INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
548
Xudoyberganova Durdigul Otabek qizi
TTА Urganch filiali
Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi
Telefon: +998914250170
VIRTUAL OLAMDA MANIPULYATIV TA’SIR JARAYONLARI
Annotatsiya:
Maqolada zamonaviy virtual olamda manipulyatsiya jarayoni falsafiy jihatdan
tahlil qilinadi. Jamiyatning virtuallashuvi inson tafakkuriga kuchli ta'sir ko‘rsatmoqda. Raqamli
texnologiyalar rivojlanishi jarayonida manipulyatsiya mexanizmlari tobora murakkablashib
bormoqda. Virtual olam tafakkurning alohida sohasi sifatida paydo bo‘lib, insonning axloqiy,
ijtimoiy va siyosiy hayotiga ta’sir ko‘rsatmoqda.
Kalit so‘zi:
Virtual olam, texnologiya, manipulyatsiya, vizual, psixologiya, axborot.
Annotation:
The article provides a philosophical analysis of the process of manipulation in the
modern virtual world. The virtualization of society has a significant impact on human thinking.
As digital technologies develop, mechanisms of manipulation are becoming increasingly
complex. The virtual world is emerging as a distinct domain of thought, influencing the moral,
social, and political life of individuals.
Keywords:
Virtual world, technology, manipulation, visual, psychology, information.
Аннотация:
В статье философски анализируется процесс манипуляции в современном
виртуальном мире. Виртуализация общества оказывает сильное влияние на человеческое
мышление. По мере развития цифровых технологий механизмы манипуляции становятся
всё более сложными. Виртуальный мир формируется как особая область мышления и
оказывает влияние на моральную, социальную и политическую жизнь человека.
Ключевые слова:
виртуальный мир, технологии, манипуляция, визуальное, психология,
информация.
Jamiyatimizda texnologiyalar jadal rivojlanmoqda va kompyuter, telefonlar hayotimizning
ajralmas qismiga aylanib ulgurgan. Internetning afzalliklari barchamizga ma’lum, ba’zi insonlar
undan nafaqat ma’lumot qidirish, balki haqiqatlardan qochib virtual olamga sho‘ng‘ish uchun
ham foydalanmoqdalar.
"Virtual"
tushunchasining aniqlanishi tarixiy jihatdan chuqur ildizlarga ega. Qadimgi Rim
tafakkuri qadimgi yunonlar dunyo haqida deyarli hamma narsani aytib bo‘lgan bir davrda
shakllangan. Tsitseron, Plutarx va boshqa lotin tilidagi faylasuflar o‘z mulohazalarida "virtus"
tushunchasidan substansial (asosiy mohiyat) sifatida faol foydalanganlar. Tarixiy nuqtai
nazardan, “virtual” atamasi tabiatdagi biror jarayonning amalda mavjud, asosiy, ammo hali
nomlanmagan boshlanishini ifodalash uchun ishlatilgan.
Bugungi kunda jamiyatning turli sohalarida yuz berayotgan chuqur o‘zgarishlar jamiyat
hayotining har tomonlama raqamlashtirilishi bilan bog‘liqdir. Global tarmoq texnologiyalarining
paydo bo‘lishi va faol rivojlanishi insoniyat tarixida oldin kuzatilmagan yangi ijtimoiy-madaniy
makonni –
virtual makonni
shakllantirdi. “Virtual borliq” atamasini ilk bor o‘tgan asrning 70-
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
549
yillarida Massachusets texnologiya instituti xodimi Jeron Lener ishlatgan1 bo‘lsa-da,
“muomalaga amerikalik kinematografchilar tomonidan kiritilgan. Ular muayyan sabablarga
ko‘ra, tabiiy yo‘l bilan amalga oshirib bo‘lmaydigan xayoliy imkoniyatlarni belgili grafik
shaklda amalga oshirish mumkinligi haqidagi kinolentani shu nom bilan chiqarganlar”. Bugungi
kunda insonlar nafaqat axborot qidiradi, balki faoliyat yuritadi, shaxslararo va guruhlararo
aloqalarni olib boradi, u yoki bu shaklda jamiyat hayotida ishtirok etadi. Ushbu virtual makonda
manipulyatsiya vositalarining paydo bo‘lishi esa alohida qiziqish uyg‘otadi, chunki ular har kuni
nafaqat shaxsiy tanlovlarga, balki butun ijtimoiy guruhlar va jamiyatga ta’sir ko‘rsatmoqda.
