RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
389
GLOBALLASHUV DAVRIDA SUN’IY INTELLEKT VA INSON
RO‘ZIBOYEV DILSHOD
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti katta o‘qituvchisi
XAYRULLAYEVA ADOLAT
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada globallashuv sharoitida sun’iy intellektning jadal
rivojlanishi va uning inson hayotiga ta’siri tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalardagi o‘rni, shuningdek, inson va sun’iy intellekt o‘rtasidagi
o‘zaro munosabatlar ko‘rib chiqiladi. Muallif globallashuvning yangi bosqichida sun’iy
intellektning imkoniyatlari va xavflarini muvozanatli baholash zarurligiga urg‘u beradi.
Kalit so‘zlar:
globalizatsiya, sun'iy intellekt, inson, texnologiyalar, raqamli savodxonlik,
kelajakdagi kasblar
Kirish:
Dunyoda har doim ilmiy fantastikaning ko‘plab ashaddiy muxlislari bo‘lgan va
ilmiy fantastika adabiyotida ham, filmlarda ham sun’iy intellektni (keyingi o‘rinlarda SI deb
yuritiladi) yaratish mavzusi doimiy ravishda takrorlanadi. Biroq hozirgi kunga kelib,
nanotexnologiyalarning rivojlanishi va jamiyat hayotining barcha
sohalari shiddat bilan
raqamlashtirilayotganli sababli mazkur mavzu tobora ilmiy va haqiqatga aylanib bormoqda. Agar
siz tarixga e’tibor qaratsangiz, robot yoki avtomat haqidagi eng qadimgi qaydlardan biri Gomer
tomonidan miloddan avvalgi 700-yillarda yozilgan “Iliada” asaridan o‘rin olgan. Eng so‘nggi
misollar orasida 1942-yilda yozilgan Isaak Asimovning “Robotexnikaning uchta qonuni”, 2001-
yilda yozilgan “Artur Klarkning sun’iy intellekti: Blade Runner nomi bilan tanilgan Filipp K. Dix
filmdagi androidlarga intilish” va boshqa asarlarni misol keltirishimiz mumkin. Hozirga kelib,
sun’iy intellektni yaratish imkoniyatlari bilan bir qatorda, u bilan bog‘liq ko‘plab muammolar
mavjud. So‘nggi yangiliklarda Stiven Xoking, Ilon Mask va 1000 dan ortiq sun’iy intellekt va
robototexnika bo‘yicha tadqiqotchilar sun’iy intellektni rivojlantirish va uni hayotga keng tatbiq
qilish bilan bog`liq ulkan ishlarni amalga oshirib kelmoqdalar. Albatta, sun’iy intellektning
rivojlanishi robototexnikaning rivojlanishiga salmoqli ta’sir ko‘rsatmoqda. Dunyo hamjamiyati
sun’iy intellektga ega bo‘lgan robotlarni sinovdan o‘tkaza boshladilar. Biroq sun’iy intellekt va
robotlar faoliyati bilan bogliq munosabatlar qay darajada huquqiy jihatdan tartibga solinishi,
qolaversa, sun`iy intellekt va sun’iy intellektga asoslangan robotlarning javobgarlik masalalari
hanuzgacha bahs va munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Mazkur savolni ilmiy tahlil qilishdan
