RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
66
YASHIL IQTISODIYOTDA ASALARICHILIK KLASTERLARINING RAQAMLI
TRANSFORMATSIYASI.
Qulmurotov Sohibjon Jumaniyozovich
Axborot texnologiyalari va menejmnet universiteti
“Iqtisodiyot” kafedrasi katta o‘qituvchisi,
Qurbonov Alisher Boboqulovich
Iqtisodiyot va Pedagogika universiteti professori
Annotatsiya:
Maqolada yashil iqtisodiyot sharoitida sanoat korxonalarida raqamli
transformatsiya bilan bog'liq masalalar ko'rib chiqiladi. Raqamli transformatsiyaning ekologiyaga
ta'siri o'rganilib, ekologik barqarorlikni yaxshilash uchun ishlatiladigan texnologiyalar va usullar
misollari keltirilgan. Keyinchalik raqamlashtirishning afzalliklari, yashil iqtisodiyot sharoitida
raqamli transformatsiyani muvaffaqiyatli amalga oshirishning misollari, to'siqlar va ularni yengish
bo'yicha tavsiyalar ko'rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
raqamli transformatsiya, raqamli texnologiyalar, raqamlashtirish, sanoat
korxonalari, yashil iqtisodiyot, yashil transformatsiya, ekologiya, ekologik barqarorlik, ekologik
muammolar.
KIRISH
Raqamli transformatsiya zamonaviy texnologiyalarni, xususan, sun’iy intellekt, narsalar
interneti (IoT), katta ma’lumotlar va bulutli hisoblashni asalarichilik klasterlariga integratsiya
qilish jarayonidir. Bu texnologiyalar asalarichilikning samaradorligini oshirish, mahsulot sifatini
yaxshilash, ekologik barqarorlikni ta'minlash va yangi biznes imkoniyatlarini yaratishga xizmat
qiladi.
Yashil iqtisodiyot tabiiy resurslarni muhofaza qilish, atrof-muhitni asrash va hayot sifatini
oshirishga qaratilgan iqtisodiy modeldir. Asalarichilik yashil iqtisodiyotning muhim yo‘nalishi
sifatida changlatish orqali ekotizimlarni qo‘llab-quvvatlaydi, biologik xilma-xillikni saqlaydi va
ekologik toza mahsulotlar (asal, mum, propolis) ishlab chiqaradi.
Raqamli transformatsiya asalarichilik klasterlarida yashil iqtisodiyot maqsadlarini amalga
oshirishda muhim vosita hisoblanadi. IoT sensorlari asalari uylarining ichki sharoitlarini (harorat,
namlik, CO₂ darajasi) real vaqtda kuzatadi, bu asalarilar salomatligini saqlash va mahsulot
hajmini oshirishga yordam beradi. Katta ma’lumotlar tahlili bozor ehtiyojlarini prognoz qilish,
ta’minot zanjirlarini optimallashtirish va xarajatlarni kamaytirish imkonini beradi. Sun’iy intellekt
esa asalarilar kasalliklarini erta aniqlash va changlatish samaradorligini oshirishda qo‘llaniladi. Bu
texnologiyalar atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirib, raqobatbardoshlikni oshiradi.
Global miqyosda yashil iqtisodiyot iqlim o‘zgarishi, atrof-muhit ifloslanishi va biologik
xilma-xillikning yo‘qolishiga qarshi kurashda muhim ahamiyatga ega. Asalarilar global oziq-
ovqat ishlab chiqarishning 75% ga yaqin qismini ta’minlaydigan changlatish jarayonida hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Raqamli texnologiyalar asalarichilikni barqaror qilish orqali ushbu
muammolarni hal qilishga yordam beradi.
Qashqadaryo viloyati asalarichilik sohasida yetakchi hududlaridan biri bo‘lib, raqamli
transformatsiya va yashil iqtisodiyotni rivojlantirishda muhim tashabbuslarni amalga oshirmoqda:
Raqamli texnologiyalar
: 2023-yilda viloyatning
asalarichilik xo‘jaliklari IoT-ga
asoslangan “aqlli” uylar tizimini joriy etdi. Masalan, Koson tumanida 50 ta asalari oilalariga
sensorlar yordamida asalari oilalarini monitoring qilib, asal yetishtirishni 20% ga oshirdi
. Shu
bilan birga, sun’iy intellekt asosidagi tahlil tizimlari asalarilar kasalliklarini erta aniqlashda
sinovdan o‘tkazilmoqda.