Virtual makon
— bu insoniy ongda mavjud bo‘lgan, real dunyo bilan bog‘langan, lekin o‘z
qonun-qoidalariga ega bo‘lgan kommunikativ va axborot maydonidir. Bu makon orqali
insonning ongiga axborot ta’siri vositasida o‘zgarish kiritish imkoniyati kengaymoqda. Inson
endi shunchaki atrof-muhitni qayta qurish emas, balki o‘z qonunlari asosida harakat qiladigan,
o‘ziga bo‘ysunadigan butun bir yangi olam — virtual olam — yaratish qobiliyatiga egadir. Bu
olam inson aqli va fantaziyasi mahsulidir. Endilikda faqat tahlil va sintez emas, balki intuitsiya,
ilhom, noformal yondashuvlar ham tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda — ayniqsa, noaniq
yoki noto‘g‘ri shakllangan masalalarni hal qilishda.
Dasturchi tomonidan yaratilayotgan virtual haqiqat endi shunchaki tashqi dunyoning modeli
emas. U muayyan qonuniyatlarga asoslangan, lekin rivojlanish jarayonida o‘z “hayotini”
quruvchi, qisman o‘z-o‘zini takrorlay oluvchi bir tizimga aylanmoqda. Bu tizimga ma’lumotlar
faqat insondan emas, balki uni o‘rab turgan muhitdan — “birinchi” (tabiiy) va “ikkinchi” (inson
tomonidan yaratilgan) tabiat obyektlaridan ham kelib tushishi mumkin.
Virtual olam, voqelikni taqlid qiluvchi kompyuter tomonidan yaratilgan muhitning ildizlari
kompyuter fanlari, simulyatsiya va o'yinlar sohalarida mavjud. U 1960-yillarda kompyuter
grafikasi va interaktiv simulyatsiya boʻyicha dastlabki tajribalar bilan kontseptsiya sifatida paydo
boʻlgan. O'nlab yillar davomida texnologiyadagi yutuqlar, xususan, hisoblash quvvati va
grafiklarni ko'rsatishda virtual olamni murakkab va immersiv tajribaga aylantirdi. Bundan
tashqari, virtual dunyo ta'lim va ta'lim uchun muhim vositaga aylandi. Virtual simulyatsiyalar
o'quvchilarga real stsenariylarda qatnashish va xavfsiz va boshqariladigan muhitda amaliy
ko'nikmalarga ega bo'lish imkonini beradi. Tibbiyot, aviatsiya va harbiy tayyorgarlik kabi
sohalar virtual haqiqatni o'rganish natijalarini yaxshilash va real amaliyot bilan bog'liq xavflarni
kamaytirish vositasi sifatida qabul qiladi.
Manipulyatsiya
— bu ongli ravishda boshqa odamning ongiga, qaror qabul qilishiga yoki xatti-
harakatiga yashirin ta’sir ko‘rsatish jarayonidir (Shostrom, 1974)2. Virtual olam bu kabi
manipulyatsion harakatlar uchun keng imkoniyat yaratadi. Foydalanuvchilar sezmagan holda
algoritmlar ularga mos keladigan, ularning e’tiqod va qiziqishlariga moslashtirilgan kontentni
ko‘rsatadi (Pariser, 2011). Bu esa “axborot pufagi” (filter bubble) hodisasiga olib keladi.
Virtual manipulyatsiyaning asosiy vositalari quyidagilardir:
Sun’iy intellekt asosidagi algoritmlar;
Ijtimoiy tarmoqlardagi botlar va yolg‘on akkauntlar;
Emotsional kontent orqali ta’sir o‘tkazish;
Deepfake texnologiyalari;
Fikr yetakchilari orqali g‘oyaviy ta’sir o‘tkazish.
1 .
Lanier, J. (2010). You Are Not a Gadget: A Manifesto. Alfred A. Knopf.
