INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
129
Zokirov Sherzod Numonjon o‘g‘li
O‘zDJTU, Ingliz tili 3-fakulteti
Ingliz tili Integrashgan kursi №3 stajor o‘qituvchi
REFLEKTIV KOMPETENSIYA TUSHUNCHASI VA UNING TA’LIM
JARAYONIDAGI O‘RNI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada reflektiv kompetensiya tushunchasi, uning mohiyati va taʼlim
jarayonidagi ahamiyati xorijiy va mahalliy tadqiqotlar asosida tahlil qilinadi. Reflektiv
kompetensiya pedagogning oʻz faoliyatini anglash, tahlil qilish va rivojlantirish qobiliyatini
anglatadi. Maqolada reflektiv kompetensiyaning taʼlim jarayonidagi roli, talabalarning mustaqil
fikrlash, oʻz faoliyatini baholash va takomillashtirish qobiliyatlarini rivojlantirishdagi ahamiyati
koʻrsatilgan. Shuningdek, reflektiv kompetensiyani rivojlantirish usullari va uning taʼlim
sifatini oshirishdagi roliga alohida eʼtibor qaratilgan.
Kalit soʻzlar:
reflektiv kompetensiya, taʼlim jarayoni, pedagog, refleksiya, kasbiy rivojlanish,
mustaqil fikrlash, taʼlim sifatini oshirish.
Ta’lim jarayoni uzluksiz takomillashib borayotgan murakkab tizim bo‘lib, unda pedagogning
kasbiy mahorati va reflektiv kompetensiyasi muhim o‘rin tutadi. Zamonaviy pedagogika fanida
refleksiya o‘qituvchining o‘z faoliyatini tahlil qilish, baholash va yanada samarali qilishga
intilish jarayoni sifatida qaraladi (Schön, 1983). Ushbu maqolada reflektiv kompetensiya
tushunchasi, uning mohiyati va ta’lim jarayonidagi ahamiyati xorijiy va mahalliy tadqiqotlar
asosida tahlil qilinadi. Zamonaviy ta’lim jarayonida shaxsning rivojlanishi va professional
kompetensiyalarini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda ta’limning asosiy
vazifalaridan biri – talabalarni nafaqat bilimlar bilan ta’minlash, balki ularni mustaqil fikrlash,
o‘z faoliyatini baholash va takomillashtirish qobiliyatiga ega bo‘lishlariga yordam berishdir.
Ana shu jarayonda “reflektiv kompetensiya” tushunchasi katta ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu
maqolada reflektiv kompetensiya tushunchasi, uning mohiyati, ta’lim jarayonidagi o‘rni va
ahamiyati horijiy va mahalliy olimlarning tadqiqot ishlari asosida tahliliy va tanqidiy
yondashuv bilan ko‘rib chiqiladi.
Reflektiv kompetensiya pedagogning o‘z ta’limiy faoliyatini anglash, uni tahlil qilish va
rivojlantirish qobiliyatidir. Dewey (1933) refleksiyani tanqidiy fikrlashning ajralmas qismi
sifatida ta’riflagan bo‘lsa, Kolb (1984) reflektiv o‘rganish tsikli orqali ta’lim jarayonining
doimiy rivojlanishiga urg‘u bergan. Mahalliy olimlardan Yo‘ldoshev (2021) ta’kidlashicha,
reflektiv kompetensiya pedagogning metodik tayyorgarligini mustahkamlash va o‘quvchilar
bilan samarali muloqot olib borishida asosiy rol o‘ynaydi. Reflektiv kompetensiya atamasi
zamonaviy pedagogika va psixologiya sohasida keng qo‘llaniladigan tushunchalardan biridir.
Refleksiya – bu shaxsning o‘z faoliyati, xatti-harakatlari, bilimlari va tajribalarini tahlil qilish,
baholash va takomillashtirish jarayoni. Reflektiv kompetensiya esa shaxsning o‘z faoliyatini
muhokama qilish, uning natijalarini baholash va kelajakdagi faoliyatini rejalashtirish
qobiliyatini anglatadi.
