INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
191
ZAMONAVIY JAMIYATIDA VIRTUAL MANIPULYATSIYA MUAMMOLARI VA
OQIBATLARI
Xudoyberganova Durdigul Otabek qizi
TTА Urganch filiali “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Maqolada zamonaviy virtual olamda manipulyatsiya jarayoni falsafiy jihatdan
tahlil qilinadi. Jamiyatning virtuallashuvi inson tafakkuriga kuchli ta'sir qilayotgani,
manipulyatsiya mexanizmlari tobora murakkablashib borayotgani, virtual olam tafakkurning
alohida sohasi sifatida paydo bo‘lib, insonning axloqiy, ijtimoiy va siyosiy hayotiga qilayotgan
ta’sir muhokama qilinadi.
Kalit so‘zi:
Virtual olam, texnologiya, manipulyatsiya, vizual, psixologiya, axborot.
Аннотация:
Статья посвящена философскому анализу процессов манипуляции в условиях
современного виртуального пространства. Рассматривается влияние виртуализации
общества на трансформацию человеческого мышления, акцентируется внимание на
усложнении механизмов манипуляции и формировании виртуальной реальности как
самостоятельной когнитивной сферы. Особое внимание уделяется воздействию
виртуального мира на моральные, социальные и политические аспекты человеческой
жизни.
Ключевые слова:
виртуальный мир, технологии, манипуляция, визуальное, психология,
информация.
Annotation:
This article provides a philosophical analysis of manipulation processes within the
context of the modern virtual environment. It examines the profound impact of societal
virtualization on human cognition, emphasizes the increasing complexity of manipulation
mechanisms, and explores the emergence of virtual reality as an independent cognitive domain.
Special attention is given to the influence of the virtual world on the moral, social, and political
dimensions of human life.
Keywords:
Virtual world, technology, manipulation, visual, psychology, information.
KIRISH.
So‘ngi yillarda mamlakatimizda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi va joriy
etilishi natijasida Yangi O‘zbekiston texnologik inqilobni boshdan kechirmoqda. Raqamli
transformatsiya tashabbuslaridan jonli startap ekotizimini rivojlantirishgacha davlatimiz o‘zining
rivojlanish kun tartibini ilgari surish uchun axborot kammunikatsiyasi hamda internet tarmoqlari
kuchidan samarali foydalanmoqda.
Shuningdek yuqori tezlikdagi internetga ulanish va mobil aloqa imkoniyatlarining kengayishi
raqamli tafovutni bartaraf etib, uzoq jamoalarga onlayn xizmatlar va elektron tijorat
imkoniyatlaridan foydalanish imkonini berdi. Mazkur maqolada jamiyatning virtuallashuvi
inson tafakkuriga kuchli ta'sir qilayotgani, manipulyatsiya mexanizmlari tobora murakkablashib
borayotgani, virtual olam tafakkurning alohida sohasi sifatida paydo bo‘lib, insonning axloqiy,
ijtimoiy va siyosiy hayotiga qilayotgan ta’sir muhokama qilinadi.
MUHOKAMA.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
192
Zamonaviy jamiyatimizda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari jadal rivojlanishi inson
hayotining barcha jabhalarini qamrab olmoqda. Kompyuterlar, mobil qurilmalar hamda internet
tarmog‘i hayotimizning ajralmas qismiga aylanib ulgurgan. Internetning afzalliklari va
imkoniyatlari kengayib borar ekan, undan nafaqat ma’lumot izlash, balki haqiqatlardan qochib
virtual olamga sho‘ng‘ish uchun ham foydalanmoqdalar.
"Virtual"
atamasining semantik ildizlari qadimgi Rim falsafasiga borib taqaladi. Tsitseron,
Plutarx va boshqa lotin faylasuflari o‘z mulohazalarida "virtus" tushunchasidan substansial
(asosiy mohiyat) sifatida faol foydalanganlar. Tarixiy nuqtai nazardan, “virtual” atamasi
tabiatdagi biror jarayonning amalda mavjud, asosiy, ammo hali nomlanmagan boshlanishini
ifodalash uchun ishlatilgan.
