq solinmaydi:
1) moddiy yordam summalari:
vafot etgan xodimning oila a’zolariga yoki oila a’zosi vafot etganligi munosabati bilan xodimga
beriladigan moddiy yordam summalari — mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdorining 4,22
baravarigacha miqdorda;
2) soliq agenti tomonidan quyidagi yo‘llanmalar qiymatini to‘liq yoki qisman qoplash summalari,
bundan turistik yo‘llanmalar mustasno:
O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan sanatoriy-kurort va sog‘lomlashtirish
muassasalariga yo‘llanmalar qiymatini nogironligi bo‘lgan shaxslarga, shu jumladan ushbu ish
beruvchida ishlamaydigan nogironligi bo‘lgan shaxslarga to‘liq yoki qisman qoplash summalari;
O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan bolalar oromgohlari va boshqa sog‘lomlashtirish
oromgohlari, shuningdek sanatoriy-kurort hamda sog‘lomlashtirish muassasalariga o‘z
xodimlarining o‘n olti yoshgacha bolalari (o‘qiydiganlarga — o‘n sakkiz yoshgacha) uchun
yo‘llanmalar qiymatini to‘liq yoki qisman qoplash summalari;
3) o‘z xodimlariga hamda ularning bolalariga ambulatoriya va (yoki) statsionar tibbiy xizmat
ko‘rsatilganligi uchun ish beruvchi tomonidan to‘langan summalar, shuningdek ish beruvchining
davolashga hamda tibbiy xizmat ko‘rsatishga, nogironlik profilaktikasi va nogironligi bo‘lgan
shaxslarning salomatligini tiklashga doir texnik vositalarni olishga oid xarajatlari. Xodimlarni
davolaganlik, ularga tibbiy xizmat ko‘rsatganlik uchun ish beruvchilar tomonidan sog‘liqni
saqlash muassasalariga naqd pulsiz haq to‘langan taqdirda, shuningdek sog‘liqni saqlash
tashkilotlari tomonidan yozib berilgan hujjatlar asosida ushbu maqsadlar uchun mo‘ljallangan
naqd pul mablag‘lari bevosita xodimga, xodim yo‘qligida esa — uning oila a’zolariga, ota-
onasiga berilgan yoki mazkur maqsadlar uchun mo‘ljallangan mablag‘lar xodimning bankdagi
hisobvarag‘iga kiritilgan taqdirda, bu daromadlar soliq solishdan ozod qilinadi;
4) O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining O‘zbekiston Respublikasidan tashqariga ishlash
uchun yuborilishi munosabati bilan qonunchilikda belgilangan summalar doirasida budjet
tashkilotlaridan chet el valyutasida olingan ish haqi summalari va boshqa summalar;
5) vaqtinchalik bir martalik ishlarni bajarishdan olingan daromadlar, agar bunday ishlarga
yollash vaqtinchalik bir martalik ish bilan ta’minlash markazlari ko‘magida amalga
oshirilayotgan bo‘lsa;
6) xalqaro sport musobaqalarida sovrinli o‘rinlarni egallaganligi uchun sportchilar olgan bir
yo‘la beriladigan pul mukofoti;
Volume 4, issue 6, 2025
178
7) soliq to‘lovchilarga xususiy mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan mol-mulkni sotishdan
olinadigan daromadlar, bundan quyidagilarni sotishdan olingan daromadlar mustasno:
qimmatli qog‘ozlarni (bundan fond birjasida realizatsiya qilinadigan emissiyaviy qimmatli
qog‘ozlar mustasno), yuridik shaxslarning ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushlarini
(paylarini);
noturar joylarni;
o‘ttiz olti kalendar oydan kam muddatda soliq to‘lovchining mulkida bo‘lgan turar joylarni;
8) uy xo‘jaligida, shu jumladan dehqon xo‘jaligida yetishtirilgan hayvonlarni (qoramollarni,
parrandalarni, mo‘ynali va boshqa hayvonlarni, baliqlar va hokazolarni) tirik holda hamda ularni