oldin robotlar fenomenini ochib berishni maqsadga muvofiq deb topildi. Globallashuv hozirgi
zamonning ajralmas qismi bo‘lib, siyosiy, iqtisodiy, madaniy va texnologik sohalarda o‘zaro
bog‘lanishlarni kuchaytirmoqda. Ushbu jarayon ichida insoniyat uchun yangi muammolar va
imkoniyatlar paydo bo‘lmoqda. Eng katta imkoniyatlardan biri - sun'iy intellekt texnologiyalarining
tez rivojlanishi. Globalizatsiyaning asosiy xususiyati - tezkor axborot almashish, iqtisodiy
integratsiya va texnologik taraqqiyotdir. Bu omillar insoniyat uchun yangi imkoniyatlar ochgan
bo‘lsa-da, an’anaviy kasblarning yo‘qolishi, axborotga qaramlik va ijtimoiy tengsizlik kabi yangi
muammolarni yuzaga keltirmoqda. SI – sun’iy intellekt ildizi XX asrning 60-70 yillariga borib
taqalsa-da, uning rivoji oxirgi o‘n yilda yaqqolroq ko‘zga tashlandi. Jumladan, sun’iy intellektdan
sog‘liqni saqlash, energetika, tog‘-kon sanoati, qishloq xo‘jaligi, ta’lim, mashinasozlik sohasi
hamda sanoat va san’atning turli yo‘nalishlarida samarali foydalanilmoqda. Ma’lumotlarga ko‘ra,
sun’iy intellekt (SI) ga ushbu atama muallifi Jon Makkarti “odamga o‘xshash aqlli mashinalar,
ayniqsa, aqlli kompyuter dasturlarini yaratish fanlari va muhandisligi” deya ta’rif bergan. SI
chindan ham bu bu gadjetlarga turli xil ilg‘or funksiyalarni kiritish orqali, jumladan, og‘zaki va
yozma tilda ma’lumot berish, tushunish, tarjima qilish, ma’lumotlarni tahlil qilish va tavsiya berish
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
390
imkonini beruvchi texnologiyalar majmuasi hisoblanadi. Ko‘rinadiki, robotlar faqat inson
harakatlarini takrorlaydigan, odamga xos turli yumushlarni bajara oladigan qurilmagina emas.
Ularga Coogle-tarjimon, lug‘atlar, turli testlar, o‘yinlar ham kiradi. Sun’iy intellekt haqidagi bahs-
munozaralar qariyb 50 yildan beri davom etayotganiga qaramay, mutaxassislar hanuzgacha uning
to‘la foydali yoki aksincha ekani borasida aniq fikr bildirishgani yo‘q. Ba’zilar uning ommalashishi
natijasida ishsizlik ko‘payadi, deb qayg‘ursa, boshqalar sun’iy intellekt yordamida ta’lim, tibbiyot,
biznes va boshqa sohalarda ham vaqt, ham naqd tejaladi, deb hisoblaydi. Bu borada ayniqsa, BAA,
Yaponiya, Buyuk Britaniya, AQSH, Shvesiya, Singapur, Finlyandiya, Xitoy, Italiya, Fransiya,
Avstraliya, Koreya Respublikasi va Germaniya kabi davlatlar yetakchidirlar. Ma’lumotlarga
qaraganda, keyingi 6 oyda 302 texnologiya kompaniyasi 90 mingga yaqin xodimini ishdan
bo‘shatgan. Bu esa ish o‘rinlari kamayishi haqidagi xavotirlarning asosli ekanini ko‘rsatadi, albatta.
