RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
136
QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARINI TAQSIMLASH, SOTISH VA TOVARLILIK
DARAJASINI OSHIRISH YO‘LLARI.
XASANOV SHAMSIDDIN XAFIZOVICH
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti katta o’qituvchisi,
xasanovshamsiddin1977@gmail.com
Annotatsiya.
Mazkur maqolada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini samarali taqsimlash, ichki
va tashqi bozorlarda sotishni rivojlantirish hamda mahsulotlarning tovarlilik darajasini oshirish
yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Shu bilan birga, mavjud muammolar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish
bo‘yicha taklif va tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
qishloq xo‘jaligi, tovarlilik, marketing, logistika, eksport, innovatsiya, bozor,
bozor segmentatsiyasi, qishloq xo‘jaligining iqtisodiy samaradorligi, mahsulot bozori.
Kirish.
Qishloq xo‘jaligi har qanday mamlakat iqtisodiyotining tayanch tarmoqlaridan biri
hisoblanadi. O‘zbekiston sharoitida ham bu sohaning ahamiyati beqiyos bo‘lib, nafaqat oziq-ovqat
xavfsizligini ta'minlash, balki eksport salohiyatini oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratishda muhim
rol o‘ynaydi. Ammo qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini taqsimlash, ularni bozorda samarali sotish va
tovarlilik darajasini oshirish bo‘yicha hali to‘liq yechimini topmagan muammolar mavjud.
Ta’kidlash lozimki, mamlakatimizda mavjud muammolarni o‘rganish, chuqur tahlil qilish va
yechimlarini topish bo‘yicha qator chora tadbirlar ishlab chiqilib amaliyotga joriy etilmoqda.
Jumladan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlash, ularni eksportbop holga keltirish va
raqobatbardoshligini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.[1] Ammo
ushbu jarayonlarda tizimli muammolar mavjud bo‘lib, ularni hal etish o‘z vaqtida ilmiy asoslangan
yondashuvni talab etadi.
Metod va metodologiya.
Ushbu tadqiqotning maqsadi qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
taqsimlash, sotish va tovarlilik darajasini oshirishning barqarorligini ta’minlashning metodologik va
amaliy asoslarini takomillashtirish, unda zamonaviy iqtisodiy tizimning ahamiyatini tahlil qilish, uni
yanada rivojlantirish yо‘nalishlarini aniqlashdan iborat. Mavzuni yoritishda statik tahlillar, mantiqiy
uzviylik, tahlil va tadqiq etish jarayonida turli xil adabiyotlar va maqolalar tahlilidan foydalanilgan
Natijalar va tahlillar.
O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari fermer xo‘jaliklari, kichik
xo‘jaliklar va uy xo‘jaliklari tomonidan yetishtiriladi. Bu esa mahsulotlarni yig‘ish, saqlash, qayta
ishlash va taqsimlash jarayonlarini murakkablashtiradi. Fikrimizcha bu jarayon bo‘yicha asosiy
muammolar quyidagilardan iborat:
- Yagona logistika tizimining yo‘qligi;
- Sovutkichli transport vositalari yetishmasligi;
- Oraliq vositachilar faoliyatining yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligi;
- Mahsulotni sertifikatlash va standartlashtirishda muammolar va boshqalar;
Statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatmoqdaki qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining yo‘qotilishi
sabablari bo‘yicha taqsimoti (% hisobida) qo‘yidagicha bo‘lganligini ko‘rishimiz mumkin.[2]
1-jadval
T/r
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining yo‘qotilishi sabablari
Ulushi (foizda)
1
Yagona logistika tizimining yo‘qligi
35
2
Sovutkichli transport vositalari yetishmasligi
28
3
Mahsulotni sertifikatlash va standartlashtirishda muammolar va
boshqalar
20
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
137
4
Oraliq vositachilar faoliyatining yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligi
17
Jami
100
Mahsulot sotishdagi mavjud holatni tahlil qiladigan bo‘lsak ichki bozorda narxlarning
mavsumiy tebranishi, ayrim hollarda esa oraliq vositachilarning haddan tashqari ko‘pligi fermerlar
foydasining kamayishiga olib keladi.
Tashqi bozorlarda esa marketing va reklama ishlarining yetarlicha yo‘lga qo‘yilmaganligi
eksport imkoniyatlaridan to‘liq foydalanishga to‘sqinlik qilmoqda.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti hajmi 2019-2023 yillarda quyidagicha bo‘lgan: [3].