1
Koson tumani “Sohib Agro Xizmat” OK 2024 – yil ma’lumoti asosida.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
67
Moliyaviy yordam
: Qashqadaryo viloyatida asalarichilikni raqamlashtirish uchun 2023-
yilda mahalliy byudjetdan 2 milliard so‘m ajratildi, shuningdek, Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot
Banki (EBRD) tomonidan 1 million dollarlik grant taqdim etildi
.
Qashqadaryo viloyatida asalarichilik klasterlarining raqamli transformatsiyasi yashil
iqtisodiyotni rivojlantirish, biologik xilma-xillikni saqlash va iqtisodiy samaradorlikni oshirishda
muhim ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalar asalarichilikni barqaror va raqobatbardosh soha
sifatida rivojlantirishga xizmat qiladi. Yuqoridagi tashabbuslar va tavsiyalar viloyatning ekologik
muammolarni hal qilish, global barqaror rivojlanish maqsadlariga hissa qo‘shish va mahalliy
iqtisodiyotni mustahkamlash imkonini beradi.
Yashil iqtisodiyotga o‘tishda asalarichilik klasterlarining raqamli transformatsiyasi quyidagi
omillar bilan izohlanadi:
Ekologik talablar va standartlarning oshishi
: Asalarichilik klasterlariga qo‘yiladigan
ekologik talablar, xususan, changlatish jarayonlarida kimyoviy moddalardan voz kechish va
organik mahsulotlar ishlab chiqarish standartlari tobora qat’iyroq bo‘lib bormoqda. Bu ishlab
chiqarishni ekologik jihatdan barqaror qilishni talab qiladi.
Raqobatbardoshlikni oshirish zarurati
: Yashil iqtisodiyot doirasida asalarichilik
klasterlari mahalliy va xalqaro bozorlarda raqobatbardoshlikni oshirish, organik asal va boshqa
mahsulotlarni eksport qilish imkoniyatlaridan foydalanish va global standartlarga moslashish
imkonini qo‘lga kiritadi.
Raqamli texnologiyalardan foydalanish
: Atrof-muhit holatini, asalarilar salomatligini va
changlatish jarayonlarini monitoring qilishda raqamli texnologiyalar, masalan, narsalar interneti
(IoT) va katta ma’lumotlar tahlili, muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
Raqamli transformatsiyaning asalarichilik klasterlarida yashil iqtisodiyotga o‘tishdagi
ahamiyati, uning afzalliklarini aniqlash, asosiy to‘siqlarni belgilash va loyihalarni muvaffaqiyatli
amalga oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb vazifalardir. Ushbu masalalar
chuqur tahlil va ilmiy yondashuvni talab qiladi.
Qashqadaryo viloyatidagi asalarichilik klasterlarida raqamli transformatsiyaning yashil
iqtisodiyotga o‘tishdagi rolini o‘rganish, ekologik talablar doirasida uning afzalliklarini aniqlash,
asosiy to‘siqlarni belgilash va raqamli transformatsiya loyihalarini muvaffaqiyatli amalga oshirish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishni maqsad qiladi.
Raqamli transformatsiya asalarichilik klasterlariga zamonaviy texnologiyalarni, xususan,
sun’iy intellekt, IoT, katta ma’lumotlar, bulutli hisoblash va blokcheynni integratsiya qilish
imkonini beradi. Bu texnologiyalar ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, mahsulot sifatini
yaxshilash va ekologik barqarorlikni ta'minlashga xizmat qiladi.
Ma'lumotlar boshqaruvi
: Raqamli texnologiyalar yordamida asalarichilikdagi ma'lumotlar
va bilimlar bazalari yaratilib, ular tarmoqlar orqali real vaqtda tarqatiladi va almashinadi. Bu
axborot oqimlarini samarali boshqarish va qaror qabul qilish jarayonlarini tezlashtiradi.
Integratsiya va optimallashtirish
: Raqamli transformatsiya asalari uylari, changlatish
jarayonlari, resurslar va atrof-muhit bo‘yicha ma'lumotlarni integratsiya qilish imkonini beradi.
Bu ma'lumotlarning noaniqligi, fragmentatsiyasi va asimmetriyasi kabi muammolarni bartaraf
etadi, ishlab chiqarishni optimallashtiradi.