Bugungi kunda jamiyatning turli sohalarida yuz berayotgan chuqur o‘zgarishlar jamiyat
hayotining har tomonlama raqamlashtirilishi bilan bog‘liqdir. Global tarmoq texnologiyalarining
paydo bo‘lishi va faol rivojlanishi insoniyat tarixida oldin kuzatilmagan yangi ijtimoiy-madaniy
makonni –
virtual makonni
shakllantirdi. “Virtual borliq” atamasini ilk bor o‘tgan asrning 70-
yillarida Massachusets texnologiya instituti xodimi Jeron Lener ishlatgan1 bo‘lsa-da,
“amerikalik kinematografchilar tomonidan muomalaga kiritilgan. Ular muayyan sabablarga
ko‘ra, tabiiy yo‘l bilan amalga oshirib bo‘lmaydigan xayoliy imkoniyatlarni belgili grafik
shaklda amalga oshirish mumkinligi haqidagi kinolentani shu nom bilan chiqarganlar”. Bugungi
kunda insonlar nafaqat axborot qidiradi, balki internet tarmog‘ida faoliyat yuritadi, shaxslararo
va guruhlararo aloqalarni olib boradi, u yoki bu shaklda jamiyat hayotida ishtirok etadi. Ushbu
virtual makonda manipulyatsiya vositalarining paydo bo‘lishi esa alohida qiziqish uyg‘otadi,
chunki ular har kuni nafaqat shaxsiy tanlovlarga, balki butun ijtimoiy guruhlar va jamiyatga
ta’sir ko‘rsatadi.
Virtual makon
— bu insoniy ongda shakllangan, real dunyo bilan bog‘langan, lekin o‘z qonun-
qoidalariga ega bo‘lgan kommunikativ va axborot maydonidir. Ushbu makon orqali insonning
ongiga axborot ta’siri vositasida o‘zgarish kiritish imkoniyati kengaymoqda. Inson endi
shunchaki atrof-muhitni modellashtirish emas, balki o‘z qonunlari asosida harakat qiladigan,
o‘ziga bo‘ysunadigan butun bir yangi olam — virtual olam — yaratish qobiliyatiga egadir.
Dasturchi tomonidan yaratilayotgan virtual haqiqat endi shunchaki tashqi dunyoning modeli
emas. U muayyan qonuniyatlarga asoslangan, lekin rivojlanish jarayonida o‘z “hayotini”
quruvchi, qisman o‘z-o‘zini takrorlay oluvchi bir tizimga aylanmoqda. Bu tizimga ma’lumotlar
faqat insondan emas, balki uni o‘rab turgan muhitdan — “birinchi” (tabiiy) va “ikkinchi” (inson
tomonidan yaratilgan) tabiat obyektlaridan ham kelib tushishi mumkin.
Axborot jamiyatida virtual olamning psixologik, axloqiy va ijtimoiy ta’sir kuchi ortib bormoqda.
Ayniqsa, “virtual manipulyatsiya” fenomeni — ya’ni foydalanuvchilarning ongiga ongli, lekin
yashirin yo‘llar bilan ta’sir o‘tkazish jarayoni — alohida e’tiborga loyiqdir. Amerikalik psixolog
Everet Leo Shostrom ta’kidlaganidek, manipulyatsiya bu — boshqa shaxsning xulq-atvori yoki
qaror qabul qilishiga yashirin ta’sir ko‘rsatish jarayonidir2. Virtual makonda bu jarayonlar
algoritmlar, kontent tanlash tizimlari, sun’iy intellekt, vizual-emotsional omillar orqali sezilmas
tarzda amalga oshiriladi.
1
Lanier, J. (2010). You Are Not a Gadget: A Manifesto. Alfred A. Knopf.
2
Shostrom, E. L. (1974). Man, the Manipulator: The Inner Journey from Manipulation to Actualization. Abingdon
Press.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
193
Virtual olam bu kabi manipulyatsion harakatlar uchun keng imkoniyat yaratadi.
Foydalanuvchilar o‘zlari sezmagan holda algoritmlar ularga mos keladigan, ularning ishonchi va
qiziqishlariga moslashtirilgan kontentni ko‘rsatadi.
