RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
96
Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish istiqbollari
(Qashqadaryo viloyati misolida)
Shukurov Ulugʻbek Shokirovich
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti “Iqtisodiyot” kafedrasi dotsenti,
tel+998945231010
Pirimov Yashnar Sanjar oʻg’li
Axborot texnalogiyalari va menejment universiteti “Iqtisodiyot” mutaxassisligi magistratura
talabasi
Annotatsiya
. Ushbu maqolada Qashqadaryo viloyatiga alohida e’tibor qaratilib, mintaqaviy
sharoitlarda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish istiqbollari o‘rganiladi. Tadqiqotda iqtisodiy
infratuzilmaning hozirgi holati, ijtimoiy rivojlanish ko‘rsatkichlari, tabiiy va inson resurslari,
sarmoyaviy salohiyat o‘rganiladi. Asosiy e’tibor o‘sish imkoniyatlarini, mintaqaviy rivojlanish
strategiyalarini, hukumat islohotlari va xususiy sektor ishtirokining rolini aniqlashga qaratiladi.
Mintaqaviy dinamikani tahlil qilgan holda, ushbu tadqiqot Qashqadaryoda barqaror va inklyuziv
o‘sishni ta’minlashning muammolari va strategik yo‘llarini ko‘rsatadi. Topilmalar oʻtish davridagi
iqtisodiyotlarda mintaqaviy rivojlanish siyosatini ishlab chiqishni kengroq tushunishga hissa
qoʻshishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar
.
Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, hududiy iqtisodiyot, barqaror o‘sish, investisiya
salohiyati, infratuzilma, hududiy siyosat, rivojlanish strategiyasi, ijtimoiy ko‘rsatkichlar.
Kirish
. Sanoat, energetika, qishloq xo‘jaligi, turizm kabi barcha yetakchi sohalar bo‘yicha
Qashqadaryoning salohiyati yuqori. Yil boshidan buyon viloyatda 2 milliard dollar investitsiya
o‘zlashtirilgan. 565 ming nafar aholining bandligi ta’minlanib, 90 ming odam kambag‘allikdan
chiqarilgan. Yil yakunigacha yalpi hududiy mahsulot 6 foizdan ziyod o‘sishi, eksport 555 million
dollarga yetishi kutilmoqda.
Viloyat salohiyati to‘la ishga solinsa, natijalar bundan ancha ko‘p bo‘ladi bu boradagi qo‘shimcha
imkoniyatlar, yangi loyihalar ko‘rib chiqilmoqda. Avvalo, oziq-ovqat xavfsizligi masalasi ustuvor
bo‘ladi. Keyingi yildan Qashqadaryo kartoshka, meva, parranda go‘shti va tuxum bo‘yicha o‘zini
o‘zi to‘liq ta’minlashga o‘tadi. Bu borada xorijiy investorlar ishtirokida 16 ta yirik loyiha
shakllantirilgan[1]. Hususan, 2025-yilga mo‘ljallangan 3,5 milliard dollarlik investitsiyalarni jalb
etish, eksportni 1 milliard dollarga yetkazish va 300 ming yangi ish o‘rinlari yaratish kabi ulkan
rejalar mintaqaning rivojlanish yo‘nalishini yanada mustahkamlamoqda. Bu tashabbuslar qishloq
xo‘jaligida kartoshka, meva, parranda go‘shti va tuxum yetishtirishda o‘zini-o‘zi ta’minlash,
zamonaviy bog‘lar barpo etish va organik dehqonchilik amaliyotini yo‘lga qo‘yish kabi maqsadli
loyihalar bilan to‘ldirilmoqda. O‘zbekistonning janubiy qismida joylashgan Qashqadaryo viloyati
mintaqaviy mutanosib rivojlanish bo‘yicha mamlakat strategik kun tartibining asosiy nuqtasi
sifatida paydo bo‘ldi. 2024-yilda viloyatda yalpi hududiy mahsulot (YaHM) 80,7 trillion so‘mni
tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 6,5 foizga o‘sdi. Ushbu o'sish asosiy tarmoqlar: qishloq, o'rmon
va baliqchilik (104,2%), sanoat (108,0%), qurilish (112,1%) va xizmatlar (106,8%) bo'yicha
barqaror ko'rsatkichlar bilan ta'minlangan[2]. Ushbu iqtisodiy kengayishga investitsiya faoliyati
sezilarli hissa qo'shdi. 2023-yilda markazlashtirilgan investitsiyalar hajmi 3,5 trillion so‘mni,
markazlashtirilmagan investitsiyalar hajmi esa 18,2 trillion so‘mni tashkil etib, umumiy asosiy
kapital qo‘yilmalarining 84,1 foizini tashkil etdi. Taʼkidlash joizki, ushbu investitsiyalarning 38,8
foizi qurilish-montaj ishlariga yoʻnaltirilgan boʻlib, bu hudud infratuzilmasini yaxshilash boʻyicha
birgalikdagi saʼy-harakatlarni aks ettiradi.
