INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
134
Zokirov Sherzod Numonjon o‘g‘li
O‘zDJTU, Ingliz tili 3-fakulteti
Ingliz tili Integrashgan kursi №3 stajor o‘qituvchi
REFLEKSIYA VA REFLEKTIV KOMPETENSIYA TUSHUNCHALARI
Annotatsiya:
Maqolada refleksiya va reflektiv kompetensiya tushunchalari tadqiq qilinadi.
Refleksiya shaxsning oʻz faoliyati, xulq-atvori va tajribalarini tahlil qilish, ularni chuqur anglab
yetish va kelajakda samaraliroq harakat qilish imkoniyatini ifodalaydi. Reflektiv kompetensiya
esa refleksiya jarayonini amaliyotda qoʻllash qobiliyatini anglatadi. Maqolada J. Dewey, D.
Schön, K. M. Zeichner kabi horijiy olimlar, shuningdek, A. Abduqodirov, T. N. Qodirova kabi
mahalliy tadqiqotchilarning fikrlari asosida ushbu tushunchalarning pedagogik ahamiyati va
ularni rivojlantirishning zaruriyati koʻrsatilgan. Reflektiv kompetensiyani rivojlantirish orqali
oʻqituvchilarning kasbiy mahorati oshirilishi, dars jarayoni yaxshilanishi va oʻquvchilarning
taʼlim sifati oshishi mumkinligi taʼkidlangan.
Kalit soʻzlar:
refleksiya, reflektiv kompetensiya, pedagogik jarayon, oʻqituvchi mahorati, tahlil
qilish, kasbiy rivojlanish.
Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘qituvchilarning reflektiv kompetensiyasini shakllantirish dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Ushbu kompetensiyani chuqur tushunish uchun avvalo
“refleksiya” va “reflektiv kompetensiya” tushunchalarining mohiyatini ochib berish zarur.
Refleksiya va reflektiv kompetensiya tushunchalari zamonaviy pedagogika, psixologiya va
boshqa ijtimoiy fanlar sohasida keng qo‘llaniladigan asosiy tushunchalardan hisoblanadi. Bu
tushunchalar shaxsning o‘z faoliyati, xulq-atvori, qarashlari va tajribalarini tahlil qilish, ularni
chuqur anglab yetish va kelajakda yanada samaraliroq harakat qilish imkoniyatini ifodalaydi.
Refleksiya nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki kasbiy va akademik sohalarda ham muhim rol
o‘ynaydi.
Refleksiya tushunchasi falsafiy ildizlarga ega bo‘lib, u insonning o‘z fikrlari, his-tuyg‘ulari va
harakatlarini tahlil qilish jarayonini anglatadi.
J. Dewey
refleksiyani “faol, izchil va chuqur
fikrlash jarayoni” deb ta’riflagan. Uning fikricha, refleksiya shaxsning tajribalarini tahlil qilish
orqali yangi bilim va tushunchalarga erishishga yordam beradi. Refleksiya shaxsning o‘zini o‘zi
anglash, o‘z xatti-harakatlarini tushunish va ularni takomillashtirish uchun zarur bo‘lgan muhim
vosita hisoblanadi. K.Rodjers (Rodgers, 2002) esa refleksiyani chuqur fikrlash va o‘z-o‘zini
anglash jarayoni sifatida ko‘rib chiqadi. Unga ko‘ra, refleksiya faqatgina tajribani baholash bilan
cheklanmay, balki ushbu tajribadan kelib chiqib kelajakda qanday harakat qilishni anglashga
yordam beradi.
A.Abduqodirov
refleksiyani “shaxsning o‘z faoliyatini
tahlil qilish, uning natijalarini baholash va kelajakda yanada samaraliroq harakat qilish uchun
yangi strategiyalar ishlab chiqish jarayoni” deb ta’riflaydi. Uning fikricha, refleksiya shaxsning
o‘zini o‘zi boshqarish va rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, M.A. Davletov (2020)
refleksiyani pedagogik jarayonda muhim vosita deb hisoblaydi. Unga ko‘ra, refleksiya
o‘qituvchining o‘z faoliyatini tahlil qilish, xatolarini anglash va ularni tuzatish uchun muhim
metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Reflektiv kompetensiya tushunchasi refleksiya jarayonini amaliyotda qo‘llash qobiliyatini
ifodalaydi. Bu kompetensiya shaxsning o‘z faoliyatini tahlil qilish, xatolarni aniqlash va ularni
to‘g‘rilash, shuningdek, yangi bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtirish qobiliyatini o‘z ichiga
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
135
oladi.