1-chizma
Grafik ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti hajmi
2019-yilda 870 million dollarni, 2020-yilda 950 million dollarni 2021-yilda 1140 million dollarni,
2022-yilda 1030 million dollarni, 2023-yilda esa 1120 million dollarni tashkil etgan.
Fikrimizcha qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti hajmi oshirish uchun quyidagilarni
amalga oshirish maqsadga muvofuq deb hisoblaymiz:
- Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtiruvchilari va oraliq vositachilar o‘rtasidagi
hamkorlikni yanad kuchaytirish;
- Marketing kurslarini tashkil va unga Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtiruvchi fermer
xo’jaliklari va kerak bo’lsa uy xo’jaliklari xodimlarini jalb etish;
- Har bir tuman markazida agro-logistika markazlari tashkil etish;
- Kooperatsiyalar orqali kichik fermer xo‘jaliklarini birlashtirish;
- Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni elektron savdo platformalari orqali global bozorlarga
chiqishini rag‘batlantirish;
- Yirik supermarket tarmoqlari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri shartnomalar tuzish tizimini yo‘lga
qo‘yish ba boshqalar.
Xulosa.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini raqobatbardosh holga keltirish uchun tizimli
yondashuv, logistika infratuzilmasini rivojlantirish va eksport strategiyasini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish
zarur. Grafiklar va amaliy misollar orqali ko‘rinib turibdiki, kichik texnologik yechimlar ham yirik
iqtisodiy natijalarga olib kelishi mumkin.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
138
1. Ergashev R. “Qishloq xo’jaligi iqtisodiyoti”. – Darslik. Toshkent: O‘zbekiston, 2022.
2. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi 2023-yilgi yillik hisoboti.
3. Jahon bankining O‘zbekistonda agrobiznes bo‘yicha hisobotlari (World Bank, 2023).
4.Uzaqov, J. N., & Jumanazarov, K. S. (2024, August). Mintaqada ziyorat turizm
salohiyatini oshirish mexanizmining nazariy-uslubiy asoslari. In
conference on the role and
importance of science in the modern world
(Vol. 1, No. 7, pp. 23-33).
5.Узоқов, Ж. Н. (2024, May). Зиёрат туризмнинг ривожланиш босқичлари ҳамда
тармоқ сифатида шаклланиш тарихи. In
conference on the role and importance of science in the
modern world
(Vol. 1, No. 4, pp. 98-102).
6.Xаmrоyevnа, B. S., & Аlisher о'g'li, А. B. (2024). Kоmmunаl xо'jаligining institutsiоnаl
jihаtlаrini tаkоmillаshtirishdа yаshil iqtisоdiyоtning о'rni.
World of science
,
7
(12), 88-91.
7.Kh, A. N. (2025). Optimizing prophylactic strategies for post-lasik dry eye syndrome: a
comprehensive review.
oriental journal of medicine and natural sciences
,
2
(3), 4-8.
8.Erkaeva, G. P., & Shukurov, U. S. (2022). Experience of foreign countries in increasing
the investment attractiveness of the regions.
Gospodarka i Innowacje.
,
24
, 234-238.
9.Shukurov, U. S. Peculiarities of industrial location in cities and districts of Kashkadarya
region.
Gwalior management academy
, 73.
10.Музаффарова, К. З. (2022, December). Қашқадарё вилоят иқтисодиётига хорижий
инвестициялар жалб этиш омиллари. In
international conferences
(Vol. 1, No. 18, pp. 131-134).
11.Zoyirovna, M. K. (2022). Importance of enterprises with foreign investment in the
development of the regional economy.
Gospodarka i Innowacje.
,
29
, 219-225.
12.Muzaffarova, K. Z. (2023). TASKS OF ATTRACTING FOREIGN INVESTMENTS TO
THE REGIONS.
Gospodarka i Innowacje.
,
41
, 404-408.
13.Музаффарова, К. З. (2023). Приоритеты привлечения иностранных инвестиций в
региональную промышленность в условиях развития цифровой экономики.
14.Muzaffarova, K. Z., & Abdukarimov, X. R. (2023). Xorijiy investitsiyalarni jalb etishda
tijorat banklarining faolligini oshirish asoslari.
Gospodarka i Innowacje.
, 473-478.