2
Shostrom, E. L. (1974). Man, the Manipulator: The Inner Journey from Manipulation to Actualization. Abingdon
Press.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
550
Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda manipulyatsiyaning bir necha turlari ajratib ko‘rsatiladi:
axborotli, psixologik, ijtimoiy va siyosiy. Axborotli manipulyatsiya eng keng tarqalganidir,
ayniqsa virtual makonda. Bu holatda manipulyatsiya vositalari sifatida turli axborot resurslari,
ijtimoiy tarmoqlar, internet-media vositalari, vizual va audiovizual kontentlar ishlatiladi.
Virtual makonda manipulyatsiyaning o‘ziga xosligi shundaki, u foydalanuvchining shaxsiy
axborot maydoniga chuqur kirib boradi. Axborot algoritmlari, sun’iy intellekt vositalari va katta
hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash tizimlari yordamida foydalanuvchilarning afzalliklari,
e’tiqodlari, siyosiy qarashlari aniqlanadi va shunga mos tarzda ularga maxsus kontent taklif
etiladi. Bu esa manipulyatsiyaning yanada nozik va sezilmas shaklini yuzaga keltiradi.
Shuningdek,
manipulyatsiya
vositalari
nafaqat
tashqi
axborot
vositalari,
balki
foydalanuvchilarning o‘zlari orqali ham tarqaladi: ijtimoiy tarmoqlarda repostlar, layklar,
sharhlar orqali ma’lum bir axborot tezda ommalashadi va boshqa foydalanuvchilarga ta’sir
ko‘rsatadi.
Virtual makon manipulyatsiya uchun qulay muhit yaratadi. Bu, avvalo, quyidagi omillar bilan
bog‘liq:
1.
Anonimlik va shaxsiy javobgarlikning yo‘qligi.
Internetda foydalanuvchi ko‘pincha
o‘z shaxsini yashirgan holda muloqot qiladi, bu esa axloqiy chegaralarni pasaytiradi va
manipulyatsion xatti-harakatlar xavfini oshiradi.
2.
Axborot oqimining hajmi.
Har kuni katta hajmdagi axborot virtual makonga tushadi, bu
esa foydalanuvchilarning axborotni tanqidiy tahlil qilish qobiliyatini susaytiradi. Natijada
manipulyativ materiallar e’tibor va tanqidiy yondashuvdan chetda qolishi mumkin.
3.
Axborot algoritmlari va sun’iy intellektdan foydalanish.
Virtual platformalar
foydalanuvchilarga ular xohlaydigan yoki ularga yoqadigan kontentni taklif etadi. Bu esa odamni
ma’lum bir axborot “pufagi” ichida ushlab turadi, alternativ fikrlarni rad qilishga olib keladi va
manipulyatsiyani osonlashtiradi.
4.
Vizual va emotsional ta’sir.
Virtual kontent ko‘pincha vizual obrazlar va hissiyotlarga
urg‘u beradi, bu esa ongli tahlildan ko‘ra hissiy qabul qilishni kuchaytiradi. Shunday qilib,
manipulyatsiya emotsiyalar orqali amalga oshadi.
5.
Ma’lumot tarqatish tezligi.
Virtual makonda axborot bir zumda millionlab
foydalanuvchilarga yetib boradi. Bu tezlik manipulyativ kontentni nazorat qilishni qiyinlashtiradi
va u keng auditoriyani tezda qamrab oladi.
Bu omillar barchasi virtual makonni manipulyatsiya uchun qulay muhitga aylantiradi. Natijada
insonlar ongiga ko‘pincha sezilmaydigan tarzda ta’sir ko‘rsatish imkoniyati yuzaga keladi.
Virtual makondagi manipulyatsiya nafaqat ijtimoiy va psixologik, balki
axloqiy muammolarni
ham keltirib chiqaradi. Manipulyatsiya mohiyatan boshqalar ustidan nazorat o‘rnatishga intilish
bo‘lib, bu inson erkinligining buzilishiga olib keladi. Bu esa inson axloqi va huquqlarining
asosiy tamoyillariga zid keladi.