so‘yib mahsulotlarini xom yoki qayta ishlangan holda sotishdan (bundan sanoatda qayta ishlash
mustasno) chorvachilik, asalarichilik va dehqonchilik mahsulotlarini tabiiy va qayta ishlangan
holda sotishdan olinadigan daromadlar, bundan manzarali bog‘dorchilik (gulchilik) mahsulotlari
mustasno;
9) xalqaro hamda respublika tanlovlari va musobaqalarida olingan buyum tarzidagi sovrinlarning
qiymati;
10) ish beruvchidan soliq davri mobaynida mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdorining 2,11
baravarigacha bo‘lgan qiymatdagi:
xodimlar natura shaklida olgan sovg‘alar;
ilgari mazkur ish beruvchining xodimlari bo‘lgan ishlamayotgan pensionerlar va mehnat
qobiliyatini yo‘qotgan shaxslar, vafot etgan xodimning oila a’zolari tomonidan olingan sovg‘alar
hamda boshqa turlardagi yordam;
11) jismoniy shaxslardan meros yoki hadya tartibida, shuningdek tekinga olingan pul va natura
shaklidagi daromadlar, bundan quyidagilar mustasno:
ilm-fan, adabiyot va san’at asarlarining, adabiyot hamda san’at asarlari ijrochilarining,
shuningdek kashfiyotlar, ixtirolar va sanoat namunalari mualliflarining merosxo‘rlariga (huquqiy
vorislariga) to‘lanadigan pul mukofotlari;
yaqin qarindosh bo‘lmagan shaxslar o‘rtasidagi ko‘chmas mulk, avtotransport vositalari,
qimmatli qog‘ozlar, yuridik shaxslarning ustav fondlaridagi (ustav kapitallaridagi) ulushlar;
12) davlat zayomining obligatsiyalari bo‘yicha yutuqlar, shuningdek O‘zbekiston
Respublikasining davlat qimmatli qog‘ozlari bo‘yicha foizlar;
13) jamg‘arma sertifikatlari, davlat qimmatli qog‘ozlari bo‘yicha daromadlar, shuningdek
banklardagi omonatlar bo‘yicha foizlar va yutuqlar;
14) nodavlat notijorat tashkilotlaridan, xalqaro hamda chet el tashkilotlari va fondlaridan,
shuningdek vakolatli organning xulosasi mavjud bo‘lsa, O‘zbekiston Respublikasining ilmiy-
texnika hamkorligi sohasidagi xalqaro shartnomalari doirasida soliq to‘lovchi grant beruvchidan
bevosita olgan grantning summasi;
Volume 4, issue 6, 2025
179
16) soliq to‘lovchining quyidagilarga yo‘naltiriladigan, soliq solinishi lozim bo‘lgan ish haqi va
boshqa daromadlari:
O‘zbekiston Respublikasining professional va oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim olish (o‘zining,
farzandlarining, shuningdek yigirma olti yoshga to‘lmagan erining (xotinining) ta’lim olishi)
uchun to‘lov. Mazkur imtiyoz soliq to‘lovchining professional va oliy ta’lim tashkilotlarida
o‘qish uchun tijorat banklari tomonidan ajratilgan ta’lim kreditlariga (foizlari bilan) qoplashga
yo‘naltirilgan daromadlariga nisbatan ham qo‘llaniladi;
farzandlariga nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlari va (yoki) maktablar ko‘rsatadigan
ta’limga oid xizmatlar uchun ota-ona (farzandlikka oluvchilar) tomonidan har bir farzand uchun
to‘lanadigan oyiga 3 million so‘mgacha bo‘lgan to‘lovlar;
soliq bazasining 50 foizidan oshmagan holda, metsenatlik ko‘magini ko‘rsatish;
olingan ipoteka kreditlarini va ular bo‘yicha hisoblangan foizlarni soliq davri davomida jami
mehnatga haq to‘lash eng kam miqdorining sakson baravarigacha bo‘lgan miqdorda qoplashga,
basharti uy-joy fondining ko‘chmas mulk obyektlarini sotib olish, qurish yoki rekonstruksiya
qilish dastlabki badalning va (yoki) ipoteka krediti bo‘yicha foizlarning bir qismini qoplash
