RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
423
JAMIYATDA HUQUAIY ONG VA HUQUQIY MADANIYATNI YUKSALTIRISH
TARAGGIYOT GAROVI
ZARMAMAT KENJAYEV
Аxbоrоt texnоlоgiyаlаri vа menejment universiteti dotsent
XAYRULLAYEVA ADOLAT
Аxbоrоt texnоlоgiyаlаri vа menejment universiteti talabasi
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy maqolada O'zbekiston Respublikasida huquiy ong va huquiy
madaniyatni shakilantirishng nazariy va amaliy jihatiari chuqur tahlil gilingan. Xususan, jamiyatda
huquaiy ong darajasining o shirilishi, fugarolarda gonunlarga hurmat tuyg'usining
mustahkamlanishi va yuridik bilimlaming targ ib gilinishi orqali huquaiy madaniyatning
yuksalishiga erishish yo'llari yoritilgan. Maqolada huquaiy tarbiyaning o'rni, huquaiy axborotning
ochiqligi, fugarolaming huquaiy faolligini oshirish bo'yicha amalga oshirilayotgan ishlar tahlil
gilingan. Shuningdek, maqolada huquiy ong va madaniyatning davlat boshgaruvi, fugarolik jamiyali
institullari faolivati hamda yoshlar tarbiyasidagi o'mi va ahamiyati chuqur tahlil etilgan.
Kalit so’zlar
: hugugiy ong, huguqiy madaniyat, huguqiy savodonlik, fugarolik jamiyati,
qonun ustuvorligi, ltimoly tartib, OAV, talim, demokratiya, taraqgiyot.
Kirish:
XXI asr — bu huquqiy ong va madaniyat yuksalishining asri. Dunyo miqyosida
demokratik qadriyatlarning ustuvor bo‘lib borayotgani, inson huquqlarining global darajada himoya
qilinayotgani hamda jamiyatlarning taraqqiyoti huquqiy ong va madaniyat bilan chambarchas
bog‘liq ekani kundan-kunga o‘z isbotini topmoqda. Har qanday rivojlangan mamlakat tajribasi
shuni ko‘rsatmoqdaki, fuqarolarida yuksak huquqiy madaniyat shakllangan jamiyatlarda barqarorlik,
adolat, erkinlik va taraqqiyot kabi mezonlar to‘laqonli namoyon bo‘ladi. Huquqiy ong va huquqiy
madaniyat — bu nafaqat yuridik bilim, balki shaxsiy mas’uliyat, fuqarolik burchi, ijtimoiy ong va
axloqning o‘zaro uyg‘unlashgan holatidir. Huquqiy ong va madaniyatning mohiyati
Huquqiy ong — bu fuqarolarning huquqiy bilimlarga ega bo‘lishi, o‘z huquq va
erkinliklarini anglay olishi, qonunlarni tushunib, ularni hurmat qilishga intilishi bilan tavsiflanadi.
Bu ong jamiyatning har bir a’zosida qonuniylikka ishonch va mas’uliyat hissini uyg‘otadi. Huquqiy
madaniyat esa huquqiy ongning amaliy ifodasidir. U shaxsning o‘z huquqlari bilan birga
boshqalarning ham huquqlariga hurmat bilan munosabatda bo‘lishi, qonunlarga itoat qilishi, adolat
tamoyillarini hayot mezoniga aylantirishi bilan namoyon bo‘ladi. Bu madaniyat jamiyatda qonun
ustuvorligi, fuqarolik sadoqati va ijtimoiy birdamlikning negizidir.
Global tajriba va xalqaro tamoyillar. Bugungi kunda jahonda yuksak huquqiy madaniyatga
ega mamlakatlar — AQSh, Germaniya, Shvetsiya, Yaponiya, Kanada kabi davlatlar fuqarolari
orasida qonunga hurmat, huquqlardan foydalanish madaniyati, davlat boshqaruvida ishtirok etish va
fuqarolik mas’uliyati yuksak darajada qaror topgan. Ularning taraqqiyoti, iqtisodiy o‘sishi va
ijtimoiy farovonligining asosi aynan shunday huquqiy ongli jamiyatning shakllanganidadir. Jahon
tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, qonunlar mukammal bo‘lishi mumkin, ammo ularni anglab yetgan,
ularga e’tiqod bilan amal qiladigan fuqarolar bo‘lmasa, bu qonunlar amalda samara bermaydi.