Virtual manipulyatsiyaning asosiy vositalari quyidagilardir:
Sun’iy intellekt asosidagi algoritmlar;
Ijtimoiy tarmoqlardagi botlar va yolg‘on akkauntlar orqali avtomatlashtirilgan axborot
tarqatish;
Emotsional kontent orqali ta’sir o‘tkazish ya’ni hissiyotlarga yo‘naltirilgan vizual yoki
audiovizual materiallar;
Deepfake texnologiyalari – realistik, lekin soxta video yoki audio kontent yaratish;
Fikr yetakchilari orqali g‘oyaviy ta’sir o‘tkazish.
Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda manipulyatsiyaning bir necha turlari ajratib ko‘rsatiladi:
axborotli, psixologik, ijtimoiy va siyosiy. Virtual makonda eng keng tarqalgani axborotli
manipulyatsiya hisoblanadi. Bu holatda manipulyatsiya vositalari sifatida turli axborot resurslari,
ijtimoiy tarmoqlar, internet-media vositalari, vizual va audiovizual kontentlar ishlatiladi.
Virtual makonda manipulyatsiyaning o‘ziga xosligi shundaki, u foydalanuvchining shaxsiy
axborot maydoniga chuqur kirib boradi. Axborot algoritmlari, sun’iy intellekt vositalari va katta
hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash tizimlari yordamida foydalanuvchilarning afzalliklari,
qiziqishlari, siyosiy qarashlari aniqlanadi va shunga mos tarzda ularga maxsus kontent taklif
etiladi. Bu esa manipulyatsiyaning yanada nozik va sezilmas shaklini yuzaga keltiradi.
Shuningdek,
manipulyatsiya
vositalari
nafaqat
tashqi
axborot
vositalari,
balki
foydalanuvchilarning o‘zlari orqali ham tarqaladi: ijtimoiy tarmoqlarda repostlar, layklar,
sharhlar orqali ma’lum bir axborot tezda ommalashadi va boshqa foydalanuvchilarga ta’sir
ko‘rsatadi.
Virtual makon manipulyatsiya uchun qulay muhit yaratadi. Bu, avvalo, quyidagi omillar bilan
bog‘liq:
1.
Anonimlik va shaxsiy javobgarlikning yo‘qligi.
Internetda foydalanuvchi ko‘pincha o‘z
anonim tarzda muloqot qiladi, bu esa axloqiy chegaralarning pasayishiga va manipulyatsion
xatti-harakatlar xavfining oshiga olib keladi.
2.
Axborot oqimining hajmi.
Har kuni katta hajmdagi axborot virtual makonga tushadi, bu
esa foydalanuvchilarning axborotni tanqidiy tahlil qilish qobiliyatini susaytiradi. Natijada
manipulyativ materiallar e’tibor va tanqidiy yondashuvdan chetda qolishi mumkin.
3.
Axborot algoritmlari va sun’iy intellektdan foydalanish.
Virtual platformalar
foydalanuvchilarga ular xohlaydigan yoki ularga yoqadigan kontentni taklif etadi. Bu esa odamni
ma’lum bir axborot “pufagi” ichida ushlab turadi, alternativ fikrlarni rad qilishga olib keladi va
manipulyatsiyani osonlashtiradi.
4.
Vizual va emotsional ta’sir.
Virtual kontent ko‘pincha vizual obrazlar va hissiyotlarga
urg‘u beradi, bu esa ongli tahlildan ko‘ra hissiy qabul qilishni kuchaytiradi. Shunday qilib, bu
holatda manipulyatsiya emotsiyalar orqali amalga oshadi.
5.
Ma’lumot tarqatish tezligi.
Virtual makonda axborot bir zumda millionlab
foydalanuvchilarga yetib boradi. Bu tezlik manipulyativ kontentni nazorat qilishni qiyinlashtiradi
va u keng auditoriyani tezda qamrab oladi.
Bu omillar barchasi virtual makonni manipulyatsiya uchun qulay muhitga aylantiradi. Natijada
insonlar ongiga ko‘pincha sezilmaydigan tarzda ta’sir ko‘rsatish imkoniyati yuzaga keladi.