uchun budjetdan ajratilgan subsidiyalar hisobga olingan holda amalga oshirilgan bo‘lsa. Mazkur
soliq imtiyozi qarz oluvchiga va (yoki) birga qarz oluvchilarga nisbatan, basharti ularning soliq
solinmaydigan daromadlari jami summasi belgilangan miqdordan oshmasa, tatbiq etiladi. Bunda
yosh oila bo‘lgan er-xotinning olgan ipoteka kreditlarini hamda ular bo‘yicha hisoblangan
foizlarni to‘lashga yo‘naltirilgan ish haqiga va boshqa daromadlariga nisbatan soliq imtiyozi er-
xotin yoki ulardan biri belgilangan yoshga to‘lguniga qadar, ushbu xatboshida budjetdan
ajratilgan subsidiyalar bo‘yicha belgilangan shartlar inobatga olinmagan holda qo‘llaniladi. Agar
2023-yil 1-yanvardan keyin ipoteka krediti hisobiga sotib olingan, qurilgan yoki rekonstruksiya
qilingan uy-joy fondining ko‘chmas mulk obyektlari ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlar davlat
ro‘yxatidan o‘tkazilgan sanadan e’tiboran o‘ttiz olti oy ichida boshqa shaxsga o‘tkazilgan bo‘lsa,
soliq imtiyozining amal qilishi soliq imtiyozini qo‘llashning butun davri uchun soliqni to‘lash
majburiyati tiklangan holda bekor qilinadi;
fuqarolarning O‘zbekiston Respublikasi Xalq bankidagi ixtiyoriy ravishda shaxsiy jamg‘arib
boriladigan pensiya hisobvaraqlariga;
17) jismoniy shaxslardan tekin (shu jumladan hadya shartnomalari bo‘yicha) olingan ulushlar,
paylar va aksiyalar tarzidagi daromadlar, agar bu ulushlarni, paylarni va aksiyalarni berish yaqin
qarindoshlar o‘rtasida amalga oshirilsa.
Yuridik shaxs tashkil etmagan chet el tuzilmasiga nisbatan yoki qaysi chet el yuridik shaxsi
uchun ro‘yxatdan o‘tish mamlakatining qonunchiligiga muvofiq kapitalda ishtirok etish nazarda
tutilmagan bo‘lsa, o‘sha chet el yuridik shaxsiga nisbatan nazorat qilish huquqi, agar bunday
huquqlar ularni bir oilaning a’zolari va (yoki) yaqin qarindoshlar bo‘lgan shaxslar o‘rtasida
o‘tkazish natijasida olingan bo‘lsa, daromad olish yoki daromadni tasarruf etish huquqining
yuzaga kelishi deb e’tirof etilmaydi;
18) paxta yig‘im-terimi bo‘yicha qishloq xo‘jaligi ishlariga jalb qilinadigan soliq
to‘lovchilarning bu ishlarni bajarganlik uchun olgan daromadlari;
Volume 4, issue 6, 2025
180
19) soliq to‘lovchi bo‘lgan qimmatbaho metallar qidiruvchilarning qonunchilikda belgilangan
tartibda qazib olish yo‘li bilan ega bo‘lgan qimmatbaho metallarni realizatsiya qilishdan olgan
daromadlari;
19
1
) soliq to‘lovchining uy-joylarni talabalarga ijaraga berishdan olingan daromadlari;
20) fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, kasaba uyushmalari, xayriya va ekologiya
jamg‘armalari tomonidan soliq to‘lovchilarga beriladigan nafaqalar, shuningdek pul mablag‘lari
tarzidagi yordamning boshqa turlari, biroq soliq davri mobaynida o‘n besh million so‘mdan
oshmagan holda;
21) soliq to‘lovchining soliq davri davomida quyidagilarni to‘lash uchun yo‘naltiriladigan,
bazaviy hisoblash miqdorining sakkiz baravarigacha bo‘lgan miqdordagi ish haqi summalari va
boshqa daromadlari:
xalqaro tashkilotlarga a’zolik badallarini, tegishli xalqaro tashkilot a’zosi sifatida bunday
badallarning to‘langanligi to‘g‘risida hujjat mavjud bo‘lganda;
qayta tayyorlash va malaka oshirish uchun nodavlat ta’lim tashkilotlariga to‘lovlarni, kursni
tugatganlik to‘g‘risida shunday tashkilotlar tomonidan berilgan hujjat mavjud bo‘lganda.