O‘zbekistonda huquqiy ong va madaniyatni yuksaltirish yo‘lida amalga oshirilayotgan ishlar
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini
barpo etish yo‘lini tanladi. So‘nggi yillarda ayniqsa huquqiy ong va madaniyatni oshirish bo‘yicha
salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. “Yangi O‘zbekiston” g‘oyasi, “Inson qadri uchun” tamoyili
asosida olib borilayotgan islohotlar, ta’lim tizimida huquqiy savodxonlikni oshirish, aholining
barcha qatlamlari uchun huquqiy ma’rifat targ‘iboti kengaytirildi. “Huquqiy targ‘ibot kuni”,
“Yoshlar va huquq” kabi dasturlar orqali ayniqsa yoshlarda huquqqa nisbatan ongli munosabat
shakllantirish maqsad qilingan O‘zbekistonda sud-huquq tizimining liberallashuvi, ombudsman
instituti faoliyatining kuchayishi, elektron hukumat tizimining joriy etilishi fuqarolarning
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
424
huquqlarini to‘liq ta’minlashga xizmat qilmoqda. Eng muhimi, huquqiy madaniyatning yuksalishi
natijasida odamlar o‘z huquq va majburiyatlarini anglab, qonuniy yo‘l bilan o‘z manfaatlarini
himoya qilishga o‘rgana boshladilar. Bu esa jamiyatda huquqiylik muhitining shakllanishiga zamin
yaratmoqda.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, bugungi global ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar fonida
O‘zbekistonda ham huquqiy ong va madaniyatni yuksaltirish — faqat ijtimoiy barqarorlik omili
emas, balki davlatning kelajakdagi taraqqiyoti, jahon hamjamiyatida munosib o‘rin egallashi uchun
muhim strategik yo‘nalishdir. Fuqarolarda yuksak huquqiy madaniyat shakllantirmasdan turib, na
islohotlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish, na demokratik qadriyatlarni hayotga tatbiq etish
mumkin. Ayniqsa, yosh avlod ongida huquqqa sadoqat, qonunga itoat va vatanparvarlik g‘oyalarini
chuqur singdirish — taraqqiyotning eng ishonchli kafolatidir. Jamiyada huquqiy ong va huquaiy
madaniyatni yuksaltirish taraqgiyotning asosi hisoblanadi. Hugugiy ong - bu insonning hugua,
erkinlik va majburiyatlari to'g'risida malumotga ega bolishi, ulari anglab yetishi va ongli ravishda
amal gilishi demakdir. Huquiy madaniyat esa huquaiy ongning rivojlangan bosgichi bolib,
fuqarolaring qonunlarga hurmat bilan garashi, jamiyatdagi ijtimoiy tartibni go'llab-quatiashi bilan
namoyon boladi [1). Bugungi kunda yurtimiza huquiy ong va madaniyatni shirish daviat
siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan bir hisoblanadi. Bu yolda Prezidentimiz tomonidan ilgari
sunilgan islohotiar, xususan, Yangi O'zbekiston - yangi taraggiyot bosqichida" konsepsiyasi asosida
amalga oshirilmogda (2).Huquiy madaniyatni yuksaltirish uchun quyidagi chora-tadbirlar muhim
ahamiyat kasb etadi: ta’lim tizimida huquaiy savodxonlikni oshirish; OAV orgali huquiy targ'ibotni
kuchaytirish; fugarolik jamiyati institutlari faoliyatini qo llab-quatlash; huquiy masalalarda aholi
bilan ochiq mulogotiar tashkil gilish [3]. Shuningdek, har bir shasning oz hugug va erkinliklarini
bilishi, ulardan foydalanishni o'rganishi demokratik jamiyatning poydevorini mustahkamlaydi. Shu
sababli ham huquaiy ongni shakilantirish jarayoni maktabgacha ta lim muassasalaridan boshlanishi
lozim [4).
Xulosa gilib aytganda, huquiy ong va huquaiy madaniyat jamiyatda qonun ustuvorligini ta
minlash. Huquiy madaniyatni yuksaltirish uchun quyidagi chora-tadbirlar muhim ahamiyat kasb
etadi: ta’lim tizimida huquaiy savodxonlikni oshirish; OAV orgali huguaiy targ'ibotni kuchaytirish;
fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatini qo'llab-quatlash; huquaiy masalalarda aholi bilan ochiq
mulogotlar tashkil gilish [3]. Shuningdek, har bir shasning o'z hugug va erkinliklarini bilishi,
ulardan foydalanishni organishi demokratik jamiyatning poydevorini mustahkamlaydi. Shu sababli
ham huquaiy ongni shakllantirish jarayoni maktabgacha ta tim muassasalaridan boshlanishi lozim
[4].