Ammo bu sun’iy intellekt faqat salbiy jihatga ega, degani emas. Masalan, bugun media dunyosining
ko‘plab yo‘nalishlarida sun’iy intellekt keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, tasvir ustida ishlash, unga
rang va sifat qo‘shish yoki montaj qilishda unga teng kelish qiyin. Hozirda SI orqali tarixiy
shaxslarning siymosini gavdalantirish, aktyor va suxandonlarning ovozini qayta tiklab, ular orqali
dublyaj va audiokitoblar yaratish oson bo‘lib qoldi. Sun'iy intellekt (SI) - mashinalarning insonning
aqliy faoliyatini takrorlashiga imkon beruvchi texnologiyalar to‘plami bo‘lib, hozirda u sog‘liqni
saqlash, avtomobilsozlik va ta’lim kabi sohalarda keng qo‘llanilmoqda. Shuningdek, SI tizimlari
inson mehnatini avtomatlashtirib, ishlab chiqarish samaradorligini oshirmoqda. Biroq, SI ko‘plab
kasblarni insonlar o‘rniga bajarish xavfini tug‘dirmoqda. Inson va sun'iy intellekt o‘rtasidagi
munosabat ikki asosiy nuqtai nazardan ko‘rilishi mumkin: hamkorlik va raqobat. Hamkorlik
modelida inson SI ni qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida ko‘rib, uni samarali foydalanadi. Raqobat
modelida esa, SI insonning kasblarini almashtirishi mumkin. Globalizatsiya va sun'iy intellekt
davrida insonning asosiy vazifasi - yangi sharoitlarga moslashish, yangi ko‘nikmalarni egallash va
uzluksiz rivojlanishdir. Shu bilan birga, raqamli savodxonlik, tanqidiy fikrlash, ijodiy yondashuv va
kommunikatsiya ko‘nikmalari muhim hisoblanadi. Sun'iy intellekt va globalizatsiya zamonaviy
dunyoning ajralmas qismlariga aylangan. Ular inson hayotiga misli ko‘rilmagan imkoniyatlarni olib
kelmoqda, lekin shu bilan birga, inson o‘z rolini yo‘qotish xavfi ham mavjud. Shuning uchun asosiy
maqsad - sun'iy intellektni inson manfaatiga ishlatish, boshqarish va uni axloqiy tamoyillarga
asoslanib rivojlantirishdir. Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, 2025-yilga borib an’anaviy kasblarda
zamonaviy robotlar odamlarning kamida 1/3 qismini almashtiradi va aytish mumkinki, bu
bilan kapitalistik mehnat shakli tanazzulaga yuz tutadi. Mashinalar o‘zini o‘zi qayta tuzata
oladigan va odamlarning ta’sirisiz ishlay oladigan bo‘ladi, bu esa ishlab chiqarish faqat
xomashyo narxiga barobar bo‘ladigan jamiyatga olib keladi. Agar robot-mashina jinoyat qilsa
nima bo‘ladi? Amalga oshirilgan harakatlar uchun kim javob beradi? Bu ilmiy afsonadek
tuyulishi mumkin, ammo bu voqea kundalik hayotimizda sodir bo‘la boshladi. Shveytsariya art-
guruhi Darknet onlayn-do‘konlar tarmog‘ida tasodifiy xaridlarni amalga oshirish maqsadida
avtomatik xarid qilish robotini yaratdi. Robot Shveytsariya politsiyasi tomonidan “qo‘lga
olinishidan” oldin bir nechta narsalarni, jumladan, Vengriya pasporti va ba’zi ekstazi tabletkalarini
sotib olishga muvaffaq bo‘ldi. Natijada, albatta, na robotga, na robot ortida turgan rassomlarga
nisbatan hech qanday ayblov qo‘yilmaydi. Agar sun’iy intellekt, o‘z-o‘zidan, odamlarning
nazoratidan tashqarida harakat qilsa, uni qanday tartibga solish kerak? Ushbu sohani nazorat qilish
va tartibga solish bilan bog‘liq bir qancha tartibga solish masalalari hanuzgacha jiddiy munozara
doirasida qolmoqda. Agar robot o‘z harakatlari uchun qonuniy javobgarlikka tortilishi kerak bo‘lsa,
u ham insonga o‘xshash jismoniy, huquqiy va raqamli identifikatsiyaga ega bo‘lishi lozim degan
fikrga kelinmoqda. Agar sun’iy intellekt inson bilan bir xil qonuniy majburiyatlarga ega bo‘lsa, u
inson bilan bir xil qonuniy huquqlarga ham ega bo‘lishi kerak emasmi? O‘z-o‘zini anglab yetgan
robot barcha odamlarni o‘ldirish o‘rniga teng huquqlarni talab qilishi mumkin. Agar SIga kelajakda
to‘liq fuqarolik huquqlari berilsa, ular ko‘payish huquqini ham o‘z ichiga oladimi? Robot yaqinda
o‘z-o‘zini anglash testidan o‘tgani uchun ilgari faqat odamlar qaror qabul qilishi mumkin deb
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
391
hisoblangan, bu savollarga javob berish zarurati biz o‘ylagandan ham yaqinroq bo‘lishi mumkin.