22) aksiyalar ommaviy joylashtirilganda korxonalar xodimlarining o‘z oylik ish haqidan va unga
tenglashtirilgan to‘lovlardan oshmaydigan, ushbu korxonalar xodimlarining aksiyalarga egalik
qilish rejasi doirasida aksiyalarni sotib olishga yo‘naltirilgan mablag‘lari;
23) soliq to‘lovchilar ish haqining va boshqa daromadlarining soliq davri davomida qimmatli
qog‘ozlarning mahalliy bozorida chiqarilgan qimmatli qog‘ozlarni sotib olish uchun shaxsiy
investitsiya hisobvarag‘iga yo‘naltiriladigan qismi, quyidagi barcha shartlar bajarilgan taqdirda:
yo‘naltirilgan mablag‘larning jami summasi mehnatga haq to‘lash eng kam miqdorining yuz
baravaridan oshmaydigan miqdorni tashkil etadi;
pul mablag‘lari shaxsiy investitsiya hisobvarag‘iga birinchi marta o‘tkazilgan sanadan boshlab
o‘n ikki oy ichida qaytarib olinmaydi. Bunda oy davomida shaxsiy investitsiya hisobvarag‘iga
yo‘naltiriladigan mablag‘lar summasi mehnatga haq to‘lash eng kam miqdorining yigirma
baravaridan oshishi mumkin emas;
shaxsiy investitsiya hisobvarag‘idagi pul mablag‘laridan qimmatli qog‘ozlar olish uchun
foydalaniladi.
Jismoniy shaxslarni soliq solishdan ozod etish:
Quyidagilarning daromadlariga soliq solinmaydi:
1) chet davlatlar diplomatik vakolatxonalarining boshliqlari va xodimlari, konsullik
muassasalarining mansabdor shaxslari, ularning o‘zlari bilan birga yashaydigan oila a’zolari,
agar ular O‘zbekiston Respublikasining fuqarosi bo‘lmasa — O‘zbekiston Respublikasidagi
manbalardan olinadigan, diplomatlik va konsullik xizmati bilan bog‘liq bo‘lmagan
daromadlaridan tashqari barcha daromadlari bo‘yicha;
Volume 4, issue 6, 2025
181
2) chet davlatlar diplomatik vakolatxonalari va konsullik muassasalarining ma’muriy-texnik
xodimlari hamda ularning o‘zlari bilan birga yashaydigan oila a’zolari, agar ular O‘zbekiston
Respublikasi fuqarosi bo‘lmasa yoki O‘zbekiston Respublikasida doimiy yashamasa, —
O‘zbekiston Respublikasidagi manbalardan olinadigan, diplomatlik va konsullik xizmati bilan
bog‘liq bo‘lmagan daromadlaridan tashqari barcha daromadlari bo‘yicha;
3) chet davlatlarning diplomatik vakolatxonalariga, konsullik muassasalariga xizmat
ko‘rsatadigan xodimlar tarkibiga kirgan shaxslar, agar ular O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi
bo‘lmasa yoki O‘zbekiston Respublikasida doimiy yashamasa — o‘z xizmati yuzasidan oladigan
barcha daromadlari bo‘yicha;
4) chet davlatlar diplomatik vakolatxonalari va konsullik muassasalari xodimlarining uylarida
ishlovchilar, agar ular O‘zbekiston Respublikasining fuqarosi bo‘lmasa yoki O‘zbekiston
Respublikasida doimiy yashamasa — o‘z xizmati yuzasidan oladigan barcha daromadlari
bo‘yicha;
5) xalqaro nohukumat tashkilotlarining mansabdor shaxslari — agar ular O‘zbekiston
Respublikasining fuqarosi bo‘lmasa, ularning ushbu tashkilotlarda olgan daromadlari bo‘yicha.