Xulosa gilib aytganda, Bugungi globallashuv jarayonlari, ijtimoiy-siyosiy tizimlardagi tub
o‘zgarishlar va inson huquqlarining ustuvorligi sharoitida jamiyat taraqqiyotining bosh
mezonlaridan biri – bu yuksak huquqiy ong va huquqiy madaniyatdir. Huquqiy ong va madaniyat
nafaqat fuqarolarning huquqiy bilim va ko‘nikmalarini aks ettiradi, balki ular orqali shaxsning
ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishi, qonunlarga hurmat ruhida yashashi va o‘z huquqini qonuniy
asosda himoya qila olishi ham ta’minlanadi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, yuksak huquqiy
madaniyat — bu faqat yuridik hujjatlar yoki qonunlar majmuasi emas, balki fuqarolarning ongli
tanlovi, axloqiy pozitsiyasi, ijtimoiy mas’uliyati va davlatga bo‘lgan ishonchidir. Qonun ustuvor
bo‘lgan, har bir fuqaro o‘z huquq va majburiyatlarini chuqur anglagan jamiyatda nafaqat
huquqbuzarliklar kamayadi, balki ijtimoiy birdamlik, adolat va taraqqiyotning barqaror negizi
yaratiladi. O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, so‘nggi yillarda huquqiy ong va madaniyatni
oshirish borasida amalga oshirilgan islohotlar samarali natijalar bermoqda. “Yangi O‘zbekiston”
tamoyillari asosida olib borilayotgan ochiqlik, adolat, qonuniylik va fuqarolik jamiyatini
shakllantirish bo‘yicha chora-tadbirlar fuqarolarning huquqiy savodxonligini oshirishga xizmat
qilmoqda. Aholining barcha qatlamlari, ayniqsa yosh avlod ongida huquqiy madaniyatni
shakllantirish, ta’lim muassasalarida huquqiy tarbiya berishni kuchaytirish orqali qonunlarga hurmat,
huquqlarga sadoqat kabi fazilatlar tobora mustahkamlanmoqda.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
425
Shuningdek, xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda huquqiy
madaniyat taraqqiyotning asosiy omillaridan biri sifatida qaraladi. Bunday jamiyatlarda har bir
fuqaro qonun oldida teng bo‘lishini anglaydi, shaxsiy manfaatlarini emas, balki jamiyat va davlat
farovonligini ustuvor deb biladi. Bu esa o‘z navbatida fuqarolarning boshqaruvda ishtirokini, erkin
fikr bildirish huquqini va ijtimoiy faolligini kuchaytiradi.
Xulosa qilib aytganda, jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish — bu nafaqat
ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, balki taraqqiyot sari ishonchli qadam qo‘yishning eng muhim
sharti hisoblanadi. Har bir fuqaroning huquqiy ongli bo‘lishi, qonunlarga hurmat bilan qarashi,
shaxsiy mas’uliyatini his qilishi orqali mustahkam fuqarolik jamiyatini barpo etish mumkin. Bu esa
o‘z navbatida O‘zbekistonning demokratik taraqqiyot yo‘lida izchil rivojlanishiga, xalq
farovonligining yuksalishiga va xalqaro maydonda obro‘sining oshishiga xizmat qiladi. Shu boisdan,
huquqiy ong va madaniyatni shakllantirish bo‘yicha ishlarga har doimgidan ko‘ra kengroq
yondashuv, uzluksiz huquqiy targ‘ibot va ta’limiy islohotlar orqali yondashish zamon talabi bo‘lib
qolmoqda.
Adabiyotlar:
1. Karimov I.A. "Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch". - T.: Ma'naviyat, 2008.
2. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Yangi O'zbekiston strategiyasi" konsepsiyasi,
2021-yil.
3. O'zbekiston Respublikasi Adiya vazirligi rasmiy axboroti. www.minjust.uz
4. Rashidov B., Jurayev M. "Huquiy madaniyat asoslari". - T.: TDYuU nashriyoti, 2020.1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
5. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: “O‘zbekiston”, 2022.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 9-dekabrdagi PQ–4910-son qarori
“Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni oshirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar
to‘g‘risida”.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF–4947-son Farmoni
“2017–2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi
bo‘yicha Harakatlar strategiyasi”.
8. Xasanboyeva M., Qurbonov A. Huquqiy madaniyat asoslari. – T.: “O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi” nashriyoti, 2020.
9. Niyozova M. Huquqiy ong va huquqiy madaniyat tushunchasining zamonaviy talqini. // “Ijtimoiy
fanlar” jurnali, 2022, №2.
10.
Firdavs G’ulom o’g, E., & Farangiz, A. (2025). MUSTAQILLIK YILLARIDA
O’ZBEKISTONDA MILLIY URF-ODATLAR, QADRIYATLAR VA AN’ANALARNING
QAYTA TIKLANISHI.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni
hamda rivojlanish omillari
,
5
(2), 35-42.
11.
Ҳолиқов, Ғ. (2025). ЎЗБЕКИСТОННИНГ ТИББИЁТ СОҲАСИ БЎЙИЧА ОСИЁ
ДАВЛАТЛАРИ БИЛАН АЛОҚАЛАРИ.
TANQIDIY NAZAR, TAHLILIY TAFAKKUR VA
INNOVATSION G ‘OYALAR
,
1
(7), 45-49.