Qashqadaryo viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish istiqbollarini har tomonlama tahlil
qilishga qaratilgan. Mavjud iqtisodiy ko'rsatkichlar, investitsion modellar va demografik
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
97
tendentsiyalarni o'rganib, tadqiqot mintaqaning barqaror va inklyuziv o'sish yo'lidagi imkoniyatlar
va muammolarni aniqlashga intiladi.
Metod va metodologiya.
Statistik ma'lumotlar O'zbekiston Resplikasi milliy statistika
qo'mitasining rasmiy nashrlari, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi hisobotlari va xalqaro
iqtisodiy ma'lumotlar bazalaridan olingan holda miqdoriy tahlil usulidan foydalanildi. Unda tahlil
qilingan
ko'rsatkichlar
bo'lib
YaHM,
investitsiyalar
hajmi
(markazlashtirilgan
va
markazlashtirilmagan), YaHMga tarmoq hissalari, bandlik darajasi va eksport-import balanslari
kabi asosiy iqtisodiy ko'rsatkichlar o'rganildi.
Hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, xususan, O'zbekiston kabi postsovet davlatlari
sharoitida, akademik va siyosatga yo'naltirilgan tadqiqotlarning asosiy nuqtasi bo'lib kelgan.
Tadqiqotlar iqtisodiy o'sish katalizatorlari sifatida mintaqaviy diversifikatsiya, investitsiyalar oqimi
va infratuzilmani rivojlantirish muhimligini ta'kidladi. Qashqadaryo viloyati misolida so‘nggi
tahlillar turli sohalarda sezilarli yutuqlarga erishilganini ko‘rsatmoqda
Natija va tahlil.
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi (ITMM) ma’lumotlariga ko‘ra,
2017-2020-yillarda Qashqadaryo viloyatida yalpi hududiy mahsulot (YaHM) 9,8 foizga o‘sib, 36,0
trillion so‘mni tashkil etdi. Xizmat ko‘rsatish sohasining YaHMdagi ulushi 29,2 foizdan 32,7 foizga,
qishloq xo‘jaligining ulushi 35,8 foizdan 40,3 foizga o‘sdi. Bu davrda sanoat ishlab chiqarishi ham
5,9 foizga o‘sdi. Bundan tashqari, 2023-yilda viloyatga 3,5 trillion so‘mlik markazlashtirilgan
investitsiyalar jalb qilingan bo‘lib, bu asosiy kapital qo‘yilmalari umumiy hajmining 15,9 foizini
tashkil etadi. Markazlashtirilmagan investitsiyalar 18,2 trln. so'mni tashkil etib, jami investitsiyalar
hajmining 84,1 foizini tashkil etdi. Ushbu investitsiyalar qishloq xo‘jaligi, sanoat va xizmat
ko‘rsatish sohalarida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, YaHMning 6,5 foizga o‘sishiga hissa qo‘shib,
2024 yilda 80,7 trillion so‘mni tashkil etdi. Shuningdek, viloyatda umumiy qiymati 1 milliard
dollardan ortiq bo‘lgan 1100 dan ortiq investitsiya loyihasi amalga oshirilib, yiliga qariyb 570
million dollarlik mahsulot ishlab chiqarish ko‘zda tutilgan. Ushbu tadqiqot Qashqadaryo
viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish istiqbollarini baholash uchun ham miqdoriy, ham sifat
tahlillarini birlashtirgan aralash usullardan foydalanadi.[3]
Unga ko'ra Qashqadaryo viloyatida YAHM hajmi 80 658,3 mlrd so‘mni tashkil etdi va
2023- yil bilan taqqoslaganda 6,5 % ga o‘sdi.YAHMning tarmoqlar tarkibida ijobiy
o‘sishsur’atlari
:qishloq,
o‘rmon
va
baliqchilik
xo‘jaligida
104,2 % (YAHM tarkibidagi ulushi – 32,7 %), sanoatda 108,0 % (17,7 %), qurilishda 112,1 %
(8,0 % va xizmatlar sohasida 106,8 %(41,6 %)ni tashkil etdi. Aholi jon boshiga YAHM 4,2 %
ga o‘sdi va 22 405,1 ming so‘mni tashkil etdi.[4]
1-rasm. Qashqadayo viloyati yalpi hududiy mahsulot (YaHM) o‘sishi ko‘rsatkichlari
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
98
Hudud iqtisodiyoti xizmatlar va qishloq xo‘jaligiga tayanadi, biroq sanoat va qurilish tarmoqlari
ham izchil o‘sishda. Jon boshiga YaHM yil sayin oshib bormoqda, bu esa aholi farovonligining
asta-sekin yaxshilanayotganidan dalolat beradi. Tarmoqlar o‘rtasida diversifikatsiya kuchaymoqda,
bu esa iqtisodiy barqarorlikka xizmat qiladi. Hususan buni biz, Investitsion loyihalar va
iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishda 2024-yil yakuni bo‘yicha Qashqadaryo viloyatida umumiy
qiymati 1 milliard dollardan ortiq bo‘lgan 1100 dan ortiq investitsiya loyihasi amalga oshirildi.
Ushbu loyihalar doirasida yiliga qariyb 570 million dollarlik mahsulot ishlab chiqarish, 131 million
dollarlik import o‘rnini bosish, 180 million dollarlik eksport qilish ko‘zda tutilgan. Shuningdek,
tashabbuslar 19 mingdan ortiq ish o‘rni yaratilishiga olib keldi.2023-yilning birinchi yarmida ishlab
chiqarish sohasiga asosiy kapitalga yo‘naltirilgan investitsiyalar 2,3 trillion so‘mni tashkil etib, jami
investitsiyalar hajmining 31,9 foizini tashkil etdi. Shundan 1,6 trillion soʻmi xorijiy investitsiyalar
va kreditlar boʻlib, jami 48,8 foizni tashkil etadi[5]
.
Bandlik va qashshoqlikni kamaytirish bo‘yicha
2024-yilda viloyatga 2 milliard dollarlik investitsiyalar jalb qilindi, natijada 565 ming kishi ish bilan
ta’minlandi va 90 ming aholi qashshoqlikdan chiqdi. 2025 yilga mo‘ljallangan prognozlarga ko‘ra,
3,5 milliard dollar sarmoya jalb etish, eksportni 1 milliard dollarga yetkazish va 300 ming yangi ish
o‘rni yaratish ko‘zda tutilgan. Ushbu sa'y-harakatlar qashshoqlik darajasini 8,6% dan 6,5% gacha
kamaytirishga qaratilgan. Qishloq xo'jaligi va sanoat rivojlanishida viloyatda kartoshka, meva,
parranda go‘shti, tuxum yetishtirish bo‘yicha o‘zini-o‘zi ta’minlash maqsadida xorij sarmoyasi
ishtirokida
16
ta
yirik
loyiha
boshlangan.