Manipulyatsiya qilinayotgan inson, qoida tariqasida, bu ta’sirni sezmaydi va o‘z xatti-
harakatlarini ongli tanlov deb hisoblaydi. Bu esa mas’uliyat va erkin qaror qabul qilish
imkoniyatini pasaytiradi. Axloqiy nuqtai nazardan bu holat nojo‘ya hisoblanadi, chunki
insonning o‘z qarorlarini ongli va axloqiy jihatdan asosli qabul qilish huquqi buziladi.
Virtual muhitdagi manipulyatsiya, ayniqsa, siyosiy jarayonlar, ijtimoiy norozilik,
iste’molchilarning xatti-harakati va yosh avlodning dunyoqarashiga ta’sir ko‘rsatganda, yanada
xavfli bo‘ladi. Bu yerda masala nafaqat alohida shaxsga, balki jamiyatga bo‘lgan axloqiy
javobgarlikda hamdir.
Manipulyatsiya vositalarini yaratish va qo‘llashda insoniyat quyidagi savollarga javob berishi
kerak:
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
551
Qayerda axborot ta’lim berish vositasi sifatida to‘xtaydi va manipulyatsiyaga aylanadi?
Qanday qilib erkin fikr bildirish va axborotdan foydalanish huquqini cheklamasdan
manipulyatsiyani cheklash mumkin?
Virtual axloq me’yorlarini qanday ishlab chiqish mumkin?
Ushbu savollarga javob topish zamonaviy axloqshunoslik va axborot texnologiyalarini tartibga
soluvchi siyosatning dolzarb vazifasidir.
Virtual manipulyatsiyaning asosiy maqsadi inson ongini boshqarish, ya’ni odamning qaror qabul
qilish qobiliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishdir. Bu esa ijtimoiy fikrni shakllantirish, siyosiy
jarayonlarga aralashish, iqtisodiy manfaatlarga erishish yoki madaniy qadriyatlarni o‘zgartirishda
qo‘llaniladi. Inson ongiga bo‘lgan bunday tashqi bosimlar ijtimoiy realistik tafakkur buzilishiga,
shaxsiy mustaqillik yo‘qolishiga olib keladi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, jaddallashib, rivojlanib borayotgan zamonda yoshlarni fan-texnika
yutuqlari bilan tanishtirib borish zarur, ammo salbiy oqibatlarni ham hisobga olgan holda,
doimiy nazorat va tushuntirish ishlarining ular ongiga singdirib borilishi maqsadga muvofiqdir.
Axborotlar oqimidan foydalanish bo‘yicha yoshlarda sog‘lom immunitetni hosil qilish, ijobiy
tomonlarini o‘rgatish bilan birga, salbiy oqibatlarini ham aytib o‘tish kerak. Ayrim hollarda
virtuallashuv jarayonining
jaddalashishi o‘smirda ijtimoiy munosabatlarni yomon kechishiga olib kelishi mumkin.
Virtual makon bugungi kunda inson faoliyatining ajralmas qismiga aylangan. U orqali odamlar
axborot oladi, muloqot qiladi, ishlaydi va hayotni anglaydi. Shu bilan birga, bu makon
manipulyatsiya uchun qulay muhitga aylanmoqda. Bu holat inson ongiga, dunyoqarashiga va
xatti-harakatlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Manipulyatsiya jarayonlari tobora murakkablashib
bormoqda va ular ko‘pincha sezilmas shaklda amalga oshiriladi. Shu sababli bu hodisani chuqur
tahlil qilish, uning mexanizmlarini aniqlash va ularning oqibatlarini baholash muhimdir. Virtual
manipulyatsiya nafaqat texnologik, balki axloqiy, ijtimoiy va siyosiy muammo sifatida ham
ko‘rib chiqilishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Bahodir Zokir Globalllshuv ziddiyatlari. “Tafakkur”, 2000-yil
2. Иванов А.Е. Виртуальная реальность // История философии. Энциклопедия. Минск,
2002, с.183-186
3. Lanier, J. You Are Not a Gadget: A Manifesto. Alfred A. Knopf. 2010.
4. Shostrom, E. L. Man, the Manipulator: The Inner Journey from Manipulation to
Actualization. Abingdon Press. 1974.