Ayrim toifadagi soliq to‘lovchilarning jami daromadini kamaytirish:
Quyidagi soliq to‘lovchilar soliq solishdan qisman (daromadlar qaysi oyda olingan bo‘lsa, o‘sha
oyda har bir oy uchun mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdorining 1,41 baravari miqdoridagi
daromadlar, ushbu qismning
ko‘rsatilgan shaxslar uchun esa mehnatga haq
to‘lashning eng kam miqdorining 3 baravari miqdoridagi daromadlar bo‘yicha) ozod etiladi:
1) “O‘zbekiston Qahramoni”, Sovet Ittifoqi Qahramoni, Mehnat Qahramoni unvonlariga sazovor
bo‘lgan shaxslar, uchala darajadagi Shuhrat ordeni bilan taqdirlangan shaxslar. Bu imtiyoz
tegishincha “O‘zbekiston Qahramoni” unvoni berilganligi to‘g‘risidagi guvohnoma, Sovet
Ittifoqi Qahramoni, Mehnat Qahramoni daftarchalari, orden daftarchasi yoki mudofaa ishlari
bo‘yicha bo‘limning ma’lumotnomasi asosida beriladi;
2) urush nogironlari va qatnashchilari, shuningdek doirasi qonunchilik bilan belgilanadigan,
ularga tenglashtirilgan shaxslar. Mazkur imtiyoz urush nogironining (qatnashchisining) tegishli
guvohnomasi yoki mudofaa ishlari bo‘yicha bo‘limning yoxud boshqa vakolatli organning
ma’lumotnomasi asosida, nogironligi bo‘lgan boshqa shaxslarga (qatnashchilarga) nogironligi
bo‘lgan shaxsning (qatnashchining) imtiyozlarga bo‘lgan huquqi to‘g‘risidagi guvohnomasi
asosida beriladi;
3) bolalikdan nogironligi bo‘lgan shaxslar, shuningdek I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar.
Bu imtiyoz pensiya guvohnomasi yoki tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasining ma’lumotnomasi
asosida beriladi;
4) sobiq SSSRni, O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumini himoya qilish yoxud
harbiy xizmatning yoki ichki ishlar organlaridagi va O‘zbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasidagi xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish chog‘ida yaralanganligi, kontuziya
yoki mayib bo‘lganligi oqibatida yoxud frontda bo‘lish bilan bog‘liq kasallik tufayli halok
bo‘lgan harbiy xizmatchilarning hamda ichki ishlar organlari, O‘zbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasi xodimlarining ota-onalari va beva xotinlari (beva erlari). Bu imtiyoz “Halok bo‘lgan
Volume 4, issue 6, 2025
182
askarning beva xotini (beva eri, onasi, otasi)” yoki “Ichki ishlar organlari halok bo‘lgan
xodimining beva xotini (beva eri, onasi, otasi)”, “O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi
halok bo‘lgan xodimining beva xotini (beva eri, onasi, otasi)” shtampi qo‘yilgan yoxud pensiya
guvohnomasini bergan muassasa rahbarining imzosi va ushbu muassasa muhri bilan tasdiqlangan
tegishli yozuvli pensiya guvohnomasi asosida beriladi. Agar mazkur shaxslar pensioner bo‘lmasa,
imtiyoz ularga sobiq SSSR Mudofaa vazirligi, Davlat xavfsizlik qo‘mitasi yoki Ichki ishlar
vazirligining, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati,