Qarshi
va
Qamashida
300 gektar mevali bog‘ barpo etish, organik dehqonchilikni kengaytirish, chorvachilik majmualari
va parrandachilik fermalarini qurish rejalashtirilgan. Toʻqimachilik sanoatida investitsiyalar hajmi
233 million dollar boʻlgan beshta yangi korxona ishga tushirilib, gazlama ishlab chiqarishni 51
foizga oshirish moʻljallanmoqda. Bundan tashqari, 209 million dollarlik investitsiyalar bilan 147 ta
noruda foydali qazilma konlarini o‘zlashtirish ishlari olib borilmoqda. Turizm va infratuzilmani
rivojlantirishga qaratilgan sa’y-harakatlar orasida Miraki va Maydanak hududlariga sarmoya kiritish,
200 ta mehmon uyi va 1000 ta savdo nuqtalarini ochish kiradi[6]. Ushbu tashabbuslar mintaqa
iqtisodiyotini diversifikatsiya qilish va uning mahalliy va xalqaro sayyohlar uchun jozibadorligini
oshirishga qaratilgan kengroq strategiyaning bir qismidir.Umuman olganda, Qashqadaryo viloyatida
amalga oshirilgan strategik investitsiyalar va rivojlantirish loyihalari uning ijtimoiy-iqtisodiy
o‘sishiga sezilarli hissa qo‘shdi, YaHM, bandlik, qashshoqlikni qisqartirish va tarmoqlarni
diversifikatsiya qilishda ijobiy tendentsiyalar kuzatildi.
Xulosa
.Qashqadaryo viloyatini 2024-yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yo‘nalishida uning
iqtisodiyotini diversifikatsiya qilish, infratuzilmasini yuksaltirish va aholi turmush darajasini
oshirish bo‘yicha izchil sa’y-harakatlar o‘z ifodasini topgan. Yalpi hududiy mahsulot (YaHM)
2023-yilga nisbatan 6,5 foizga o‘sgan holda 80 658,3 milliard so‘mga yetdi. Bu o‘sishning asosiy
tarmoqlari: qishloq, o‘rmon va baliqchilik 4,2 foizga, sanoat 8,0 foizga, qurilish 12,1 foizga, xizmat
ko‘rsatish 8 foizga o‘sishi bo‘yicha ijobiy tendensiyalar ta’minlandi.Bu boradagi investitsion
tashabbuslar muhim ahamiyat kasb etdi. Viloyatda qiymati 1 milliard dollardan ortiq bo‘lgan 1100
dan ortiq investitsiya loyihasi amalga oshirilib, yiliga qariyb 570 million dollarlik mahsulot ishlab
chiqarildi. Ushbu loyihalar 131 million dollarlik import oʻrnini bosishi va 180 million dollarlik
eksport ishlab chiqarishi, 19 mingdan ortiq ish oʻrni yaratishi kutilmoqda.Bandlik va
qashshoqlikning qisqarishi ham sezilarli yaxshilanishlarni ko'rsatdi. 2024 yilda 565 000 kishi ish
bilan ta'minlandi va 90 000 aholi qashshoqlikdan qutuldi. Mintaqada qashshoqlik darajasi 12,7
foizdan 11,5 foizga kamaydi. Biroq, qiyinchiliklar davom etmoqda. Mintaqaning YaHMning 32,7
foizini tashkil etuvchi qishloq xo'jaligiga tayanishi uni iqlim o'zgarishi va bozor o'zgarishlari kabi
zaifliklarga duchor qiladi. Bundan tashqari, qurilish sektori 12,1 foizga o'sgan bo'lsa-da, bu o'sishni
ta'minlash doimiy investitsiyalar va resurslarni samarali taqsimlashni talab qiladi.Kelajakda
mintaqada qashshoqlik darajasini 8,6 foizdan 6,5 foizgacha pasaytirish maqsadida 2025 yilga borib
3,5 milliard dollar sarmoya jalb etish, eksport hajmini 1 milliard dollarga yetkazish va 300 ming
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
99
yangi ish o‘rni yaratish maqsad qilingan. Ushbu maqsadlarga erishish barqaror va inklyuziv o'sishni
ta'minlash uchun strategik rejalashtirish, samarali siyosatni amalga oshirish va doimiy monitoringni
talab qiladi.