Virtual makondagi manipulyatsiya nafaqat ijtimoiy va psixologik, balki
axloqiy muammolarni
ham keltirib chiqaradi. Manipulyatsiya mohiyatan boshqalar ustidan nazorat o‘rnatishga intilish
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
194
bo‘lib, bu inson erkinligining buzilishiga olib keladi. Bu esa inson axloqi va huquqlarining
asosiy tamoyillariga zid keladi.
Manipulyatsiya qilinayotgan inson, qoida tariqasida, bu ta’sirni sezmaydi va o‘z xatti-
harakatlarini ongli tanlov deb hisoblaydi. Bu esa mas’uliyat va erkin qaror qabul qilish
imkoniyatini pasaytiradi. Axloqiy nuqtai nazardan bu holat nojo‘ya hisoblanadi, chunki
insonning o‘z qarorlarini ongli va axloqiy jihatdan asosli qabul qilish huquqi buziladi.
NATIJALAR.
Virtual muhitdagi manipulyatsiya, ayniqsa, siyosiy jarayonlar, ijtimoiy norozilik,
iste’molchilarning xatti-harakati va yosh avlodning dunyoqarashiga ta’sir ko‘rsatganda, yanada
xavfli bo‘ladi..
Manipulyativ axborotlar va vositalarga uchraganda insoniyat quyidagi savollarga javob berishi
kerak:
Qayerda axborot ta’lim berish vositasi sifatida to‘xtaydi va manipulyatsiyaga aylanadi?
Qanday qilib erkin fikr bildirish va axborotdan foydalanish huquqini cheklamasdan
manipulyatsiyani cheklash mumkin?
Virtual axloq me’yorlarini qanday ishlab chiqish mumkin?
Ushbu savollarga javob topish zamonaviy jamiyatning dolzarb vazifasidir.
Virtual manipulyatsiyaning asosiy maqsadi inson ongini boshqarish, ya’ni odamning qaror qabul
qilish qobiliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishdir. Bu esa ijtimoiy fikrni shakllantirish, siyosiy
jarayonlarga aralashish, iqtisodiy manfaatlarga erishish yoki madaniy qadriyatlarni o‘zgartirishda
qo‘llaniladi. Inson ongiga bo‘lgan bunday tashqi bosimlar ijtimoiy realistik tafakkur buzilishiga,
shaxsiy mustaqillik yo‘qolishiga olib keladi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, jaddallashib, rivojlanib borayotgan zamonda yoshlarni fan-texnika
yutuqlari bilan tanishtirib borish zarur, ammo salbiy oqibatlarni ham hisobga olgan holda,
doimiy nazorat va tushuntirish ishlarining ular ongiga singdirib borilishi maqsadga muvofiqdir.
Axborotlar oqimidan foydalanish bo‘yicha yoshlarda sog‘lom immunitetni hosil qilish, ijobiy
tomonlarini o‘rgatish bilan birga, salbiy oqibatlarini ham aytib o‘tish kerak.
Virtual makon bugungi kunda inson faoliyatining ajralmas qismiga aylangan. U orqali odamlar
axborot oladi, muloqot qiladi, ishlaydi va hayotni anglaydi. Shu bilan birga, bu makon
manipulyatsiya uchun qulay muhitga aylanib borishi inson ongiga, dunyoqarashiga va xatti-
harakatlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli bu hodisani chuqur tahlil qilish, uning
mexanizmlarini aniqlash va ularning oqibatlarini baholash muhimdir. Virtual manipulyatsiya
nafaqat texnologik, balki axloqiy, ijtimoiy va siyosiy muammo sifatida ham ko‘rib chiqilishi
kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Bahodir Zokir Globalllshuv ziddiyatlari. “Tafakkur”, 2000-yil
2. Иванов А.Е. Виртуальная реальность // История философии. Энциклопедия. Минск,
2002, с.183-186
3. Lanier, J. You Are Not a Gadget: A Manifesto. Alfred A. Knopf. 2010.
4. Shostrom, E. L. Man, the Manipulator: The Inner Journey from Manipulation to
Actualization. Abingdon Press. 1974.