Ichki ishlar vazirligi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Milliy gvardiyasi, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Davlat xavfsizlik xizmati, O‘zbekiston Respublikasi Davlat bojxona
qo‘mitasining tegishli organlari va boshqa harbiy xizmat nazarda tutilgan idoralar tomonidan
berilgan harbiy xizmatchining yoki ichki ishlar organlari va O‘zbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasi xodimining halok bo‘lganligi to‘g‘risidagi ma’lumotnoma asosida beriladi. Sobiq
SSSRni, O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumini himoya qilish yoxud harbiy
xizmatning yoki ichki ishlar organlaridagi va O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasidagi
xizmatning boshqa majburiyatlarini bajarish chog‘ida yoxud frontda bo‘lish bilan bog‘liq
kasallik tufayli halok bo‘lgan harbiy xizmatchilarning yoki ichki ishlar organlari va O‘zbekiston
Respublikasi Milliy gvardiyasi xodimlarining beva xotinlariga (beva erlariga) imtiyoz faqat ular
yangi nikohdan o‘tmagan taqdirda beriladi;
5) ikki va undan ortiq o‘n olti yoshga to‘lmagan bolalari bor yolg‘iz onalar. Bu imtiyoz har bir
bola uchun fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari tomonidan taqdim etiladigan
ma’lumotnoma asosida beriladi;
6) ikki va undan ortiq o‘n olti yoshga to‘lmagan bolalari bor hamda boquvchisini yo‘qotganlik
uchun pensiya olmaydigan beva ayol va beva erkaklar. Bu imtiyoz erning (xotinning) vafot
etganligi to‘g‘risidagi guvohnoma, bolalar tug‘ilganligi to‘g‘risidagi guvohnomalar, yangi
nikohdan o‘tmaganlik hamda O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi budjetdan
tashqari Pensiya jamg‘armasi tuman (shahar) bo‘limining boquvchisini yo‘qotganlik uchun
pensiya olinmasligi haqidagi ma’lumotnomasi taqdim etilgan taqdirda beriladi;
7) bolaligidan nogironligi bo‘lgan shaxs, doimiy parvarishni talab etadigan farzandi bilan birga
yashab, uni tarbiyalayotgan ota yoki ona. Bu imtiyoz pensiya guvohnomasi yoki sog‘liqni
saqlash muassasasining doimiy parvarish zarurligini tasdiqlovchi tibbiy ma’lumotnomasi asosida
beriladi.
Soliq imtiyoziga bo‘lgan huquq kalendar yil davomida vujudga kelgan taqdirda, soliq imtiyozi
unga bo‘lgan huquqlar vujudga kelgan paytdan e’tiboran qo‘llaniladi.
Agar soliq to‘lovchi ushbu moddada nazarda tutilgan bir nechta asos bo‘yicha soliq imtiyoziga
doir huquqqa ega bo‘lsa, unga xohishiga qarab faqat bitta soliq imtiyozi beriladi.
Soliq imtiyozini qo‘llash soliq to‘lovchining asosiy ish (xizmat, o‘qish) joyi bo‘yicha, asosiy ish
joyi mavjud bo‘lmagan taqdirda esa — yashash joyidagi soliq organlari tomonidan jami yillik
daromad to‘g‘risidagi deklaratsiya asosida soliqni hisoblab chiqarish chog‘ida amalga oshiriladi.
Soliq imtiyoziga bo‘lgan huquq yo‘qotilgan taqdirda, soliq to‘lovchi imtiyozga bo‘lgan huquqni
yo‘qotgan paytidan e’tiboran o‘n besh kun ichida bu haqda undan soliqni ushlab qoladigan
yuridik shaxsga ma’lum qilishi kerak.