Yaxlit tizimlar
: Natijada, klasterlar iqtisodiy maqsadlariga erishish va atrof-muhitni
muhofaza qilishga yordam beradigan yaxlit axborot tizimlarini shakllantiradi. Tadqiqotlar
raqamlashtirishning ekologik barqarorlikka sezilarli hissa qo‘shishini ko‘rsatadi.
Asalarichilik klasterlarida raqamlashtirish axborot almashinuvini va bilimlarni integratsiya
qilish qobiliyatini yaxshilaydi. Masalan, IoT sensorlari asalari oilalarining ichki sharoitlarini
(harorat, namlik) monitoring qilib, asalarilar salomatligini saqlaydi. Sun’iy intellekt kasalliklarni
erta aniqlash va changlatishni optimallashtirishda qo‘llaniladi. Bu ishlab chiqarish samaradorligini
2
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
68
oshiradi va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytiradi.
Sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar, IoT va blokcheyn kabi texnologiyalar asalarichilikda
quyidagi imkoniyatlarni taqdim etadi:
Atrof-muhit monitoringi
: IoT yordamida changlatish hududlaridagi ekologik holat
(havo sifati, pestitsidlar darajasi) kuzatiladi.
Chiqindilarni boshqarish
: Katta ma’lumotlar tahlili resurslardan samarali
foydalanishni ta'minlaydi, masalan, asal qadoqlash jarayonlarida chiqindilarni kamaytiradi.
Barqaror ta'minot zanjirlari
: Blokcheyn shaffof va xavfsiz ta'minot zanjirlarini
yaratadi, organik asalning sifatini kafolatlaydi.
Ekologik barqaror shaharlar
: Asalarichilik shahar yashil zonalarida changlatishni
yaxshilaydi, bu shahar ekotizimlarini mustahkamlaydi.
1 – jadval
Asalarichilik klasterlarida raqamli transformatsiya
№
Ko‘rsatkich va
xususiyatlari
Ma’lumotlar
Natijalar
Muhimligi
1
Asalarichilik
klasterlarida raqamli
transformatsiya
Asalarichilik jarayonlarini
raqamlashtirish va
avtomatlashtirish
Samaradorlikning
oshishi, ekologik
ta'sirning kamayishi
Raqamli
texnologiyalar orqali
asalarichilikni
optimallashtirish
2
Afzalliklari
Ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish,
chiqindilarni kamaytirish,
resurslarni samarali
boshqarish
Resurslardan samarali
foydalanish,
chiqindilarni
kamaytirish, barqaror
ishlab chiqarish
Ekologik va iqtisodiy
foyda, yashil
iqtisodiyotga hissa
qo‘shish
3
Texnologiyalar
IoT (Narsalar interneti),
Katta ma'lumotlar (Big
Data), Bulutli
texnologiyalar
Mahsulot sifatining
oshishi, tezkor
qarorlar qabul qilish,
optimallashtirilgan
jarayonlar
Texnologiyalarning
amaliy qo‘llanilishi va
samaradorlikni
oshirish
4
Tavsiya etilgan
choralar
Texnologik infratuzilmani
rivojlantirish, kadrlarni
o‘qitish, qonunchilikni
qo‘llab-quvvatlash
Samarali ishlash
uchun zarur
infratuzilma yaratish,
kadrlar tayyorlash
Ishlab chiqarishning
barqarorligi va
ijtimoiy-iqtisodiy
yaxshilanish
Asalarichilik klasterlarining raqamli transformatsiyasi yashil iqtisodiyotning rivojlanishiga
hissa qo‘shadi. Raqamli texnologiyalar yordamida asalarichilikda ekologik barqarorlikni
ta'minlash, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va resurslardan samarali foydalanish mumkin.
Bu nafaqat atrof-muhitni himoya qilishga yordam beradi, balki iqtisodiy o‘sishga ham ijobiy ta'sir
ko‘rsatadi.