Horijiy olimlardan D. Shon o‘z asarlarida reflektiv kompetensiyani “professional
faoliyat davomida shaxsning o‘z tajribasini tahlil qilish va uni takomillashtirish qobiliyati” deb
ta’riflaydi. Uning fikricha, refleksiya nafaqat shaxsning o‘zini anglash, balki uning professional
faoliyatini yanada samaraliroq tashkil etish imkoniyatini beradi. O’zbek olimlardan O. Xayitov
reflektiv kompetensiyani “talabalarning o‘z bilimlari, ko‘nikmalari va qobiliyatlarini
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
130
muhokama qilish, ularni baholash va takomillashtirish jarayoni” deb ta’riflaydi. Uning fikricha,
reflektiv kompetensiya talabalarning mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish va ijodiy
yondashuv qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Reflektiv kompetensiya ta’lim jarayonida muhim o‘rin tutadi. Chunki u talabalarning nafaqat
bilimlarni o‘zlashtirish, balki ularni qanday qo‘llashni o‘rganishlariga yordam beradi. Reflektiv
kompetensiya talabalarning o‘z faoliyatini muhokama qilish, xatolarni tahlil qilish va ularni
to‘g‘rilash qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Horijiy tadqiqotchilardan J. Dewey
ta’lim jarayonida refleksiyaning ahamiyatini ta’kidlab, u “ta’limning asosiy vazifasi –
talabalarni mustaqil fikrlash va o‘z faoliyatini baholash qobiliyatiga ega bo‘lishlariga yordam
berishdir” deb yozadi. Deweyning fikricha, refleksiya talabalarning bilimlarni chuqurroq
o‘zlashtirishiga va ularni amaliyotda qo‘llash qobiliyatini oshirishiga yordam beradi. Mahalliy
olimlardan M. To‘xtayeva reflektiv kompetensiyani ta’lim jarayonida qo‘llashning samarali
usullarini o‘rganib, u “reflektiv kompetensiya talabalarning o‘z bilimlari va ko‘nikmalarini
muhokama qilish, ularni baholash va takomillashtirish imkoniyatini beradi” degan xulosaga
keladi. Uning fikricha, reflektiv kompetensiya talabalarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishga va ularni mustaqil fikrlashga o‘rgatishga yordam beradi.
Reflektiv kompetensiyaning ta’lim jarayonidagi roli
Ta’lim jarayonida reflektiv
kompetensiya quyidagi asosiy jihatlar orqali namoyon bo‘ladi:
1.
Kasbiy rivojlanish
- O‘qituvchi o‘z faoliyatini tahlil qilish orqali o‘zining kuchli va
zaif tomonlarini aniqlaydi (Brookfield, 1995). Bu esa o‘z navbatida pedagogning doimiy
o‘sishini ta’minlaydi.
2.
O‘quv jarayonining sifatini oshirish
- Reflektiv yondashuv yordamida o‘qituvchilar
o‘quvchilarning ehtiyojlarini yaxshiroq tushunib, moslashtirilgan metodlarni qo‘llashadi (Moon,
2004).
3.
O‘z-o‘zini baholash va o‘zlashtirishni oshirish
- Pedagoglar va o‘quvchilar reflektiv
jarayon orqali o‘z tajribalaridan samarali foydalanishga o‘rganadilar (Korthagen, 2017).
Reflektiv kompetensiya – bu zamonaviy ta’lim jarayonida muhim o‘rin tutadigan tushuncha
bo‘lib, u talabalarning mustaqil fikrlash, o‘z faoliyatini baholash va takomillashtirish
qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Horijiy va mahalliy olimlarning tadqiqotlari shuni
ko‘rsatadiki, reflektiv kompetensiya ta’lim jarayonida samarali qo‘llanilganda, talabalarning
bilimlarni chuqurroq o‘zlashtirishlari, ularni amaliyotda qo‘llash qobiliyati oshadi va ular
mustaqil, ijodiy va mas’uliyatli shaxslar sifatida shakllanadilar. Shuning uchun, reflektiv
kompetensiyani rivojlantirish usullarini ta’lim jarayonida qo‘llash zamonaviy ta’limning muhim
vazifalaridan biridir. Reflektiv kompetensiya pedagog kasbiy faoliyatining ajralmas qismi
bo‘lib, uning ta’lim jarayonidagi roli beqiyosdir. Xorijiy va mahalliy tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, refleksiya ta’lim sifatini oshirish, pedagogning kasbiy rivojlanishi hamda ta’lim
jarayonining samaradorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu boisdan, kelajak
pedagoglarini tayyorlashda reflektiv kompetensiyani rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish
zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Brookfield, S. D. (1995). Becoming a Critically Reflective Teacher. San Francisco: Jossey-
Bass.
2. Dewey, J. (1933). How We Think. Boston: D.C. Heath.
3. Kolb, D. A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and
Development. New Jersey: Prentice Hall.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
131
4. Korthagen, F. (2017). Inconvenient truths about teacher learning. Teachers and Teaching,
23(4), 387-405.
5. Moon, J. A. (2004). A Handbook of Reflective and Experiential Learning. London:
Routledge.
6. Schön, D. A. (1983). The Reflective Practitioner: How Professionals Think in Action. New
York: Basic Books.
7. Yo‘ldoshev, U. (2021). Pedagogik refleksiya va o‘qituvchining kasbiy rivojlanishi.
Toshkent: Fan nashriyoti.
8. Xayitov, O. (2020). Ta’limda reflektiv kompetensiyaning o‘rni.
9. To‘xtayeva, M. (2019). Reflektiv kompetensiyani rivojlantirish usullari.