Volume 4, issue 6, 2025
183
Agar foizlar va dividendlar asosiy ish joyi bo‘yicha hisoblansa, soliq imtiyozini qo‘llash
asosiy ish joyi bo‘yicha amalga oshiriladi. Agar foizlar va dividendlar asosiy bo‘lmagan ish joyi
bo‘yicha hisoblansa, soliq imtiyozi jami yillik daromad to‘g‘risidagi deklaratsiya asosida
jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ini hisoblab chiqarish chog‘ida soliq
to‘lovchining yashash joyidagi soliq organlari tomonidan qo‘llaniladi. Shunga o‘xshash tartib
mol-mulkni ijaraga berishdan olingan daromadlarga nisbatan ham qo‘llaniladi.
Atrof-muhitni monitoring qilish uchun sensorlar va IoT (Internet of Things) texnologiyalaridan
foydalanish Oʻzbekistonda yashil iqtisodiyotning muhim jihatlaridan biridir. Ushbu
texnologiyalar yordamida havoning, suvning va tuproqning sifatini nazorat qilish, ekologik
muammolarni tezda aniqlash va hal qilish imkoniyatlari yaratiladi. Masalan, suv resurslarini
boshqarish tizimlari orqali sug'orish jarayonlarini optimallashtirish mumkin.
O’tgan yillar bilan solishtirib ko‘radigan bo‘lsak, mamlakatimizda 2018-yilgacha soliqqa
tortish tartibi progressiv usulda qo‘llanilgan bo‘lsa, proposional stavkaga o‘tganimizdan keyin
budjetdagi tushumda sezilarli o‘zgarish qayd etildi.
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i tushumi dinamikasi 2018-2025 yillar
kesimida Manbada ko‘rinib turibdiku, 2019-yildan boshlab davlat budjetiga qariyb hissa ko‘p
soliqlar kelib tushgan. Qolaversa ushbu ko‘rsatkich yillar kesimida oshib bogan. YaIM dagi
ulushi ham 1,8 trln so‘mdan mos ravishda 2,6; 2,6 va 2,5 % ga oshgan. Iqtisodiyot va moliya
vazirligining O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjeti daromadlarining 2024-yildagi ijrosi
bo‘yicha dastlabki natijalari to‘g‘risida bergan ma’lumotlariga ko‘ra, jismoniy shaxslardan
olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha tushumlar 2024-yilda 24,3 trln so‘mni (shu jumladan, to‘lov
manbaida ushlab qolinadigan soliq bo‘yicha – 22,5 trln. so‘mni) tashkil etib, 2023-yilga nisbatan
5,4 mrld so‘mga yoki 28,4%ga oshgan. Bunda, qat’iy belgilangan miqdorda jismoniy
shaxslardan olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha tushumlar 2024 yilda 393,3 mlrd so‘mni tashkil
etib, 2023 yilga nisbatan 3,4 mlrd so‘mga yoki 0,9%ga kamaydi. Jismoniy shaxslardan
olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha tushumlarning o‘sishiga bir qator omillar ijobiy ta’sir
ko‘rsatdi. Jumladan, budjet sektorida eng kam ish haqini 2023-yilga nisbatan o‘rtacha14,7%ga
oshirilishi hamda iqtisodiyotning barcha sektorlarida xodimlar soni va mehnatga haq to‘lash
fondini legallashtirib borilishi natijasida 2022-yilda jismoniy shaxslardan olinadigan daromad
solig‘i to‘lovchilari soni 5 018 mingtani tashkil etib, 2023 yilga nisbatan 215 mingtaga yoki
8%ga oshdi.
2024-yilda jismoniy shaxslar o‘z daromadlarini ipoteka kreditlarini so‘ndirishga
yo‘naltirganda, bir vaqtning o‘zida turar joy qiymati (bugungi kunga kelib 300 mln so‘m)
bo‘yicha talabni bekor qilgan holda, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha
soliq solinmaydigan daromad summasi 15 mln so‘mdan mehnatga haq to‘lashning eng kam
miqdorining 80 baravarigacha (yoki 73,6 mln so‘m) oshirilmoqda. Davlat budjeti daromadlari
prognozi 2024- yilda 232,107.1 mlrd. so‘m yoki YAIMga nisbatan 21,8 foiz bo‘lishi
kutilayotgan bo‘lsa, uning ulushida jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘I
to‘lovchilari 5,5 mln dan ortiq kishini tashkil etadi. Shundan 242, 758 ming nafari ya’ni 4,4 % ini
YaTT lar tashkil etmoqda.