ADABIYOTLAR.
1.
https://president.uz/uz/lists/view/7740-
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy veb-
sayti.
2. https://stat.uz -O‘zbekiston Respublikasi milliy statistika qo‘mitasi
3.
https://davlat.uz/oz/news/view/26088
- O‘zbekiston Respublikasi Hukumat portal
4. https://stat.uz -O‘zbekiston Respublikasi milliy statistika qo‘mitasi
5. Shukurov, U. (2022). Qashqadaryo viloyati iqtisodiyotida sanoat kompleksining hissasi.
Iqtisodiyot va taʼlim, 23(4), 256-262.
6.
- Turizmni jadal rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida
7. Normamatov, I. B. (2022). Sources of financing innovative development of economic
sectors.
Экономика и социум
, (10-1 (101)), 121-126.
8. Normamatov, I. B. (2022). Ways to ensure continuation of payments in the interbank
payment system.
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal
,
10
(6), 1162-1167.
9. Normamatov, I. B. (2021). Improving the Practice of Using Cashless Accounts in
Uzbekistan.
European Scholar Journal
,
2
(4), 399-402.
10. Uzaqov, J. N., & Jumanazarov, K. S. (2024, August). Mintaqada ziyorat turizm salohiyatini
oshirish mexanizmining nazariy-uslubiy asoslari. In
conference on the role and importance
of science in the modern world
(Vol. 1, No. 7, pp. 23-33).
11. Узоқов, Ж. Н. (2024, May). Зиёрат туризмнинг ривожланиш босқичлари ҳамда тармоқ
сифатида шаклланиш тарихи. In
conference on the role and importance of science in the
modern world
(Vol. 1, No. 4, pp. 98-102).
12. Xаmrоyevnа, B. S., & Аlisher о'g'li, А. B. (2024). Kоmmunаl xо'jаligining institutsiоnаl
jihаtlаrini tаkоmillаshtirishdа yаshil iqtisоdiyоtning о'rni.
World of science
,
7
(12), 88-91.
13. Kh, A. N. (2025). Optimizing prophylactic strategies for post-lasik dry eye syndrome: a
comprehensive review.
oriental journal of medicine and natural sciences
,
2
(3), 4-8.
14. Музаффарова, К. З. (2022, December). Қашқадарё вилоят иқтисодиётига хорижий
инвестициялар жалб этиш омиллари. In
international conferences
(Vol. 1, No. 18, pp.
131-134).
15. Zoyirovna, M. K. (2022). Importance of enterprises with foreign investment in the
development of the regional economy.
Gospodarka i Innowacje.
,
29
, 219-225.
16. Muzaffarova, K. Z. (2023). TASKS OF ATTRACTING FOREIGN INVESTMENTS TO
THE REGIONS.
Gospodarka i Innowacje.
,
41
, 404-408.
17. Музаффарова, К. З. (2023). Приоритеты привлечения иностранных инвестиций в
региональную промышленность в условиях развития цифровой экономики.
18. Muzaffarova, K. Z., & Abdukarimov, X. R. (2023). Xorijiy investitsiyalarni jalb etishda
tijorat banklarining faolligini oshirish asoslari.
Gospodarka i Innowacje.
, 473-478.
19. Музаффарова, К. З., & Эшмуродова, С. У. (2023). Иқтисодиётнинг ривожланишида
тижорат банкларининг инвестицион фаолиятининг аҳамияти.
Gospodarka i Innowacje.
,
371-376.
20. Бердиев, A. Ҳ., & Музаффарова, К. З. (2023). Мамлакат иқтисодиётига хорижий
инвестициялар жалб этишнинг аҳамияти.
Gospodarka i
Shukurov Ulug‘bek Shokirovich
+998881664444
Pirimov Yashnar Sanjar o’g’li
pirimovyawnar@gmail.com
+998900227101