12.
Bahrom, K. (2022). SOCIO-ECONOMIC LIFE AND ADMINISTRATIVE TERRITORY OF
SHAKHRISABZ PRINCIPIALITY IN THE 19TH CENTURY.
Academicia Globe:
Inderscience Research
,
3
(09), 59-63.
13.
Sayxonovna, M. M. (2022). Psychological characteristics of modern primary school teacher
professional training.
ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT
REVIEW ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 8.071
,
11
(04), 15-20.
14.
BEKMURODOVA, H. (2024). O ‘smirlarni kasbga yo ‘naltirish jarayonida individual xarakter
xususiyatlarining ta’siri muhim ijtimoiy-psixologik omil sifatida.
«ACTA NUUz»
,
1
(1.2), 78-
82.
15.
Аkhmedov, B. A. (2019). THE ROLE OF UZBEKISTAN ON ESTABLISHING KARAKUL
(ASTRAKHAN) SHEEP BREEDING IN FOREIGN COUNTRIES.
Theoretical & Applied
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
426
Science
, (3), 72-75.
16.
Akhmedov, B. A. (2020). KARAKUL BREEDING DURING THE BUKHARA EMIRATES.
In
НАУЧНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ МОЛОДЫХ УЧЁНЫХ
(pp. 160-162).
17.
Akhmedov, B. A. (2021). History Of Karakul Industry In Uzbekistan.
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
,
1
(5), 1159-1163.
18.
Axmedov, B. (2021). Qorako'lchilik sohasini ilmiy tadqiqotlarda o'rganilishining
ahamiyati.
Journal of Social Sciences
,
2
(01).
19.
Axmedov, B. (2023). YEVROPA CHORVACHILIGIDA QORAKO ‘LCHILIK.
Journal of
Social Sciences
,
4
(01).
20.
Nоmоzоv,
Xurshid.
"ОMMАVIY
АXBОRОT
VОSITАLАRINING
IJTIMОIY
FUNKSIYАSI."
TAMADDUN NURI JURNALI
1.64 (2025): 253-255.
21.
Nоmоzоv, X. (2025). ОMMАVIY АXBОRОT VОSITАLАRINING IJTIMОIY
FUNKSIYАSI.
TAMADDUN NURI JURNALI
,
1
(64), 253-255.
22.
Xurshid, N. (2025). AXBOROT XURUJLARINING MANBALARI, ULARNING IJTIMOIY
MUHITDA AMALGA OSHISH USULLARI.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq
etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
,
41
, 632-636.
23.
Shavkat o’g’li, N. X. (2024). JAMIYATDA INTERNET-MAKON RESURSLARIDAN
FOYDALANISH SOHALARI.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR
SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(2), 113-118.
24.
Buronov, O., & Davronov, U. B. (2025). History of modern construction and urban
development in Samarkand region during the years of independence.
International Journal of
Artificial Intelligence
,
1
(1), 410-414.
25.
Buronov, O., & Davronov, U. B. (2025). Administrative-territorial division and demographic
indicators of Samarkand during the years of independence.
International Journal of Artificial
Intelligence
,
1
(1), 405-409.
26.
Murodullaevich, B. O. (2024). The fight against infectious diseases of Uzbekistan on
experience.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(4), 93-97.
27.
Bo‘ronov, O. Qishloq joylarda tibbiy profilaktika va sanitariya-epidemiologik barqarorlikni
ta’minlash ishi tarixi.
Journal of Social Sciences
,
1
(02).
28.
Buronov, O. (2025). Changes In The Murobak Gas Processing Plant In The Years Of
Independence.
Zien Journal of Social Sciences and Humanities
,
40
, 62-67.
29.
Бўронов, О. Қишлоқ врачлик пунктларида тиббий кадрлар салоҳиятини оширишга
қаратилган давлат сиёсати. Ўтмишга назар.№ 7.2023.
Ўтмишга назар
, (7.2023).
30.
Murodullaevich, B. O. (2024). The fight against infectious diseases of Uzbekistan on
experience.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(4), 93-97.
31.
Khamidovich, K. G. (2020). The history of turkestan sanitary work.
Journal of Critical
Reviews
,
7
(9), 1126-1129.
32.
Каромов, Г. Х. (2020). ИСТОЧНИКОВЕДЕНИЕ И ИСТОРИОГРАФИЯ ИСТОРИИ
МЕДИЦИНЫ В ТУРКЕСТАНЕ.
ББК 1 E91
,
205
.
33.
Каромов, Г. Х. (2019). Особенности городской культуры Самарканда Раннего
Средневековья.
Евразийское Научное Объединение
, (1-7), 373-374.
34.
Khamitovich, K. G. (2022). HISTORY OF HEALTH WORKS IN TURKESTAN
ASSR.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY
RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036
,
11
(10), 68-72.