ADABIYOTLAR:
1. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. – 176 b.
2. Sattarov N. Sun'iy intellekt va zamonaviy texnologiyalar. – T.: Innovatsiya, 2022. – 160 b.
3. Muxammadjonov A. Ijtimoiy o'zgarishlar va globalizatsiya. – T.: Ilm-Ziyo, 2019. – 215 b.
4. Turaev B. Texnologik taraqqiyot va inson omili. – Samarqand: IQTISOD, 2020. – 130 b.
5. Yusupov K. Sun'iy intellektning asoslari. – T.: Yangi avlod, 2023. – 198 b.
6. Google AI Research. Sun'iy intellekt haqiqiy dunyo uchun. – Harvard Business Review, 2021.
7. Kurtsvayl R. Singulyarlik yaqinlashmoqda. – Nyu-York: Viking Press, 2005. – 652 b.
8. Xusanova D. Sun'iy intellekt va inson resurslari. – T.: Ilm-Ziyo, 2021. – 140 b.
9. .
Firdavs G’ulom o’g, E., & Farangiz, A. (2025). MUSTAQILLIK YILLARIDA
O’ZBEKISTONDA MILLIY URF-ODATLAR, QADRIYATLAR VA AN’ANALARNING
QAYTA TIKLANISHI.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni
hamda rivojlanish omillari
,
5
(2), 35-42.
10.
Ҳолиқов, Ғ. (2025). ЎЗБЕКИСТОННИНГ ТИББИЁТ СОҲАСИ БЎЙИЧА ОСИЁ
ДАВЛАТЛАРИ БИЛАН АЛОҚАЛАРИ.
TANQIDIY NAZAR, TAHLILIY TAFAKKUR VA
INNOVATSION G ‘OYALAR
,
1
(7), 45-49.
11. Bahrom, K. (2022). SOCIO-ECONOMIC LIFE AND ADMINISTRATIVE TERRITORY OF
SHAKHRISABZ PRINCIPIALITY IN THE 19TH CENTURY.
Academicia Globe:
Inderscience Research
,
3
(09), 59-63.
12. Sayxonovna, M. M. (2022). Psychological characteristics of modern primary school teacher
professional training.
ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT
REVIEW ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 8.071
,
11
(04), 15-20.
13. BEKMURODOVA, H. (2024). O ‘smirlarni kasbga yo ‘naltirish jarayonida individual xarakter
xususiyatlarining ta’siri muhim ijtimoiy-psixologik omil sifatida.
«ACTA NUUz»
,
1
(1.2), 78-
82.
14.
Аkhmedov, B. A. (2019). THE ROLE OF UZBEKISTAN ON ESTABLISHING KARAKUL
(ASTRAKHAN) SHEEP BREEDING IN FOREIGN COUNTRIES.
Theoretical & Applied
Science
, (3), 72-75.
15.
Akhmedov, B. A. (2020). KARAKUL BREEDING DURING THE BUKHARA EMIRATES.
In
НАУЧНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ МОЛОДЫХ УЧЁНЫХ
(pp. 160-162).
16.
Akhmedov, B. A. (2021). History Of Karakul Industry In Uzbekistan.
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
,
1
(5), 1159-1163.
17.
Axmedov, B. (2021). Qorako'lchilik sohasini ilmiy tadqiqotlarda o'rganilishining
ahamiyati.
Journal of Social Sciences
,
2
(01).
18.
Axmedov, B. (2023). YEVROPA CHORVACHILIGIDA QORAKO ‘LCHILIK.
Journal of
Social Sciences
,
4
(01).
19. Nоmоzоv,
Xurshid.