Xulosa va takliflar.
Yuqorida keltirib o‘tilgan ma’lumotlar asosida daromad solig‘ining
budjetdagi ulushi ahali daromadlariga ta’siri hamda xorijiy mamlakatlarning soliq tizimi bilan
Volume 4, issue 6, 2025
184
solishtirb o‘rganildi. Shundan ko‘rinib turibdiki, rivojlanayotgan mamlakatlarda daromad
solig‘ining foiz stavkasi 10-12% qilib belgilangani mamlakatda soliq yukini kelib chiqishiga olib
kelmaydi degan xulosaga kelinadi. O‘rganilgan ma’lumotlar asosida O‘zbekistonda soliq yukini
hisoblash mexanizmlari takomillshtirilmoqda shu bilan bir qatorda Laffer qonuniga muvofiq
amaldagi soliq yuki ko’rsatkichi 22 % deb belgilandi. ilg‘or iqtisodiy samaradorlikka erish uchun
soliq tarixi bilan birgalikda olib borgan tadqiqotimiz shuni ko‘rsatadiki, soliq tortishda daromad
oshib borgani sari progressiv tartibda soliqqa tortiladigan bo‘lsa davlat budjetiga kelib
tushadigan daromad hajmi yuqori bo‘ladi. Boisi, mamlakatlar rivojlanishida daromad solig‘i
yanada muhimroq daromad manbaiga aylanishi kerak.
Аdabiyotlar/Литература/Reference:
1. O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami,
2019 y.
2. Malikov T.S., Jalilov P.T. Byudjet-soliq siyosati. Darslik. - T.: "Akademiya", 2011. - 472 b.
3. Ungboyevich, M. O. K. (2024). APPLICATION OF DIGITAL PLATFORMS IN THE
STATISTICAL SYSTEM BASED ON INTERNATIONAL EXPERIENCE. European Journal
of Economics, Finance and Business Development, 2(7), 16-23.
4. Ungboyevich, M. О. (2024). RESEARCH ON IMPROVING THE EFFICIENCY OF
DIGITAL PLATFORMS IN THE STATISTICAL SYSTEM. Synergy: Cross-Disciplinary
Journal of Digital Investigation (2995 4827), 2(9), 4-8.
5. Kaširina M.V. Aktual'nye problemy nalogooblojeniya akcizami // Nalogi i nalogooblojenie. -
2016. - №6. - S. 452-459.
6. Cemerjinskaâ A.V. Soveršenstvovanie akciznoj politiki Rossijskoj Federacii // Nalogi i
nalogooblojenie. - 2018. - №5. - S. 1-8.
7. O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. https://lex.uz/docs/4674902 8. O'zbekiston
Respublikasining 2022 yil 30 dekabrdagi "Soliq va byudjet siyosatining 2023 yilga mo'ljallangan
asosiy yo'nalishlari qabul qilinganlligi munosabati bilan O'zbekiston Respublikasining ayrim
qonun hujjatlariga o'zgartish va qo'shimchalar kiritish https://lex.uz/docs/6333227 9.
to'g'risida"gi O'RQ-812-sonli qonuni. O'zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo'mitasining
rasmiy sayti. https://soliq.uz 10. O'zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining rasmiy sayti.
https://www.mf.uz 11. O'zbekiston Respublikasining 2022 yil 30 dekabrdagi "2023 yil uchun
O'zbekiston Respublikasining Davlat byudjeti to'g'risida"gi O'RQ-813-sonli qonuni.
https://lex.uz/docs/6333286