Qashqadaryo viloyatida asalarichilik klasterlarining raqamli transformatsiyasi yashil
iqtisodiyotni rivojlantirish, biologik xilma-xillikni saqlash va iqtisodiy raqobatbardoshlikni
oshirishda muhim ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalar asalarichilikni samarali boshqarish,
atrof-muhitni muhofaza qilish va global barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish imkonini
beradi. Yuqoridagi tashabbuslar va tavsiyalar viloyatni ekologik va iqtisodiy jihatdan barqaror
hududga aylantirishga xizmat qiladi
Adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6 - oktyabrdagi
“Raqa
mli O‘zbekiston-2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish tadbirlari to‘g‘risi
da”gi PF-6079 sonli Farmoni. lex.uz›acts/-5525180
3
Mualliflar ishlanmasi.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
69
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 24-maydagi “Raqamli
xizmatlar
qamrovi va sifatini oshirish hamda soha, tarmoq va hududlarni raqamli
transformatsiya qilish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-162-sonli qarori. lex.uz›uz/ docs/-6472548
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prizdentining 2020-yil 28-apreldagi “Raqamli iqtisodiyot v
a elektron hukumatni keng joriy etish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4699-sonli qarori. lex.uz›
docs/-4800657
4. Qulmurotov S.J. - Надежда нации» Международного научно. Kiberxavfsizlikning iq
tisodiyotdagi ahamiyati. 2024.
5. Qulmurotov S.J. - Journal of international scientific. Ayollar tadbirkorligini rivojlantiris
h orqali qishloq hududlarida ish o ‘rinlari yaratish. 2024.
6. Qulmurotov S.J. - Respublika bank tizimlarida bankomatlardan kreditlar olish: imkoniy
atlari, muammolari va yechimlari. “Top izlanuvchi - 2025” Ilmiy va ijodiy ishlar tanlovi. 2025
7. Qulmurotov S.J. Asalarichilik faoliyatini yuritishda yetuk soha mutaxassislarning roli.
Xorazm ma’mun akademiyasi axborotnomasi. -9/2-2024. UO’K 338.436.2, 2024-yil.
8. Qulmurotov S.J. “Marketing” fanidan O‘quv qo‘llanma. “STAP-SEL” nashriyoti. Sama
rqand 2024. 328 bet.
9. Normamatov, I. B. (2022). Sources of financing innovative development of economic
sectors.
Экономика и социум
, (10-1 (101)), 121-126.
10.Normamatov, I. B. (2022). Ways to ensure continuation of payments in the interbank
payment system.
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal
,
10
(6), 1162-1167.
11.Normamatov, I. B. (2021). Improving the Practice of Using Cashless Accounts in
Uzbekistan.
European Scholar Journal
,
2
(4), 399-402.
12.Uzaqov, J. N., & Jumanazarov, K. S. (2024, August). Mintaqada ziyorat turizm
salohiyatini oshirish mexanizmining nazariy-uslubiy asoslari. In
conference on the role and
importance of science in the modern world
(Vol. 1, No. 7, pp. 23-33).
13.Xаmrоyevnа, B. S., & Аlisher о'g'li, А. B. (2024). Kоmmunаl xо'jаligining institutsiоnаl
jihаtlаrini tаkоmillаshtirishdа yаshil iqtisоdiyоtning о'rni.
World of science
,
7
(12), 88-91.
14. Shukurov, U. S. Peculiarities of industrial location in cities and districts of Kashkadarya
region.
Gwalior management academy
, 73.
15. Музаффарова, К. З. (2022, December). Қашқадарё вилоят иқтисодиётига хорижий
инвестициялар жалб этиш омиллари. In
international conferences
(Vol. 1, No. 18, pp. 131-134).
16. Zoyirovna, M. K. (2022). Importance of enterprises with foreign investment in the
development of the regional economy.
Gospodarka i Innowacje.
,
29
, 219-225.
17. Музаффарова, К. З. (2023). Приоритеты привлечения иностранных инвестиций в
региональную промышленность в условиях развития цифровой экономики.
18. Muzaffarova, K. Z., & Abdukarimov, X. R. (2023). Xorijiy investitsiyalarni jalb etishda
tijorat banklarining faolligini oshirish asoslari.
Gospodarka i Innowacje.
, 473-478.
19. Бердиев, A. Ҳ., & Музаффарова, К. З. (2023). Мамлакат иқтисодиётига хорижий
инвестициялар жалб этишнинг аҳамияти.
Gospodarka i Innowacje.
, 145-151.
20. Muzaffarova, K. Z. (2024). Conditions for the development of tourism in the
Kashkadarya region.
Экономика и социум
, (4-2 (119)), 329-332.
21. Zoyirovna, M. K., & O’gli, A. H. R. (2022). Strong directions for improving economic
capital in the territory of kashkadarya region.
Gospodarka i Innowacje.
,
29
, 243-247.