"ОMMАVIY
АXBОRОT
VОSITАLАRINING
IJTIMОIY
FUNKSIYАSI."
TAMADDUN NURI JURNALI
1.64 (2025): 253-255.
20. Nоmоzоv, X. (2025). ОMMАVIY АXBОRОT VОSITАLАRINING IJTIMОIY
FUNKSIYАSI.
TAMADDUN NURI JURNALI
,
1
(64), 253-255.
21. Xurshid, N. (2025). AXBOROT XURUJLARINING MANBALARI, ULARNING IJTIMOIY
MUHITDA AMALGA OSHISH USULLARI.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq
etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
,
41
, 632-636.
22. Shavkat o’g’li, N. X. (2024). JAMIYATDA INTERNET-MAKON RESURSLARIDAN
FOYDALANISH SOHALARI.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR
SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(2), 113-118.
23. Buronov, O., & Davronov, U. B. (2025). History of modern construction and urban
development in Samarkand region during the years of independence.
International Journal of
Artificial Intelligence
,
1
(1), 410-414.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
392
24. Buronov, O., & Davronov, U. B. (2025). Administrative-territorial division and demographic
indicators of Samarkand during the years of independence.
International Journal of Artificial
Intelligence
,
1
(1), 405-409.
25. Murodullaevich, B. O. (2024). The fight against infectious diseases of Uzbekistan on
experience.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(4), 93-97.
26. Bo‘ronov, O. Qishloq joylarda tibbiy profilaktika va sanitariya-epidemiologik barqarorlikni
ta’minlash ishi tarixi.
Journal of Social Sciences
,
1
(02).
27. Buronov, O. (2025). Changes In The Murobak Gas Processing Plant In The Years Of
Independence.
Zien Journal of Social Sciences and Humanities
,
40
, 62-67.
28. Бўронов, О. Қишлоқ врачлик пунктларида тиббий кадрлар салоҳиятини оширишга
қаратилган давлат сиёсати. Ўтмишга назар.№ 7.2023.
Ўтмишга назар
, (7.2023).
29. Murodullaevich, B. O. (2024). The fight against infectious diseases of Uzbekistan on
experience.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(4), 93-97.
30. Khamidovich, K. G. (2020). The history of turkestan sanitary work.
Journal of Critical
Reviews
,
7
(9), 1126-1129.
31. Каромов, Г. Х. (2020). ИСТОЧНИКОВЕДЕНИЕ И ИСТОРИОГРАФИЯ ИСТОРИИ
МЕДИЦИНЫ В ТУРКЕСТАНЕ.
ББК 1 E91
,
205
.
32. Каромов, Г. Х. (2019). Особенности городской культуры Самарканда Раннего
Средневековья.
Евразийское Научное Объединение
, (1-7), 373-374.
33. Khamitovich, K. G. (2022). HISTORY OF HEALTH WORKS IN TURKESTAN
ASSR.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY
RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036
,
11
(10), 68-72.
34. Khamitovich, K. G. (2022). Measures in the Sphere of Maternal and Child Health in
Uzbekistan.
Miasto Przyszłości
,
29
, 12-15.
35. O’G’Li, N. X. S. (2023). YUKSAK AXBOROT MADANIYATI–INTERNET-MAKON
RESURSLARIDAN RATSIONAL FOYDALANISH SHARTI.
Research Focus
,
2
(6), 105-
110.
36. Shavkat o’g’li, N. X. (2022). THREATS TO INFORMATION SECURITY IN
EDUCATIONAL INSTITUTIONS.
Gospodarka i Innowacje.
,
22
, 229-231.
37. EGAMBERDIYEV, F. (2024). O ‘SMIR BASKETBOLCHILARDA IRODAVIY SIFATLAR
SHAKLLANISHIGA
TA’SIR
ETUVCHI
OMILLARNING
PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI.
«ACTA NUUz»
,
1
(1.3), 248-252.
1.