D. Schön
reflektiv kompetensiyani “professional faoliyat davomida yuzaga keladigan
muammolarni hal qilishda refleksiyani qo‘llash qobiliyati” deb ta’riflagan. Uning fikricha,
reflektiv kompetensiya professional rivojlanishning asosiy omillaridan biridir. Reflektiv
kompetensiya pedagogik psixologiya va ta’lim metodologiyasining muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. A.K. Knyazeva (2016) reflektiv kompetensiyani o‘qituvchining o‘z faoliyatini tahlil
qilish, pedagogik jarayonni takomillashtirish va o‘quvchilar bilan samarali muloqot o‘rnatish
qobiliyati sifatida izohlaydi.
Shuningdek, J. Moon (1999) reflektiv kompetensiyani kognitiv jarayonlar bilan bog‘lab, uni
shaxsning muammolarni tahlil qilish, xulosalar chiqarish va tajribani baholash orqali o‘zini
rivojlantirish qobiliyati sifatida ko‘rsatadi. Uning fikricha, reflektiv kompetensiya zamonaviy
o‘qituvchi uchun muhim bo‘lib, u o‘quvchilarning o‘z mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishga ham xizmat qiladi.
K.M.Zeichner
reflektiv kompetensiyani “o‘qituvchilarning o‘z faoliyatini tahlil qilish, o‘quv
jarayonini takomillashtirish va o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslashish qobiliyati” deb
ta’riflaydi. Uning fikricha, reflektiv kompetensiya o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishida muhim
rol o‘ynaydi.
T.N.Qodirova
reflektiv kompetensiyani “shaxsning o‘z faoliyatini tahlil qilish, uning natijalarini
baholash va kelajakda yanada samaraliroq harakat qilish uchun yangi strategiyalar ishlab chiqish
qobiliyati” deb ta’riflaydi. Uning fikricha, reflektiv kompetensiya shaxsning rivojlanishida
muhim rol o‘ynaydi. M. Yunusova (2021) ta’kidlashicha, reflektiv kompetensiya
o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishida muhim omil bo‘lib, ularning o‘qitish usullarini
takomillashtirish va ta’lim sifati yaxshilanishiga hissa qo‘shadi.
Refleksiya va reflektiv kompetensiya shaxsning rivojlanishida, xususan, kasbiy va shaxsiy
kompetensiyalarni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Refleksiya orqali shaxs o‘z faoliyatini
tahlil qiladi, xatolarni aniqlaydi va ularni to‘g‘rilash yo‘llarini topadi. Reflektiv kompetensiya
esa shaxsning o‘z faoliyatini samarali boshqarish, yangi bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtirish
qobiliyatini oshiradi.
Xulosa qilib aytganda
, refleksiya insonning o‘z faoliyatini anglash va takomillashtirish jarayoni
bo‘lsa, reflektiv kompetensiya esa ushbu jarayonni ongli ravishda amalga oshirish qobiliyatidir.
Pedagogik jarayonda reflektiv kompetensiyani rivojlantirish o‘qituvchining o‘z kasbiy
mahoratini oshirishiga, dars jarayonini yaxshilashga va o‘quvchilarning ta’lim olish sifatini
oshirishga xizmat qiladi. Shunday qilib, refleksiya va reflektiv kompetensiya ta’lim tizimining
ajralmas qismi bo‘lib, u o‘qituvchilarning samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Refleksiya va reflektiv kompetensiya tushunchalari shaxsning o‘zini o‘zi anglash, rivojlanish va
samarali faoliyat yuritish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Bu tushunchalar nafaqat pedagogik,
balki boshqa sohalarda ham qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan universal tushunchalar hisoblanadi.
Refleksiya va reflektiv kompetensiyani rivojlantirish orqali shaxs o‘z faoliyatini yanada
samaraliroq tashkil etish va yuqori natijalarga erishish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
ADABIYOTLAR:
1. Dewey, J. (1933). How We Think. Boston: D.C. Heath and Co.
2. Schön, D. A. (1983). The Reflective Practitioner: How Professionals Think in Action. New
York: Basic Books.
3. Zeichner, K. M. (1996). Reflective Teaching: An Introduction. Mahwah, NJ: Lawrence
Erlbaum Associates.
4. Abduqodirov, A. (2005). Pedagogik refleksiya va uning ahamiyati. Toshkent: Fan.
5. Qodirova, T. N. (2010). Reflektiv kompetensiya va uning rivojlanishi. Toshkent: O‘qituvchi.
